મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 18

એતેન યથોક્તાનાં પૂજાસેવાપ્રમાણાનામનુક્રમં ગુણં ચ સમાસેન સંદર્શયતિ । મહોપધિભિર્ધ્રુવં સત્ક્રિયા[યયા] ચાત્યર્થં પૂજનાન્મહદુપધિધ્રુવસત્ક્રિયાભિપૂજી વેદિતવ્યઃ । સત્ક્રિયા પુનઃ સમ્યક્પ્રતિપત્તિર્વેદિતવ્યા । એવં [લાભ?]સત્કારપ્રતિપત્તિપૂજી ભવતિ । બહુગુણં મિત્રં તદન્યૈર્ગુણૈઃ । હિતમનુકમ્પકત્વેન વેદિતવ્યં । એતિ સર્વસિદ્ધિમિતિ સ્વપરાર્થસિદ્ધિં પ્રાપ્નોતીતિ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે પૂજાસેવાપ્રમાણાધિકારઃ [સપ્તદશઃ] સમાપ્તઃ ॥
અષ્ટાદશો ઽધિકારઃ
લજ્જાવિભાગે ષોડશઃ શ્લોકાઃ ।
લજ્જા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
હીનાનવદ્યવિષયા સત્ત્વાનાં પાચિકા ધીરે

એતેન સ્વભાવસહાયાલમ્બનકર્મસંપદા ચતુર્વિધં લક્ષણં બોધિસત્ત્વલજ્જાયાઃ સંદર્શિતં । હીનાનવદ્યવિષયા । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં [યાનં?] તદ્વિ[દ્ધિ]હીનં ચ મહાયાનાદનવદ્યં ચ । તેન ચ બોધિસત્ત્વો લજ્જતે । કથં સત્ત્વાનાં પાચિકા । તસ્યામેવ લજ્જા[યાં] પરપ્રસ્થાપનાત્ ।
ષણ્ણાં પારમિતાનાં વિપક્ષે વૃદ્ધ્યા બોધિસત્ત્વાનાં ।
પ્રતિપક્ષે હાનિતશ્ચાપ્યતીવ સંપદ્યતે લજ્જા ।
ઇયં બોધિસત્ત્વાનાં બૃદ્ધ્યા પરિહાનિતશ્ચ લજ્જા [?] પારમિતાવિષક્ષવૃદ્ધ્યા તત્પ્રતિપક્ષપરિહાણ્યા ચાત્યર્થં લજ્જોત્પાદનાત્ ।
ષણ્ણાં પારમિતાનાં નિષેવણાલસ્યતો ભવતિ લજ્જા ।
ક્વેશાનુકૂલધર્મપ્રયોગતશ્ચૈવ ધીરાણાં

ઇયમપ્રયોગ[પ્રયોગ?]લજ્જા પારમિતાભાવનાયામપ્રયોગેન । ક્લેશાનુકૂલેષુ ધર્મેષ્વિન્દ્રિયાગુપ્તદ્વારત્વાદિષુ ચ પ્રયોગેન લજ્જોત્પાદનાત્ ।
અસમાહિતસ્વભાવા મૃદુમધ્યા હીનભૂમિકા લજ્જા ।
હીનાશયા સમાના હીના હિ તદન્યથા ત્વધિકા

ઇયં મૃદ્વધિમાત્રા લજ્જા । પૂર્વનિર્દેશાનુસારેણાસ્ય શ્લોકસ્યાર્થો ઽનુગન્તવ્યઃ । અતઃ પરં ચતુર્ભિસ્ત્રિભિશ્ચ શ્લોકૈર્યથાક્રમં લજ્જાવિપક્ષે લજ્જાયાં ચ દોષગુણભેદં દર્શયતિ ।
લજ્જારહિતો ધીમાન્ ક્લેશાનધિવાસયત્યયોનિશતઃ ।
પ્રતિઘોપેક્ષામાનઃ સત્ત્વાનુપહન્તિ શીલં ચ

ઇત્યત્ર આત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે પરવ્યાબાધાયોભયવ્યાબાધાય ચેતિ સંદર્શિતમ્ । અયોનિશત ઇત્યયોનિશો મનસ્કારેણ । કથમુપેક્ષયા સત્ત્વાનુપહન્તિ । સત્ત્વાર્થપ્રમાદતઃ ।
કૌકૃત્યાત્સવિલેખો ભવતિ સ સંમાનહાનિમાપ્નોતિ ।
શ્રાદ્ધાત્મા[મા]નુષસંઘાચ્છાસ્રા ચોપેક્ષ્યતે તસ્માત્

સહધાર્મિ કૈર્જિનસુતૈર્વિનિન્દ્યતે લોકતો ઽયશો લભતે ।
દૃષ્ટે ધર્મે
ઇત્યનેન દૃષ્ટધાર્મિકમવદ્યં પ્રસવતીતિ દર્શિતં । યથાક્રમમાત્મપરદેવતાશાસ્તૃભિરપવદનાત્ । વિજ્ઞૈઃ સબ્રહ્મચારિભિર્ધર્મતયા વિગર્હણાત્ । દિગ્વિદિક્ષુ ચ પાપકાવર્ણનિશ્ચરણાત્ ।
ઽન્યત્ર ક્ષણરહિતો જાયતે ભૂયઃ

ઇત્યનેન સાંપરાયિકમવદ્યં પ્રસવતીતિ સંદર્શિતમક્ષણેષૂપપત્તેઃ ।
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિહાનિં શુક્લૈર્ધર્મૈઃ સમાપ્નુતે તેન ।
ઇત્યનેન દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકમવદ્યં પ્રસવતીતિ સંદર્શિતં । પ્રાપ્તકુશલધર્મપરિહાણિતઃ । અપ્રાપ્તપરિહાણિતશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
દુઃખં વિહરતિ તસ્માન્મનસો ઽપ્યસ્વસ્થતામેતિ

ઇત્યનેન તજ્જં ચૈતસિકં દુઃખં દૌર્મનસ્યં પ્રતિસંવેદયત ઇતિ સંદર્શિતમ્ ।
એતે સર્વે દોષા હીમત્સુ ભવન્તિ નો જિનસુતેષુ ।
ઇત્યત ઉપાદાય લજ્જાગુણો વેદિતવ્યઃ । યદેતે ચ દોષા ન ભવન્તિ ।
દેવેષુ ચ મનુજેષુ ચ નિત્યં સંજાયતે ચ બુધઃ

ઇત્યેતદસ્ય વિપાકફલં ભવતિ ।
સંભારાંશ્ચ સ બોધેઃ ક્ષિપ્રં પૂરયતિ લજ્જયા ધીમાન્ ।
ઇત્યેતદધિપતિફલં ।
સત્ત્વાનાં પાચનયા ન ખિદ્યતે ચૈવ જિનપુત્રઃ

ઇત્યેતત્પુરુષકારફલમ્ ।
સ વિપક્ષપ્રતિપક્ષૈ રહિતો ઽરહિતશ્ચ જાયતે સતતં ।
ઇત્યેતે વિસંયોગનિષ્પન્દફલે । યદુત વિપક્ષરહિતત્વં પ્રતિપક્ષારહિતત્વં ચ ।
ઇત્યેતમાનુશંસં હીમાનાપ્નોતિ જિનપુત્રઃ

ઇતિ યથોક્તદોષાભાવં ગુણયોગં ચ પ્રાપ્નોતીતિ સંદર્શિતમ્ ।
દોષમલિનો હિ બાલો હીવિરહાત્સુવસનૈઃ સુગુપ્તો ઽપિ ।
નિર્વસનો ઽપિ જિનસુતો હ્રીવસનો મુક્તદોષમલઃ

એતેન વસ્રવિશેષણં હ્રિયઃ । તદન્યવસ્રપ્રાવૃતસ્યાપિ હ્રીરહિતસ્ય દોષમલિનત્વાત્ । નગ્નસ્યાપિ ન હ્રીમતો નિર્મલત્વાત્ । આકાશમિવ ન લિપ્તો હ્રીયુક્તો જિનસુતો ભવતિ ધર્મૈઃ । ધર્મૈરિતિ લોકધર્મૈઃ ।
હીભૂષિતશ્ચ શોભતિ સંપર્કગતો જિનસુતાનામ્

એતેન શ્લોકેન હ્રિય આકાશભૂષણસમતાં દર્શયતિ ।
માતુરિવ વત્સલત્વં હ્રિયો વિનેયેષુ બોધિસત્વાનાં ।
ત્રાતવ્યસત્ત્વોપેક્ષાયા લજ્જનાત્ ।
આરક્ષા ચાપિ હ્રીઃ સંસરતાં સર્વદોષેભ્યઃ

હસ્ત્યશ્વકાયાદિભૂતત્વાત્ । એભિર્વસ્ત્રાદિદૃષ્ટાન્તૈર્વિહારે ક્લેશપ્રતિપક્ષતાં ચારે લોકધર્મપ્રતિપક્ષતાં । સહધાર્મિકસંવાસાનુકૂલતાં । સત્ત્વાપરિપાકાનુકૂલતામ્ । અક્લિષ્ટસંસારાનુકૂલતાં ચ હ્રિયો દર્શયતિ ।
સર્વેષુ નાધિવાસા સર્વેષ્વધિવાસનાપ્રવૃત્તિશ્ચ ।
સર્વેષુ ચ પ્રવૃત્તિર્હ્રીવિહિતં હીમતો લિઙ્ગમ્

એતેન ચતુર્વિધં હ્રીકૃતં લિઙ્ગં હીમતો દર્શયતિ । યદુત સર્વદોષેષ્વનધિવાસના ચાપ્રવૃત્તિશ્ચ । સર્વગુણેષ્વધિવાસના ચ પ્રવૃત્તિશ્ચ ।
હ્રીભાવના પ્રધાના સ્વચિત્તતો ધર્મતો ઽધિમોક્ષાચ્ચ ।
આશયતો ઽપિ વિભુત્વાદકલ્પનાદૈક્યતશ્ચાપિ

ઇત્યસ્ય નિર્દેશો યથાપૂર્વં ।
ધૃતિવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ધૃતિશ્ચ બોધિસત્ત્વાનાં લક્ષણેન પ્રભેદતઃ ।
દૃઢત્વેન સ સર્વેભ્યસ્તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

વીર્યં સમાધિઃ પ્રજ્ઞા ચ સત્ત્વં ધૈર્યં ધૃતિર્મતા ।
નિર્ભીતો બોધિસત્ત્વો હિ ત્રયાદ્યસ્માત્પ્રવર્તતે

એતેન ધૃતિલક્ષણં સપર્યાયં સસાધનં ચોક્તં । વીર્યાદિકં લક્ષણં સત્ત્વાદિકં પર્યાયઃ । શેષં સાધનં । કતમસ્માત્ત્રયાન્નિર્ભીતઃ પ્રવર્તત ઇત્યાહ ।
લીનત્વાચ્ચ ચલત્વાચ્ચ મોહાચ્ચોત્પદ્યતે ભયં ।
કૃત્યેષુ તસ્માદ્વિજ્ઞેયા ધૃતિસંજ્ઞા નિજે ત્રયે

સર્વકાર્યેષુ હિ લીનચિત્તતયા વા ભયમુત્પદ્યતે તદનુત્સાહતઃ । ચલચિત્તતયા વા ચિત્તાનવસ્થાનતઃ । સંમોહતો વા તદુપાયજ્ઞાનતઃ । તત્પ્રતિપક્ષાશ્ચ યથાક્રમં વીર્યાદયઃ । તસ્માન્નિજવીર્યાદિત્રયે ધૃતિસંજ્ઞા વેદિતવ્યા નિજ ઇત્યપ્રતિસંખ્યાનકરણીયે ।
પ્રકૃત્યા પ્રણિધાને ચ નિરપેક્ષત્વ એવ ચ ।
સત્ત્વવિપ્રતિપત્તૌ ચ ગમ્ભીર્યૌદાર્યસંશ્રવે

વિનેયદુર્વિનયત્વે કાયાચિન્ત્યે જિનસ્ય ચ ।
દુષ્કરેષુ વિચિત્રેષુ સંસારાત્યાગ એવ ચ

નિઃસંક્લેશે ચ તત્રૈવ ધૃતિર્ધીરસ્ય જાયતે ।
અસમા ચ તદન્યેભ્યઃ સો ઽગ્રે ધૃતિમતાં યતઃ[મતઃ]

એભિસ્ત્રિભિઃ શ્લૌકૈર્ધૃતિપ્રભેદઃ દર્શયતિ । યથાક્રમં ગોત્રતઃ । ચિત્તોત્પાદતઃ । સ્વાર્થતઃ । સત્વાર્થતઃ [પરાર્થતઃ । તત્વાર્થતઃ ।] પ્રભાવતઃ । સત્વપરિપાચનતઃ । પરમબોધિતશ્ચ । તત્ર નિરપેક્ષત્વં સ્વાર્થપ્રયુક્તસ્ય કાયજીવિતનિરપેક્ષત્વાદ્વેદિતવ્યં । પુનર્દુષ્કરચર્યાતઃ । સંચિન્ત્યભવોપપત્તિતઃ । તદસંક્લેશતો ઽપિ પ્રભેદઃ ।
કુમિત્રદુઃખગમ્ભીરશ્રવાદ્વીરો ન કમ્પતે ।
શલભૈઃ પક્ષવાતૈશ્ચ સમુદ્રૈશ્ચ સુમેરુવત્

એતેન બોધિસત્ત્વધૃતેર્દૃઢત્વં દર્શયતિ । ઉપમાત્રયં ત્રયેણાકમ્પને[નં] યથાક્રમં વેદિતવ્યમ્ ।
અખેદવિભાગે દ્વૌ શ્લૌકૌ ।
અખેદો બોધિસત્વાનામસમસ્ત્રિષુ વસ્તુષુ ।
શ્રુતાતૃપ્તિમહાવીર્યદુઃખે હ્રીધૃતિનિશ્રિતઃ

તીવ્રચ્છન્દો મહાબોધાવખેદો ધીમતાં મતઃ ।
અનિષ્પન્નશ્ચ નિષ્પન્નઃ સુનિષ્પન્નશ્ચ ભૂમિષુ

આભ્યાં વસ્તુતો નિશ્રયતઃ સ્વભાવતઃ પ્રભેદતશ્ચાખેદો નિર્દિષ્ટઃ । ત્રિષુ વસ્તુષુ । શ્રુતાતૃપ્તૌ । દીર્ઘકાલવીર્યારમ્ભે । સંસારદુઃખે ચ । હ્રિયં ધૃતિં ચ નિશ્રિત્ય । તાભ્યાં હિ ખેદોત્પત્તિતો લજ્જયતે ન ચોત્પાદયતિ । તીવ્રચ્છન્દો મહાબોધાવિતિ સ્વભાવઃ । છન્દે હિ વ્યાવૃત્તે ખિન્નો ભવતિ । અનિષ્પન્નો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । નિષ્પન્નઃ સપ્તભૂમિષુ । સુનિષ્પન્નઃ પરેણ ઇત્યેષ પ્રભેદઃ ।
શાસ્ત્રજ્ઞતાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ ।
વસ્તુના ચાધિકારેણ કર્મણા ચ વિશિષ્યતે ।
લક્ષણેનાક્ષયત્વેન ફલસ્યોદાગમેન ચ

શાસ્ત્રજ્ઞતા હિ ધીરાણાં સમાધિમુખધારણી ।
ગૃહીતા સત્ત્વપાકાય સદ્ધર્મસ્ય ચ ધારણે

તત્ર શાસ્ત્રજ્ઞતાયાઃ પઞ્ચ વિદ્યાસ્થાનાનિ વસ્તુ । અધ્યાત્મવિદ્યા હેતુવિદ્યા શબ્દવિદ્યા ચિકિત્સાવિદ્યા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા ચ । સ્વપરાર્થક્રિયા અધિકારઃ । કર્મ પ્રથમવસ્તુનિ ( મ્સ_બગ્છિ 132 ) સ્વયં પ્રતિપત્તિઃ પરેભ્યશ્ચ તત્સમાખ્યાનં । દ્વિતીયે તદ્દોષપરિજ્ઞાનં પરવાદિનિગ્રહશ્ચ । તૃતીયે સ્વયં સુનિરૂક્તાભિધાનં પરસંપ્રત્યયશ્ચ । ચતુર્થે પરેષાં વ્યાધિશમનં । પઞ્ચમે પરેભ્યસ્તત્સંવિભાગઃ । લક્ષણં શાસ્ત્રજ્ઞતાયા એતાન્યેવ પઞ્ચ વસ્તૂનિ શ્રુતાનિ ભવન્તિ । ધૃતાનિ । વચસા પરિજિતાનિ । મનસા અન્વીક્ષિતાનિ । દૃષ્ટ્યા સુપ્રતિવિદ્ધાનિ । શ્રુત્વા યથાક્રમં તદુદ્ગ્રહણાતઃ । સ્વાધ્યાયતઃ । પ્રસન્નેન મનસાર્થચિત્તનતો યથાયોગં તદ્દોષગુણાવગમાત્ સ્વાખ્યાતદુરાખ્યાતાવધારણતશ્ચ । અક્ષયત્વં નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપ્યક્ષયાત્ । ફલસમુદાગમઃ સર્વધર્મસર્વાકારજ્ઞતા । સા પુનરેષા શાસ્રજ્ઞતા બોધિસત્ત્વાનાં સમાધિમુખૈર્ધારણીમુખૈશ્ચ સંગૃહીતા । સત્ત્વપરિપાકાય ચ ભવતિ । સમાધિમુખૈસ્તત્કૃત્યાનુષ્ઠાનાત્ । સદ્ધર્મપારણાય ચ ધારણીભિસ્તદ્ધારણાત્ ।
લોકજ્ઞતાયાં ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
કાયેન વચસા ચૈવ સત્યજ્ઞાનેન ચાસમા ।
લોકજ્ઞતા હિ ધીરાણાં તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

કથં કાયેનેત્યાહ । કૃતસ્મિતમુખા નિત્યં । કથં વાચેત્યાહ । ધીરાઃ પૂર્વાભિભાષિણઃ ।
સા પુનઃ કિમર્થમિત્યાહ । સત્ત્વાનાં ભાજનત્વાય ।
કસ્મિન્નર્થે ભાજનત્વાય । સદ્ધર્મપ્રતિપત્તયે

કથં સત્યજ્ઞાનેનેત્યાહ ।
સત્યદ્વયાદ્યતશ્ચેષ્ટો લોકાનામુદયો ઽસકૃત્ ।
દ્વયાદસ્તંગમસ્તસ્માત્ તજ્જ્ઞો લોકજ્ઞ ઉચ્યતે

દ્વાભ્યાં સત્યાભ્યાં લોકસ્યોદયઃ પુનઃ પુનઃ સંસારો યશ્ચોદયો યેન ચેતિ કૃત્વા । દ્વાભ્યામસ્તંગમો નિરોધમાર્ગસત્યાભ્યાં । યશ્ચાસ્તંગમો યેન ચેતિ કૃત્વા । તસ્માત્તજ્જ્ઞો લોકજ્ઞ ઉચ્યતે । લોકસ્યોદયાસ્તંગામિન્યા પ્રજ્ઞયા સમન્વાગતત્વાત્ ।
શમાય પ્રાપ્તયે તેષાં ધીમાન્ સત્યેષુ યુજ્યતે ।
સત્યજ્ઞાનદ્યતો ધીમાન્ લોકજ્ઞો હિ નિરુચ્યતે

અનેન લોકજ્ઞતાયાઃ કર્મ નિર્દિષ્ટં । તત્ર શમાય દુઃખસમુદયસત્યયોઃ પ્રાપ્તયે નિરોધમાર્ગસત્યયોઃ ।
પ્રતિસરણવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ
આર્ષશ્ચ દેશનાધર્મો અર્થો ઽભિપ્રાયિકો ઽસ્ય ચ ।
પ્રામાણિકશ્ચ નીતાર્થો નિર્જલ્પા પ્રાપ્તિરસ્ય ચ

ઇદં પ્રતિસરણાનાં લક્ષણં । તત્ર પ્રામાણિકો ઽર્થો યઃ પ્રમાણભૂતેન નીતો વિભક્તઃ શાસ્ત્રા વા તત્પ્રમાણીકૃતેન વા । નિર્જલ્પા પ્રાપ્તિરધિગમજ્ઞાનં લોકોત્તરં । તસ્યાનભિલાપ્યત્વાત્ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
પ્રતિક્ષેપ્તુર્યથોક્તસ્ય મિથ્યાસંતીરિતસ્ય ચ ।
સાભિલાષ[પ]સ્ય ચ પ્રાપ્તેઃ પ્રતિષેધો ઽત્ર દેશિતઃ

પ્રથમે પ્રતિસરણે આર્ષધર્મપ્રતિક્ષેપ્તુઃ પુદ્નલસ્ય પ્રતિષેધો દેશિતઃ । દ્વિતીયે યથારુતાર્થસ્ય વ્યઞ્જનસ્ય નાભિપ્રાયિકાર્થેન । તૃતીયે મિથ્યા ચિન્તિતાર્થસ્ય વિપરીતં નીયમાનસ્ય । ચતુર્થે સાભિલાષ[પ]સ્ય જ્ઞાનસ્ય[આ]પ્રત્યાત્મવેદનીયસ્ય ।
અધિમુક્તેર્વિચારાચ્ચ યથાવત્પરતઃ શ્રવાત્ ।
નિર્જલ્પાદપિ ચ જ્ઞાનાદપ્રણાશો હિ ધીમતાં

અયં પ્રતિસરણાનુશંસઃ । પ્રથમેન પ્રતિસરણેનાર્ષધર્માધિમુક્તિતો ન પ્રણશ્યતિ । દ્વિતીયેન સ્વયમાભિપ્રાયિકાર્થવિચારણાત્ । તૃતીયેન પરતસ્તદવિપરીતાર્થનયશ્રવાત્ । ચતુર્થેન લોકોત્તરજ્ઞાનાત્ ।
પ્રતિસંવિદ્વિભાગે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
અસમા બોધિસત્ત્વાનાં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ।
પર્યાયે લક્ષણે વાક્યે જ્ઞાને જ્ઞાનાચ્ચ તા મતાઃ

પ્રથમા પર્યાયે જ્ઞાનમેકૈકસ્યાર્થસ્ય યાવન્તો નામપર્યાયાઃ । દ્વિતીયા લક્ષણે યસ્યાર્થસ્ય તન્નામ । તૃતીયા વાક્યે પ્રત્યેકં જનપદેષુ યા ભાષાઃ । ચતુર્થા જ્ઞાને સ્વયં યત્પ્રતિભાનમ્ । ઇદં પ્રતિસંવિદાંલક્ષણમ્ ।
દેશનાયાં પ્રયુક્તસ્ય યસ્ય યેન ચ દેશના ।
ધર્માર્થયોર્દ્વયોર્વાચા જ્ઞાનેનૈવ ચ દેશના

ધર્મસ્યોદ્દેશનિર્દેશાત્સર્વથા પ્રાપણાદ્ દ્વયોઃ ।
પરિજ્ઞાના[હાના]ચ્ચ ચોદ્યાનાં પ્રતિસંવિચ્ચતુષ્ટયમ્

ઇતિ ચતુષ્ટ્વે કારણં । દેશનાયાં હિ પ્રયુક્તસ્ય યસ્ય ચ દેશના યેન ચ । તત્ર જ્ઞાનેન પ્રયોજનં । કસ્ય પુનર્દેશના । ધર્મસ્યાર્થસ્ય । કેન દેશના વચનેન જ્ઞાનેન ચ । તત્ર ધર્માર્થયોર્દેશના । ધર્મસ્યોદ્દેશનિર્દેશાત્ । વાક્યેન દેશના તયોરેવ દ્વયોઃ સર્વથા પ્રાપણાત્ ।
જ્ઞાનેન દેશના ચોદ્યાનાં પરિહરણાત્ । અતો યચ્ચ યેન ચ દેશ્યતે તજ્જ્ઞાનાત્ ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદો વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
પ્રત્યાત્મં સમતામેત્ય યોત્તરત્ર પ્રવેદના ।
સર્વસંશયનાશાય પ્રતિસંવિન્નિરુચ્યતે

એતેન પ્રતિસંવિદાં નિર્વચનં કર્મ ચ દર્શિતં । પ્રત્યાત્મં લોકોત્તરેણ જ્ઞાનેન સર્વધર્મસમતાં તથતામવેત્ય ઉત્તરકાલં તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન જ્ઞાનેન પ્રવેદના પર્યાયાદીનાં પ્રતિસંવિદિતિ નિર્વચનં । સર્વસંશયનાશાય પરેષામિતિ કર્મ ।
સંભારવિભાગે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સંભારો બોધિસત્ત્વાનાં પુણ્યજ્ઞાનમયો ઽસમઃ ।
સંસારે ઽભ્યુદયાયૈકઃ અન્યો ઽસંક્લિષ્ટસંસૃતૌ

યશ્ચ સંભારો યદર્થં ચ તત્સંદર્શિતમ્ । દ્વિવિધઃ સંભારઃ । તત્ર પુણ્યસંભારઃ સંસારે ઽભ્યુદયાય સંવર્તતે । જ્ઞાનસંભારો ઽસંક્લિષ્ટસંસરણાય ।
દાનં શીલં ચ પુણ્યસ્ય પ્રજ્ઞા જ્ઞાનસ્ય સંભૃતિઃ ।
ત્રયં ચાન્યદ્દ્વ્યસ્યાપિ પઞ્ચાપિ જ્ઞાનસંભૃતિઃ

એતેન પારમિતાભિસ્તદુભયસંભારસંગ્રહં દર્શયતિ । ક્ષાન્તિવીર્યધ્યાનબલેન હ્યુભયં ક્રિયતે । તસ્માદ્દ્વયસંભારસ્રયં ભવતિ । પુનઃ પ્રજ્ઞાયાં પરિણામનાત્સર્વાઃ પઞ્ચ પારમિતા જ્ઞાનસંભારો વેદિતવ્યઃ ।
સંતત્યા ભાવનામેત્ય ભૂયો ભૂયઃ શુભસ્ય હિ ।
આહારો યઃ સ સંભારો વી[ધી]રે સર્વાર્થસાધકઃ

એતત્સંભારનિર્વચનં કર્મ ચ । સમિતિ સંતત્યા । ભા ઇતિ ભાવનામાગમ્ય । ર ઇતિ ભૂયો ભૂય આહારઃ । સર્વાર્થસાધક ઇતિ કર્મ । સ્વપરાર્થયોઃ સાધનાત્ ।
પ્રવેશાયાનિમિત્તાય અનાભોગાય સંભૃતિઃ ।
અભિષેકાય નિષ્ઠાયૈ ધીરાણામુપચીયતે

અયં સંભારપ્રભેદઃ । તત્રાધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ સંભારો ભૂમિપ્રવેશાય । ષટ્સુ ભૂમિષ્વનિમિત્તાય સપ્તમીભૂમિસંગૃહીતાય । તસ્યાં નિમિત્ત-[આ] સમુદાચારાત્ । સપ્તમ્યાં ભૂમાવનાભોગાય તદન્યભૂમિદ્વયસંગૃહીતાયા । તયોઃ સંભારા[રો ઽ]ભિષેકાય દશમીભૂમિસંગૃહીતાય । તસ્યાં સંભારો નિષ્ઠાગમનાય બુદ્ધભૂમિસંગૃહીતાય ।
સ્મૃત્યુપસ્થાનવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ચતુર્દશભિરાકારૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ।
ધીમતામસમત્વાત્સા તદન્યેભ્યો વિશિષ્યતે

કતમૈશ્ચતુર્દશભિઃ ।
નિશ્રયાત્પ્રતિપક્ષાચ્ચ અવતારાત્તથૈવ ચ ।
આલમ્બનમનસ્કારપ્રાપ્તિતશ્ચ વિશિષ્યતે

આનુકૂલ્યાનુવૃત્તિભ્યાં પરિજ્ઞોત્પત્તિતો ઽપરા ।
માત્રયા પરમત્વેન ભાવનાસમુદાગમાત્

ઇત્યેભિશ્ચતુર્દશભિરાકારૈર્બોધિસત્વાનાં સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના વિશિષ્યતે । કથમાશ્રયતો મહાયાને શ્રુતચિન્તાભાવનામયીં પ્રજ્ઞામાશ્રિત્ય । કથં પ્રતિપક્ષતઃ ચતુર્વિપર્યાસપ્રતિપક્ષાણામપ્યશુચિદુઃખાનિત્યાનાત્મસંજ્ઞાનાં પ્રતિપક્ષત્વાત્કાયાદિધર્મ નૈરાત્મ્યપ્રવેશતઃ । કથમવતારતઃ । ચતુર્ભિઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્યથાક્રમં દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસત્યાવતારાત્સ્વયં પરેષાં ચાવતારણાત્ । યથોક્તં મધ્યાન્તવિભાગે । કથમાલમ્બનતઃ સર્વસત્ત્વકાયાદ્યાલમ્બનાત્ । કથં મનસ્કારતઃ કાયાદ્યનુપલમ્ભાત્ । કથં પ્રાપ્તિતઃ કાયાદીનાં ન વિસંયોગાય નાવિસંયોગાય । કથમાનુકૂલ્યતઃ પારમિતાનુકૂલ્યેન તદ્વિપક્ષપ્રતિપક્ષત્વાત્ । કથમનુવૃત્તિતઃ લૌકિકાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચાનુવૃત્ત્યા તદુપસંહિતસ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાત્તેભ્યસ્તદુપદેશાર્થં । કથં પરિજ્ઞાતઃ કાયસ્ય માયોપમત્વપરિજ્ઞયા તથૈવાભૂતરૂપસંપ્રખ્યાનાત્ । વેદનાયાઃ સ્વપ્નોપમત્વપરિજ્ઞયા તથૈવ મિથ્યાનુભવાત્ । ચિત્તસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરત્વપરિજ્ઞયા આકાશવત્ । ધર્માણામાગન્તુકત્વપરિજ્ઞયા આકાશાગન્તુરજોધૂમાભ્રનીહારોપક્લેશવત્ । કથમુત્પત્તિતઃ સંચિત્યભવોપપત્તૌ ચક્રવર્ત્યાદિભૂતસ્ય વિશિષ્ટકાયવેદનાદિસંપત્તૌ તદસંક્લેશતઃ । કથં માત્રાતઃ મૃદ્વા અપિ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવનાયાસ્તદન્યેભ્યો ઽધિમાત્રત્વાત્ । પ્રકૃતિતીક્ષ્ણેન્દ્રિયતયા । કથં પરમત્વેન પરિનિષ્પન્નાનામનાભોગમિશ્રોપમિશ્રભાવનાત્ । કથં ભાવનાતઃ ( મ્સ_બગ્છિ 136 ) અત્યન્તં તદ્ભાવનાત્ નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપિ તદક્ષયાત્ । કથં સમુદાગમતઃ । દશસુ ભૂમિષુ બુદ્ધત્વે ચ સમુદાગમાત્ ।
સમ્યક્પ્રહાણવિભાગે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
સમ્યક્પ્રહાણં ધીરાણામસમં સર્વદેહિભિઃ ।
સ્મૃત્યુપસ્થાનદોષ[આ]ણાં પ્રતિપક્ષેણ ભાવ્યતે

યાવત્યઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનભાવના ઉક્તાઃ તદ્વિપક્ષાણાં દોષાણાં પ્રતિપક્ષેણ સમ્યક્પ્રહાણભાવનેતિ સમસ્તં સમ્યક્પ્રહાણલક્ષણમ્ । પ્રભેદેન પુનઃ ।
સંસારસ્યોપભોગે ચ ત્યાગે નિવરણસ્ય ચ ।
મનસ્કારસ્ય ચ ત્યાગે પ્રવેશે ચૈવ ભૂમિષુ

અનિમિત્તવિહારે ચ લબ્ધૌ વ્યાકરણસ્ય ચ ।
સત્ત્વાનાં પરિપાકે ચ અભિષેકે ચ ધીમતાં

ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશુદ્ધ્યર્થં નિષ્ઠાગમન એવ ચ ।
ભાવ્યતે બોધિસત્ત્વાનાં વિપક્ષપ્રતિપક્ષતઃ

અયં સમ્યક્પ્રહાણભાવનાપ્રભેદઃ । સંસારસ્યાસંક્લિષ્ટપરિભોગે સંપત્તિષુ । પઞ્ચનિવારણત્યાગે । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમનસ્કારત્યાગે । ભૂમિપ્રવેશે । અનિમિત્તવિહારે સપ્તમ્યાં ભૂમૌ । વ્યાકરણલાભે અષ્ટમ્યાં । સત્ત્વાનાં પરિપાચને । નવમ્યાં । અભિષેકે ચ દશમ્યાં । ક્ષેત્રવિશુદ્ધ્યર્થં ત્રયે ઽપિ । નિષ્ઠાગમને ચ બુદ્ધભૂમૌ । યે ચ વિપક્ષાસ્તેષાં પ્રતિપક્ષેણ સમ્યક્પ્રહાણભાવના વેદિતવ્યા । અયમસ્યાઃ પ્રભેદઃ ।
છન્દં નિશ્રિત્ય યોગસ્ય ભાવના સનિમિત્તિકા ।
સર્વસમ્યક્પ્રહાણેષુ પ્રતિપક્ષો નિરુચ્યતે

એતેન છન્દં જનયતિ । વ્યાયચ્છતે વીર્યમારભતે । ચિત્તં પ્રગૃણ્હાતિ । સમ્યક્ પ્રદધાતીતિ । એષાં પદાનામર્થનિર્દેશઃ । છન્દં હિ નિશ્રિત્ય શમથવિપશ્યનાખ્યં યોગં ભાવયતીતિ વ્યાયચ્છતે । સા ચ ભાવના શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તૈઃ સહ ભાવ્યતે । તસ્માત્સા સનિમિત્તિકા । કથં ચ પુનર્ભાવ્યતે । યચ્છમથપ્રગ્રહોપક્લેશયોર્લયૌદ્ધત્યયોઃ પ્રતિપક્ષેણ વીર્યમારભતે । કથમારભતે । ચિત્તં પ્રગૃણ્હાતિ પ્રદધાતિ ચ । [તત્ર પ્રગૃણ્હાતીતિપ્રજ્ઞયા । પ્રદધાતીતિ?] શમથે [ન?] સમપ્રાપ્તે ચો[પ્તશ્ચો]પેક્ષાયાં પ્રદધાતિ । એષા યોગભાવના યથોક્તપ્રભેદેષુ સર્વસમ્યક્પ્રહાણેષુ પ્રતિપક્ષ ઉચ્યતે ।
ઋદ્ધિપાદવિભાગે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
ઋદ્ધિપાદાશ્ચ ચત્વારો ધીરાણામગ્રલક્ષણાઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધૌ જાયન્તે આત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ

સર્વાર્થસિદ્ધિર્લૌકિકી લોકોત્તરા ચ વેદિતવ્યા । શેષં ગતાર્થમ્ ।
નિશ્રયાચ્ચ પ્રભેદાચ્ચ ઉપાયાદભિનિર્હૃતેઃ ।
વ્યવસ્થા ઋદ્ધિપાદાનાં ધીમતાં સર્વથેષ્યતે

અસ્યોદ્દેશસ્ય શેષો નિર્દેશઃ ।
ધ્યાનપારમિમાશ્રિત્ય પ્રભેદો હિ ચતુર્વિધઃ ।
ઉપાયશ્ચાભિનિર્હારઃ ષડ્વિધશ્ચ વિધીયતે

ધ્યાનપારમિતાનિશ્રયઃ પ્રભેદશ્ચતુર્વિધશ્છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિભેદાત્ । ઉપાયશ્ચતુર્વિધ એવ । અભિનિર્હારઃ ષડ્વિધઃ । ચતુર્વિધ ઉપાયઃ કતમઃ ।
વ્યાવસાયિક એકશ્ચ દ્વિતિયો ઽનુગ્રહાત્મકઃ ।
નૈબન્ધિકસ્તૃતીયશ્ચ ચતુર્થઃ પ્રાતિપક્ષિકઃ

અષ્ટાનાં પ્રહાણસંસ્કારાણાં છન્દો વ્યાયામઃ શ્રદ્ધા વ્યાવસાયિકઃ ઉપાયઃ । શ્રદ્દધાનસ્યાર્થિનો વ્યાયામાત્ । પ્રશ્રબ્ધિરનુગ્રાહકઃ । સ્મૃતિઃ સંપ્રજન્યં ચૌપનિબન્ધકઃ । એકેન ચિત્તસ્યાલમ્બનાવિસારાત્ । દ્વિતીયેન વિસારપ્રજ્ઞાનાત્ । ચેતના ચોપેક્ષા ચ પ્રાતિપક્ષિક ઉપાયઃ । લયૌદ્ધત્યોપક્લેશયોઃ ક્લેશાનાં ચ પ્રતિપક્ષત્વાત્ । ષડ્વિધો ઽભિનિર્હારઃ કતમઃ ।
દર્શનસ્યાવવાદસ્ય સ્થિતિવિક્રીડિતસ્ય ચ ।
પ્રણિધેર્વશિતાયાશ્ચ ધર્મપ્રાપ્તેશ્ચ નિર્હૃતિઃ

તત્ર દર્શનં ચક્ષુઃ પઞ્ચવિધં માંસચક્ષુઃ દીવ્યં ચક્ષુઃ આર્યં પ્રજ્ઞાચક્ષુઃ ધર્મચક્ષુઃ બુદ્ધચક્ષુશ્ચ । અવવાદઃ ષડભિજ્ઞા યથાક્રમં । તાભિરુપસંક્રમ્ય ભાષાં ચિત્તં ચાગતિં ચ ગતિં ચ વિદિત્વા નિઃસરણાયાવવદનાત્ । સ્થિતિવિક્રિડિતં યસ્માત્ બોધિસત્ત્વાનાં બહુવિધં નિર્માણાદિભિઃ સમાધિવિક્રીડિતં । પ્રણિધિર્યેન પ્રણિધિજ્ઞાનેન પ્રણિધાનબલિકા બોધિસત્ત્વાઃ પ્રણિધાનવૈશેષિકતયા વિક્રીડન્તિ । યેષાં ન સુકરં સંખ્યા કર્તું કાયસ્ય વા પ્રભાયા વા સ્વરસ્ય વેતિ વિસ્તરેણ યથા દશભૂમિકે સૂત્રે । વશિતા યથા તત્રૈવ દશ વશિતા નિર્દિષ્ટાઃ । ધર્મપ્રાપ્તિર્બલવૈશારદ્યાવેણિકબુદ્ધધર્માણાં પ્રાપ્તિઃ । ઇત્યેષ દર્શનાદીનામભિનિર્હારઃ ષડ્વિધઃ ।
ઇન્દ્રિયવિભાગે શ્લોકઃ ।
બોધિશ્ચર્યા શ્રુતં ચાત્ર[ગ્રં]શમથો ઽથ વિપશ્યના ।
શ્રદ્ધાદીનાં પદં જ્ઞેયમર્થસિદ્ધ્યધિકારતઃ

શ્રદ્ધેન્દ્રિયસ્ય બોધિઃ પદમાલમ્બનમિત્યર્થઃ । વીર્યેન્દ્રિયસ્ય બોધિસત્ત્વચર્યા । સ્મૃતીન્દ્રિયસ્ય મહાયાનસંગૃહીતં શ્રુતં । સમાધીન્દ્રિયસ્ય શમથઃ । પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્ય વિપશ્યના પદં । તદર્થાધિકારેણૈવ ચૈતાનિ શ્રદ્ધાદીનિ આધિપત્યાર્થેનેન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે ।
બલવિભાગે શ્લોકઃ ।
ભૂમિપ્રવેશસંક્લિષ્ટાશ્ચેષ્ટાઃ શ્રદ્ધાદયઃ પુનઃ ।
વિપક્ષદુર્બલત્વેન ત એવ બલસંજ્ઞિતાઃ

ગતાર્થઃ શ્લોકઃ ।
બોધ્યઙ્ગવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
ભૂમિવિષ્ટસ્ય બોધ્યઙ્ગવ્યવસ્થાનં વિધીયતે ।
ધર્માણાં સર્વસત્ત્વાનાં સમતાવગમાત્પુનઃ

એતેન યસ્યામવસ્થાયાં યસ્યાવબોધાત્ બોધ્યઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે તદુપદિષ્ટં । ભૂમિપ્રવિષ્ટાવસ્થાયાં સર્વધર્માણાં સર્વસત્ત્વાનાં ચ સમતાવબોધાદ્યથાક્રમં ધર્મનૈરાત્મ્યેનાત્મપરસમતયા ચ । અતઃ પરં ચક્રાદિસપ્તરત્નસાધર્મ્યં બોધ્યઙ્ગાનાં દર્શયતિ ।
સ્મૃતિશ્ચરતિ સર્વત્ર જ્ઞેયાજિતવિનિર્જયે ।
અજિતજ્ઞેયવિનિર્જયાય । યથા ચક્રવર્તિનશ્ચક્રરત્નમજિતદેશવિનિર્જયાય ।
સર્વકલ્પનિમિત્તાનાં ભઙ્ગાય વિચયો ઽસ્ય ચ

યથા હસ્તિરત્નં પ્રત્યર્થિકભઙ્ગાય ।
આશુ ચાશેષબોધાય વીર્યમસ્ય પ્રવર્તતે ।
ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતોત્પાદનાત્ । યથાશ્વરત્નમાશુ સમુદ્રપર્યન્તમહાપૃથિવીગમનાય ।
ધર્માલોકવિવૃદ્ધ્યા ચ પ્રીત્યા આપૂર્યતે ધ્રુવમ્

આરબ્ધવીર્યસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય ધર્માલોકા વિવર્ધન્તે । તતઃ પ્રીતિઃ સર્વં કાર્યં[યં] સદા પ્રીણયતિ । યથા મણિરત્નમાલોકવિશેષેણ ચક્રવર્તિનં પ્રીણયતિ ।
સર્વાવરણનિર્મોક્ષાત્ પ્રશ્રબ્ધ્યા સુખમેતિ ચ ।
સર્વદૌષ્ઠુલ્યસમુત્પાદ[ટ]નાત્ । યથા સ્ત્રીરત્નેન ચક્રવર્તી સુખમનુભવતિ ।
ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધિશ્ચ સમાધેરૂપજાયતે

યથા ચક્રવર્તિનો ગૃહપતિરત્નાત્ ।
ઉપેક્ષયા યથાકામં સર્વત્ર વિહરત્યસૌ ।
પ[પૃ]ષ્ઠલબ્ધાવિકલ્પેન વિકલ્પેન[વિહારેણ]સદોત્તમઃ

ઉપેક્ષોચ્યતે નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનં તયા બોધિસત્ત્વઃ સર્વત્ર યથાકામં વિહરતિ । તત્પૃષ્ઠલબ્ધેન ચ વિહારેણાન્યસ્યોપગમાત્ । અન્યસ્યાપગમાત્ । નિર્વિકલ્પેન વિહારેણ તત્ર નિર્વ્યાપારતયા વાસકલ્પનાત્ । યથા ચક્રવર્તિનઃ પરિણાયકરત્નં ચતુરઙ્ગબલકાયમુપનેતવ્યં ચોપપ્રણયતિ[ગમયતિ] । અપનેતવ્યં ચાપનયતિ । તત્ર ચ ગત્વા વાસં કલ્પયતિ યત્રાખિન્નઃ ચતુરઙ્ગો બાલકાયઃ પરૈતિ ।
એવંગુણો બોધિસત્ત્વશ્ચક્રવર્તીવ વર્તતે ।
સપ્તરત્નોપમૈર્નિત્યં બોધ્યઙ્ગૈઃ પરિવારિતઃ

ઇતિ સપ્તરત્નોપમત્વં બોધ્યઙ્ગાનાં નિગમયતિ ।
નિશ્રયાઙ્ગં સ્વભાવાઙ્ગં નિર્યાણાઙ્ગં તૃતીયકં ।
ચતુર્થમનુશંસાઙ્ગમક્લેશાઙ્ગં ત્રયાત્મકમ્

એતેન યબ્દોધ્યઙ્ગં યથાઙ્ગં તદભિદ્યોતિતં । સ્મૃતિર્નિશ્રયાઙ્ગં સર્વેષાં તન્નિશ્રયેણ પ્રવૃત્તેઃ । ધર્મપ્રવિચયઃ સ્વભાવાઙ્ગં બોધેસ્તત્સ્વભાવત્વાત્ । વીર્યં નિર્યાણાઙ્ગં તેનાપ્રાપ્યનિષ્ઠા યામધિષ્ઠાનાત્ [વિચ્છેદાત્] । પ્રીતિરનુશંસાઙ્ગં ચિત્તસુખત્વાત્ । પ્રશ્રબ્ધિસમાધ્યુપેક્ષા અસંક્લેશાઙ્ગં । યેન યન્નિશ્રિત્ય યો ઽસંક્લેશ ઇતિ ત્રિવિધમસંક્લેશાઙ્ગં વેદિતવ્યમ્ ।
માર્ગાઙ્ગવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
યથાબોધાનુવૃત્તિશ્ચ તદૂર્ધ્વમુપજાયતે ।
યથાબોધવ્યવસ્થાનં પ્રવેશશ્ચ વ્યવસ્થિતૌ

કર્મત્રયવિશુદ્ધિશ્ચ પ્રતિપક્ષશ્ચ ભાવના ।
જ્ઞેયાવૃત્તેશ્ચ માર્ગસ્ય વૈશેષિકગુણસ્ય ચ

બોધ્યઙ્ગકાલાદૂર્ધ્વં યથાભૂતાવબોધાનુવૃત્તિઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ । તસ્યૈવાવબોધસ્ય વ્યવસ્થાનં પરિચ્છેદઃ સમ્યક્સંકલ્પઃ । તદ્વ્યવસ્થાને ચ સૂત્રાદિકે ભગવતા કૃતે સ એવ પ્રવેશસ્તેન તદર્થાવબોધાત્ । કર્મત્રયવિશુદ્ધિઃ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાઃ । વાક્કાયોભયકર્મસંગ્રહાત્ । પ્રતિપક્ષસ્ય ભાવના સમ્યગ્વ્યાયામાદયો યથાક્રમં જ્ઞેયાવરણસ્ય માર્ગાવરણસ્ય ચ વૈશેષિકગુણાવરણસ્ય ચ સમ્યગ્વ્યાયામેન દીર્ઘં હિ કાલમ્ અખિદ્યમાનો જ્ઞેયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયતિ । ( મ્સ_બગ્છિ 140 ) સમ્યક્સ્મૃત્યા શમથપ્રગ્રહોપેક્ષાનિમિત્તેષુ લયોદ્ધત્યાભાવાન્માર્ગસંમુખીભાવાયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયતિ । સમ્યક્સમાધિના વૈશેષિકગુણાભિનિર્હારાયાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષં ભાવયત્યેવમષ્ટૌ માર્ગાઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
શમથવિપશ્યનાવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ચિત્તસ્ય ચિત્તે સ્થાનાચ્ચ ધર્મપ્રવિચયાદપિ ।
સમ્યક્સ્થિતિમુપાશ્રિત્ય શમથો ઽથ વિપશ્યના

સમ્યક્સમાધિં નિશ્રિત્ય ચિત્તે ચિત્તસ્યાવસ્થાનાત્ । ધર્માણાં ચ પ્રવિચયાદ્યથાક્રમં શમથો વિપશ્યના ચ વેદિતવ્યા । ન તુ વિના સમ્યક્સમાધિનેત્યેતચ્છમથવિપશ્યનાલક્ષણભૂ ।
સર્વત્રગા ચ સૈકાંશા નૈકાંશોપનિષન્મતા ।
સા ચ શમથવિપશ્યના સર્વત્રગા યં યં ગુણમાકાઙ્ક્ષતિ તત્ર તત્ર તદ્ભાવનાત્ । યથોક્તં સૂત્રે । આકાઙ્ક્ષેદ્ભિક્ષુરહો વતાહં વિવિક્તં કામૈરિતિ વિસ્તરેણ યાવત્ તેન ભિક્ષુણા ઇમાવેવ દ્વૌ ધર્મૌ ભાવયિતવ્યૌ । યદુત શમથશ્ચ વિપશ્યના ચેત્યેવમાદિ । એકાંશા શમથવિપશ્યના યદા શમથં ભાવયતિ । વિપશ્યનાં વા । ઉભયાંશા યદા યુગપદુભયં ભાવયતિ । ઉપનિષત્સંમતા શમથવિપશ્યના બોધિસત્ત્વાનામધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ ।
પ્રતિવેધે ચ નિર્યાણે અનિમિત્તે હ્યસંસ્કૃતે

પરિશુદ્ધૌ વિશુદ્ધૌ ચ શમથો ઽથ વિપશ્યના ।
સર્વભૂમિગતા ધીરે સ યોગઃ સર્વસાધકઃ

ઇત્યુપનિષન્મતેત્યેવમાદિના શમથવિપશ્યનાયાઃ પ્રભેદઃ કર્મ ચ નિર્દિષ્ટં । યોગ ઉપાયો વેદિતવ્યઃ । તત્ર પ્રતિવેધઃ પ્રથમભૂમિપ્રવેશઃ । નિર્યાણં યાવત્ ષષ્ઠી ભૂમિઃ । તાભિઃ સનિમિત્તપ્રયોગનિર્યાણાત્ । અનિમિત્તં સપ્તમી ભૂમિઃ । અસંસ્કૃતમન્યદ્ભૂમિત્રયમનભિસંસ્કારવાહિત્વાત્ । સંસ્કારો હિ સંસ્કૃતં તદત્ર નાસ્તીત્યસંસ્કૃતં । તદેવ ચ ભૂમિત્રયં નિશ્રિત્ય બુદ્ધક્ષેત્રં ચ પરિશોધયિતવ્યં । બુદ્ધત્વં ચ પ્રાપ્તવ્યં । તદેતદ્યથાક્રમં પરિશુદ્ધિર્વિશુદ્ધિશ્ચ ।
ઉપાયકૌશલ્યવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પૂરયે બુદ્ધધર્માણાં સત્ત્વાનાં પરિપાચને ।
ક્ષિપ્રપ્રાપ્તૌ ક્રિયાશુદ્ધૌ વર્ત્માચ્છેદે ચ કૌશલં

ઉપાયે બોધિસત્ત્વાનામસમં સર્વભૂમિષુ ।
યત્કૌશલ્યં સમાશ્રિત્ય સર્વાર્થાન્સાધયન્તિ તે

અનેનોપાયકૌશલ્યસ્ય પ્રભેદઃ કર્મ ચ દર્શિતં । તત્ર બુદ્ધધર્મપરિપૂરયે નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનમુપાયઃ । સત્ત્વપરિપાચને ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । ક્ષિપ્રાભિસંબોધે સર્વં પાપં પ્રતિદેશયામિ યાવદ્ ભવતુ મે જ્ઞાનં સંબોધાયેતિ પ્રતિદેશનાનુમોદનાધ્યેષણા પરિણામના । ક્રિયાશુદ્ધૌ સમાધિધારણીમુખાનિ । તૈઃ સર્વાર્થક્રિયાસાધનાત્ । વર્ત્માનુપચ્છેદે અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણે । અસ્મિન્ પઞ્ચવિધ ઉપાયે સર્વભૂમિષુ બોધિસત્ત્વાનામસમં તદન્યૈઃ કૌશલમિત્યયં પ્રભેદઃ । સર્વસ્વપરાર્થસાધનં કર્મ ।
ધારણીવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
વિપાકેન શ્રુતાભ્યાસાત્ ધારણ્યપિ સમાધિના ।
પરીત્તા મહતી સા ચ મહતી ત્રિવિધા પુનઃ

અપ્રવિષ્ટવિપ્રવિષ્ટાનાં ધીમતાં મૃદુમધ્યમા ।
અશુદ્ધભૂમિકાનાં હિ મહતી શુદ્ધભૂમિકા

ધારણી[ણીં]તાં સમાશ્રિત્ય બોધિસત્વા પુનઃ પુનઃ ।
પ્રકાશયન્તિ સદ્ધર્મં નિત્યં સંધારયન્તિ ચ

અત્રાપિ પ્રભેદઃ કર્મ ચ ધારણ્યાઃ સંદર્શિતં । તત્ર ત્રિવિધા ધારણી । પૂર્વકર્મવિપાકેન । શ્રુતાભ્યાસેન । દૃષ્ટધર્મબાહુશ્રુત્યેન ગ્રહણધારણસામર્થ્યવિશેષણાત્ । સમાધિસંનિશ્રયેણ ચ । સા પુનર્વિપાકશ્રુતાભ્યાસાભ્યાં પરીત્તા વેદિતવ્યા । સમાધિના મહતી । સાપિ મહતી પુનસ્ત્રિવિધા । અભૂમિપ્રવિષ્ટાનાં મૃદ્વી ભૂમિપ્રવિષ્ટાનામ્ અશુદ્ધભૂમિકાનાં મધ્યા સપ્તસુ ભૂમિષુ । પરિશુદ્ધભૂમિકા ત્વધિમાત્રા શેષાસુ ભૂમિષુ ઇત્યયં પ્રભેદો ધારણ્યાઃ । સદ્ધર્મસ્ય પ્રકાશનં ધારણં ચ કર્મ ।
પ્રણિધાનવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
ચેતના છન્દસહિતા જ્ઞાનેન પ્રેરિતા ચ તત્ ।
પ્રણિધાનં હિ ધીરાણામસમં સર્વભૂમિષુ

હેતુભૂતં ચ વિજ્ઞેયં ચિત્તાત્સદ્યઃ ફલં ચ તત્ ।
આયત્યામર્થસિદ્ધ્યર્થં ચિત્તમાત્રાત્સમૃદ્ધિતઃ

ચિત્રં મહદ્વિશુદ્ધં ચ ઉત્તરોત્તરભૂમિષુ ।
આબોધેર્બોધિસત્ત્વાનાં સ્વપરાર્થપ્રસાધકં

અત્ર પ્રણિધાનં સ્વભાવતો નિદાનતો ભૂમિતઃ પ્રભેદતઃ કર્મતશ્ચ પરિદીપિતં । ચેતના છન્દસંપ્રયુક્તા સ્વભાવઃ । જ્ઞાનં નિદાનં । સર્વભૂમિષ્વિતિ ભૂમિઃ । તચ્ચ પ્રણિધાનં હેતુભૂતં ( મ્સ_બગ્છિ 142 ) ચિત્તાદેવ સદ્યઃ ફલત્વાત્ । આયત્યાં વા[ચા]ભિપ્રેતાર્થસિદ્ધ્યર્થં ચિત્તાત્પુનઃ સદ્યઃફલં ચિત્તમાત્રાત્ યથાભિપ્રેતાર્થસમૃદ્ધિતા[તો] । વેદિતવ્યા[વ્યં] । યેન પ્રણિધાનેન બલિકા બોધિસત્ત્વા વિક્રીડન્તિ । યસ્ય ન સુકરા સંખ્યા કર્તું કાયસ્ય વેતિ વિસ્તરઃ । ચિત્રમધિમુક્તિચર્યાભૂમાવેવં ચૈવં ચ સ્યામિતિ । મહદ્ભુમિપ્રવિષ્ટસ્ય દશ મહાપ્રણિધાનાનિ । વિશુદ્ધમુત્તરોત્તરાસુ ભૂમિષુ વિશુદ્ધિવિશેષાદાબોધેરિત્યેષ પ્રભેદતઃ । સ્વપરાર્થપ્રસાધનં કર્મ ।
સમાધિત્રયવિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
નૈરાત્મ્યં દ્વિવિધં જ્ઞેયો હ્યાત્મગ્રાહસ્ય ચાશ્રયઃ ।
તસ્ય ચોપશમો નિત્યં સમાધિત્રયગોચરઃ

ત્રયાણાં સમાધીનાં ત્રિવિધો ગોચરો જ્ઞેયઃ । પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યં શૂન્યતાસમાધેઃ । તદુભયાત્મગ્રાહસ્યાશ્રયઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધા અપ્રણિહિતસમાધેઃ । તસ્યાશ્રયસ્યાત્યન્તોપશમ આનિમિત્તસમાધિઃ । સ એવ ।
સમાધિસ્ત્રિવિધો જ્ઞેયો ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવતઃ ।
ત્રિવિધશ્ચ ગ્રાહ્યસ્ય ગોચરસ્ય ગ્રાહકા યે સમાધયઃ । તે શૂન્યતાદિસમાધયઃ ઇતિ ગ્રાહ્યગ્રાહકભાવેન ત્રયઃ સમાધયો જ્ઞાતવ્યાઃ । તે પુનર્યથાક્રમં ।
નિર્વિકલ્પો ઽપિ વિમુખો રતિયુક્તશ્ચ સર્વદા

શૂન્યતાસમાધિર્નિર્વિકલ્પઃ । પુદ્ગલધર્માત્મનોરવિકલ્પનાત્ । અપ્રણિહિતો વિમુખસ્તસ્માદાત્મગ્રાહાશ્રયાત્ । આનિમિત્તો રતિસંપ્રયુક્તઃ સર્વકાલં તસ્મિંસ્તદાશ્રયોપશમે ।
પરિજ્ઞાયૈ પ્રહાણાય પુનઃ સાક્ષાત્ક્રિયાય ચ ।
શૂન્યતાદિસમાધીનાં ત્રિધાર્થઃ પરિકીર્તિતઃ

પુદ્ગલધર્મ નૈએરાત્મ્યયોઃ પરિજ્ઞાર્થં શૂન્યતા । તદાત્મગ્રાહાશ્રયસ્ય પ્રહાણાર્થમપ્રણિહિતઃ । તદુપશમસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાર્થમાનિમિત્તઃ સમાધિઃ ।
ધર્મોદ્દાનવિભાગે શ્લોકૌ ।
સમાધ્યુપનિષત્ત્વેન ધર્મોદ્દાનચતુષ્ટયં ।
દેશિતં બોધિસત્ત્વેભ્યઃ સત્ત્વાનાં હિતકામ્યયા

તત્ર સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ સર્વસંસ્કારા દુઃખાઃ ઇત્યપ્રણિહિતસ્ય સમાધેરૂપનિષદ્ભાવેન દેશિતં । સર્વધર્મા અનાત્માન ઇતિ શૂન્યતાયાઃ । શાન્તં નિર્વાણમિતિ આનિમિત્તસ્ય સમાધેઃ । કઃ પુનરનિત્યાર્થો યાવચ્છાન્તાર્થઃ ઇત્યાહ ।
અસદર્થો ઽવિકલ્પાર્થઃ પરિકલ્પાર્થ એવ ચ ।
વિકલ્પોપશમાર્થશ્ચ ધીમતાં તચ્ચતુષ્ટયમ્

બોધિસત્ત્વાનામસદર્થો ઽનિત્યાર્થઃ । યન્નિત્યં નાસ્તિ તદનિત્યં તેષાં યત્પરિકલ્પિતલક્ષણમ્ । અભૂતવિકલ્પાર્થો દુઃખાર્થો યત્પરતન્ત્રલક્ષણં । પરિકલ્પમાત્રાર્થો ઽનાત્માર્થઃ । એવશબ્દેનાવધારણં પરિકલ્પિત આત્મા નાસ્તિ પરિકલ્પમાત્રં ત્વસ્તીતિ પરિકલ્પિતલક્ષણસ્યાભાવાર્થો ઽનાત્માર્થ ઇત્યુક્તં ભવતિ । વિકલ્પોપશમાર્થઃ શાન્તાર્થઃ પરિનિષ્પન્નલક્ષણં નિર્વાણં । ક્ષણભઙ્ગાર્થો ઽપ્યનિત્યાર્થો વેદિતવ્યઃ પરતન્ત્રલક્ષણસ્ય । અતસ્તત્પ્રસાધનાર્થં ક્ષણિકત્વવિભાગે દશ શ્લોકાઃ ।
અયોગાદ્ધેતુતોત્પત્તેર્વિરોધાત્સ્વયમસ્થિતેઃ ।
અભાવાલ્લક્ષણૈકાન્ત્યાદનુવૃત્તેર્નિરોધતઃ

પરિણામોપલબ્ધેશ્ચ તદ્ધેતુત્વફલત્વતઃ ।
ઉપાત્તત્વાધિપત્વા[ત્યા]ચ્ચ શુદ્ધસત્ત્વાનુવૃત્તિતઃ

તત્ર ક્ષણિકં સર્વં સંસ્કૃતમિતિ પશ્ચાદ્વચનદિયં પ્રતિજ્ઞા વેદિતવ્યા । તત્પુનઃ કથં સિધ્યતિ । ક્ષણિકત્વમન્તરેણ સંસ્કારાણાં પ્રવૃત્તેરયોગાત્ । પ્રબન્ધેન હિ વૃત્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ । સા ચાન્તરેણ પ્રતિક્ષણમુત્પાદનિરોધૌ ન યુજ્યતે । અથ કાલાન્તરં સ્થિત્વા પૂર્વોત્તરનિરોધોત્પાદતઃ પ્રબન્ધેનેષ્યતે વૃત્તિઃ । તદનન્તરં પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ પ્રબન્ધાભાવાત્ । નૈવ ચોત્પન્નસ્ય વિના પ્રબન્ધેન કાલાન્તરં ભાવો યુજ્યતે । કિં કારણં હેતુત ઉત્પત્તિઃ । હેતુતો હિ સર્વં સંસ્કૃતમુત્પદ્યતે ભવતીત્યર્થઃ । તદ્યદિ ભૂત્વા પુનરુત્તરકાલં ભવતિ તસ્યાવશ્યં હેતુના ભવિતવ્યં । વિના હેતુના આદિત ઇવા[એવા]ભાવાત્ । ન ચ તત્તેનૈવ હેતુના ભવિતુમર્હતિ તસ્યોપયુ[ભુ]ક્તહેતુકત્વાત્ । ન ચાન્યો હેતુરુપલમ્ભતે । તસ્માત્પ્રતિક્ષણમવશ્યં પૂર્વહેતુકમન્યદ્ભવતીતિ વેદિતવ્યં । એવં વિના પ્રબન્ધેનોત્પન્નસ્ય કાલાન્તરં ભાવો ન યુજ્યતે ।
અથાપ્યેવમિષ્યેત નોત્પન્નં પુનરુત્પદ્યતે યદર્થં હેતુના ભવિતવ્યં સ્યાદુત્પન્નં તુ કાલાન્તરેણ પશ્ચાન્નિરુધ્યતે નોત્પન્નમાત્રમેવેતિ । તત્પશ્ચાત્કેન નિરુધ્યતે । યદ્યુત્પાદહેતુનૈવ તદયુક્તં । કિં કારણમ્ । ઉત્પાદનિરોધયોર્વિરોધાત્ । ન હિ વિરોધયોસ્તુલ્યો હેતુરુપલભ્યતે । તદ્યથા છાયાતપયોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચ । કાલાન્તરનિરોધસ્યૈવ ચ વિરોધાત્ । કેન વિરોધાત્ । આગમેન ચ । યદુક્તં ભગવતા । માયોપમાસ્તે ભિક્ષો સંસ્કારા આપાયિકાસ્તાવત્કાલિકા ઇત્વરપ્રત્યુપસ્થાયિન ઇતિ । મનસ્કારેણ ચ યોગિનાં । તે હિ સંસ્કારાણામુદયવ્યયૌ મનસિકુર્વન્તઃ પ્રતિક્ષણં તેષાં નિરોધં પશ્યન્તિ । અન્યથા હિ તેષામપિ નિર્વિદ્વિરાગવિમુક્તયો ન સ્યુર્યથાન્યેષાં મરણકાલાદિષુ નિરોધં પશ્યતાં । યદિ ચોત્પન્નઃ સંસ્કારઃ કાલાન્તરં તિષ્ઠેત્ સ સ્વયમેવ વા તિષ્ઠેત્સ્વયમેવ સ્થાતું સમર્થઃ । સ્થિતિકારણેન ( મ્સ_બગ્છિ 144 ) વા કેનચિત્ । સ્વયં તાવદવસ્થાનમયુક્તં । કિં કારણં । પશ્ચાત્સ્વયમસ્થિતેઃ । કેન વા સો ઽન્તે પુનઃ સ્થાતું ન સમર્થઃ । સ્થિતિકારણેનાપિ ન યુક્તં તસ્યાભાવાત્ । ન હિ તત્કિંચિદુપલભ્યતે । અથાપિ સ્યાદ્વિનાપિ સ્થિતિકારણેન વિનાશકારણાભાવાત્ અવતિષ્ઠતે । લબ્ધે તુ વિનાશકારણે પશ્ચાદ્વિનશ્યતિ અગ્નિમેવ શ્યામતેતિ । તદયુક્તં, તસ્યાભાવાત્ । ન હિ વિનાશકારણં પશ્ચાદપિ કિંચિદસ્તિ । અગ્નિનાપિ શ્યામતા વિનસ્યતીતિ સુપ્રસિદ્ધં [ન પ્રસિદ્ધં,] । વિસદૃશોત્પત્તૌ તુ તસ્ય સામર્થ્યં પ્રસિદ્ધં । તથા હિ તત્સંબન્ધાત્ શ્યામતાયાઃ સંતતિર્વિસદૃશી ગૃહ્યતે ન તુ સર્વથૈવાપ્રવૃત્તિઃ । અપામપિ ક્વાથ્યમાનાનામગ્નિસમ્બન્ધાદલ્પતરતમોત્પત્તિતો ઽતિમાન્દ્યાદન્તે પુનરનુત્પત્તિર્ગૃહ્યતે । ન તુ સકૃદેવાગ્નિસંબન્ધાત્તદભાવઃ । નૈવ ચોત્પન્નસ્ય કસ્યચિદ્[ત] સ્થાનં યુજ્યતે । લક્ષણૈકાન્ત્યાત્ । ઐકાન્તિકં હ્યેતત્સંસ્કૃતલક્ષણમુક્તં ભગવતા યદુત સંસ્કૃતસ્યાનિત્યતા । તદ્યદિ નોત્પન્નમાત્રં વિનશ્યેત્ । કંચિત્કાલમસ્યાનિત્યતા ન સ્યાદિતિ અનૈકાન્તિકમનિત્યતાલક્ષણં પ્રસહ્ય[જ્ય]તે । અથાપિ સ્યાત્પ્રતિક્ષણમપૂર્વોત્પત્તૌ તદેવેદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ન સ્યાદિતિ । તદ્ભવત્યેવ સાદૃશ્યસ્ય અનુવૃત્તેર્માયાકાર પ[ફ]લકવત્ । સાદૃશ્યાત્તદ્બુદ્ધિર્ન તદ્ભાવાદિતિ । કથં ગમ્યતે । નિરોધતઃ । ન હિ તથૈવાવસ્થિતસ્યાન્તે નિરોધઃ સ્યાદાદિક્ષણનિર્વિશિષ્ટત્વાત્ । તસ્માન્ન તત્તદેવેત્યવધાર્યતે અન્તે પરિણામોપલબ્ધેશ્ચ । પરિણામો હિ નામાન્યથાત્વં । તદ્યદિ નાદિત એવારબ્ધં ભવેદાધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં ભાવાનામન્તે પરિણામો નોપલભ્યેત । તસ્માદાદિત એવાન્યથાત્વમારબ્ધં યત્ક્રમેણાભિવર્ધમાનમન્તે વ્યક્તિમાપદ્યતે ક્ષીરસ્યેવ દદ્યવસ્થાયાં । યાવત્તુ તદન્યથાત્વં સૂક્ષ્મત્વાન્ન પરિચ્છિદ્યતે । તાવત્સાદૃશ્યાનુવૃત્તેસ્તદેવેદમિમિ [તિ]જ્ઞાયત ઇતિ સિદ્ધં । તતશ્ચ પ્રતિક્ષણમન્યથાત્વાત્ । ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધં । કુતશ્ચ પ્રસિદ્ધં । તદ્ધેતુત્વફલત્વતઃ । ક્ષણિકહેતુત્વાત્ । ક્ષણિકફલત્વાચ્ચેત્યર્થઃ ।
ક્ષણિકં હિ ચિત્તં પ્રસિદ્ધં તસ્ય ચાન્યે સંસ્કારાશ્ચક્ષુરૂપાદયો હેતુતઃ । તસ્માત્તે ઽપિ ક્ષણિકા ઇતિ સિદ્ધં । ન ત્વક્ષણિકાત્ ક્ષણિકં ભવિતુમર્હતિ યથા નિત્યાદનિત્યમિતિ । ચિત્તસ્ય ખલ્વપિ સર્વે સંસ્કારાઃ ફલં । કથમિદં ગમ્યતે । ઉપાત્તત્વાદાધિપત્યાચ્છુદ્ધસત્ત્વાનુવૃત્તિતશ્ચ । ચિત્તેન હિ સર્વે સંસ્કારાશ્ચક્ષુરાદયઃ સાધિષ્ઠાના ઉપાત્તાઃ સહસંમુર્છનાઃ તદનુગ્રહાનુવૃત્તિતઃ । તસ્માત્તે ચિત્તસ્ય ફલં । ચિત્તસ્ય ચાધિપત્યં સંસ્કારેષુ । યથોક્તં ભગવતા । ચિત્તેનાયં લોકો નીયતે ચિત્તેન પરિકૃષ્યતે ચિત્તસ્યોત્પન્નસ્યોત્પન્નસ્ય વશે વર્તતે ઇતિ । તથા વિજ્ઞાનપ્રત્યયં નામ રૂપમિત્યુક્તં । તસ્માચ્ચિત્તસ્ય ફલં । શુદ્ધચિત્તાનુવૃત્તિતશ્ચ । શુદ્ધં હિ યોગિનાં ચિત્તં સંસ્કારા અનુવર્તન્તે । યથોક્તં । ધ્યાયી ભિક્ષુઃ ઋદ્ધિમાંશ્ચિત્તવશે પ્રાપ્ત ઇમં દારુસ્કન્ધં સચેત્ સુવર્ણમધિમુચ્યતે તદપ્યસ્ય તથૈવ ( મ્સ_બગ્છિ 145 ) સ્યાદિતિ । તસ્માદપિ ચિત્તફલં સંસ્કારાઃ । સત્ત્વાનુવૃત્તિતશ્ચ । તથા હિ પાપકારિષુ સત્ત્વેષુ બાહ્યા ભાવા હીના ભવન્તિ । પુણ્યકારિષુ ચ પ્રણીતાઃ । અતસ્તચ્ચિત્તાનુવર્તનાત્ ચિત્તફલત્વં સંસ્કારાણાં સિદ્ધં । તતશ્ચ તેષાં ક્ષણિકત્વં । ન હિ ક્ષણિકસ્યાક્ષણિકં ફલં યુજ્યતે તદનુવિધાયિત્વાત્ । એવં તાવદવિશેષેણ સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં દ્વાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં સાધિતમ્ ।
આધ્યાત્મિકાનાં પુનઃ સાધનાર્થં પઞ્ચ શ્લોકા વેદિતવ્યાઃ ।
આદ્યસ્તરતમેનાપિ ચયેનાશ્રયભાવતઃ ।
વિકારપરિપાકાભ્યાં તથા હીનવિશિષ્ટતઃ

ભાસ્વરાભાસ્વરત્વેન દેશાન્તરગમેન ચ ।
સબીજાબીજભાવેન પ્રતિબિમ્બેન ચોદયઃ

ચતુર્દશવિધોત્પત્તૌ હેતુમાનવિશેષતઃ ।
ચયાયા[પા]ર્થાદયોગાચ્ચ આશ્રયત્વ અસંભવાત્

સ્થિતસ્યસંભવાદન્તે આદ્યનાશાવિકારતઃ ।
તથા હીનવિશિષ્ટત્વે ભાસ્વરાભાસ્વરે ઽપિ ચ

ગત્યભાવાત્સ્થિતાયોગાચ્ચરમત્વ અસંભવાત્ ।
અનુવૃત્તેશ્ચ ચિત્તસ્ય ક્ષણિકં સર્વસંસ્કૃતમ્

આદ્યસ્તરતમેનાપિ યાવત્ક્ષણિકં સર્વસંસ્કૃતમિતિ । કથમેષામેભિઃ ક્ષણિકત્વં સિધ્યતિ । આધ્યાત્મિકાનાં હિ સંસ્કારાણાં ચતુર્દશવિધ ઉત્પાદઃ । આદ્ય ઉત્પાદો યાવત્પ્રથમત આત્મભાવાભિનિર્વૃત્તિઃ । તરતમેન યઃ પ્રથમજન્મક્ષણાદૂર્ધ્વં । ચયેન ય આહારસ્વપ્નબ્રહ્મચર્યાસમાપત્ત્યુપચયેન । આશ્રયભાવતઃ યશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં ચક્ષુરાદીભિરાશ્રયૈઃ । વિકારેણ યો રાગાદિભિર્વર્ણાદિવિપરિણામતઃ । પરિપાકેન યો ગર્ભબાલકુમારયુવમધ્યમવૃદ્ધાવસ્થાસુ । હીનત્વેન વિશિષ્ટત્વેન ચ યો દુર્ગતૌ [સુગતૌ?] ચોત્પદ્યમાનાનાં યથાક્રમં । ભાસ્વરત્વેન યો નિર્મિતકામેષુ પરનિર્મિતકામેષુ રૂપારૂપ્યેષુ ચોપપન્નાનાં ચિત્તમાત્રાધીનત્વાત્ । અભાસ્વરત્વેન યસ્તદન્યત્રોપપન્નાનાં । દેશાન્તરગમનેન યો ઽન્યદેશોત્પાદનિરોધે ઽન્યદેશોત્પાદઃ । સબીજત્વેન યો ઽહર્તશ્ચરમાન્ સ્કન્ધાન્વર્જયિત્વા । અબીજત્વેન યસ્તેષામેવાર્હતશ્ચરમેષાં । પ્રતિબિમ્બત્વેન યો અષ્ટવિમોક્ષધ્યાયિનાં સમાધિવશેન પ્રતિબિમ્બાનાં[ખ્યાનાં] સંસ્કારાણામુત્પાદઃ । એતસ્યાં ચતુર્દશવિધાયામુત્પત્તાવાધ્યાત્મિકાનાં સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં હેતુમાનવિશેષાદિભિઃ કારણૈર્વેદિતવ્યમ્ । આદ્યોત્પાદે તાવત્ હેતુત્વવિશેષાત્ । યદિ હિ તસ્ય હેતુત્વેન વિશેષો ન સ્યાત્ તદુત્તરાયાઃ સંસ્કારપ્રવૃત્તેરુત્તરોત્તરવિશેષો ( મ્સ_બગ્છિ 146 ) નોપલભ્યેત હેત્વવિશેષાત્ । વિશેષે ચ સતિ તદુત્તરેભ્યસ્તસ્યાન્યત્વાત્ ક્ષણિકત્વસિદ્ધિઃ । તરતમોત્પાદે માનવિશેષાત્ । માનં પ્રમાણમિત્યર્થઃ । ન હિ પ્રતિક્ષણં વિનાન્યત્વેન પરિમાણવિશેષો ભવેત્ । ઉપચયોત્પાદે ચયાપાર્થ્યાત્ । ઉપસ્તમ્ભો હિ ચયઃ । તસ્યાપાર્થ્યં સ્યાદન્તરેણ ક્ષણિકત્વં તથૈવાવસ્થિતત્વાત્ । અયોગાચ્ચોપચયસ્યૈવ । ન હિ પ્રતિક્ષણં વિના પુષ્ટતરોત્પત્ત્યા યુજ્યેતોપચયઃ । આશ્રયભાવેનોત્પત્તાવાશ્રિતત્વાસંભવાત્ । ન હિ તિષ્ઠત્યાશ્રયે ચ તદાશ્રિતસ્યાનવસ્થાનં યુજ્યતે । યાને તિષ્ઠતિ તદારૂઢાનવસ્થાનવદન્યથા હ્યાશ્રયત્વં ન સંભવેત્ । વિકારોત્પત્તૌ પરિપાકોત્પત્તૌ ચ સ્થિતસ્યાસંભવાત્ । આદ્યનાશાવિકારતઃ । ન હિ તથાસ્થિતસ્યૈવ રાગાદિભિર્વિકારઃ સંભવતિ । ન ચાવસ્થાન્તરેષુ પરિપાક આદાવવિનાશે સત્યન્તે વિકારાભાવાત્ । તથા હીનવિશિષ્ટોત્પત્તૌ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં યથા વિકારપરિપાકોત્પત્તૌ । ન હિ તથાસ્થિતેષ્વેવ સંસ્કારેષુ કર્મવાસના વૃત્તિં લભતે યતો દુર્ગતૌ વા સ્યાદુત્પત્તિઃ સુગતૌ વા । ક્રમેણ હિ સંતતિપરિણામવિશેષાત્ વૃત્તિલાભો યુજ્યતે । ભાસ્વરાભાસ્વરે ઽપિ ચોત્પાદે તથૈવ ક્ષણિકત્વં યુજ્યતે । ભાસ્વરે તાવત્ તથાસ્થિતસ્યાસંભવાત્ ચિત્તાધીનવૃત્તિતાયાઃ । અભાસ્વરે ઽપિ ચાદૌ વિનાશમન્તરેણાન્તે વિકારાયોગાત્ ।
દેશાન્તરગમનેનોત્પત્તૌ ગત્યભાવાત્ । ન હિ સંસ્કારાણાં દેશાન્તરસંક્રાન્તિલક્ષણા ગતિર્નામ કાચિત્ ક્રિયા યુજ્યતે । સા હ્યુત્પન્ના વા સંસ્કારં દેશાન્તરં ગમયેદનુત્પન્ના વા । યદ્યુત્પન્ના તેન ગતિકાલે ન કંચિદ્ગત ઇતિ સ્થિતસ્યૈવ ગમનં નોપપદ્યતે । અથાનુત્પન્ના તેનાસત્યાં ગતૌ ગત ઇતિ ન યુજ્યતે । સા ચ ક્રિયા યદિ તદ્દેશસ્થ એવ સંસ્કારે કારિત્રં કરોતિ ન યુજ્યતે । સ્થિતસ્યાન્યદેશાપ્રાપ્તેઃ । અથાન્યદેશસ્થે ન યુજ્યતે । વિના ક્રિયયાન્યદેશાપ્રાપ્તેઃ । ન ચ ક્રિયા તત્ર વા અન્યત્ર વા દેશે સ્થિતા સંસ્કારાદન્યોપલભ્યતે । તસ્માન્નાસ્તિ સંસ્કારાણાં દેશાન્તરસંતત્યુત્પાદાદન્યા ગતિઃ । તદભાવાચ્ચ સિદ્ધં ક્ષણિકત્વં । દેશાન્તરનિરન્તરોત્પત્તિલક્ષણા ગતિર્વિભવદ્ભિઃ કારણૈર્વેદિતવ્યા । અસ્તિ ચિત્તવશેન યથા ચઙ્ક્રમણાદ્યવસ્થાસુ । અસ્તિ પૂર્વકર્માવેધેન યથાન્તરાભવઃ । અસ્ત્યભિધાત[અસ્ત્યાક્ષિપ્ત]વશેન યથા ક્ષિપ્તસ્યેષોઃ । અસ્તિ સંબન્ધવશેન યથા યાનનદીપ્લવારૂઢાનાં । અસ્તિ નોદનવશેન યથા વાયુપ્રેરિતાનાં તૃણાદીનામ્ । અસ્તિ સ્વભાવવશેન યથા વાયોસ્તિર્યગ્ગમનમગ્નેરૂર્ધ્વં જ્વલનમપાં નિમ્ને સ્યન્દનં । અસ્ત્યનુભાવેન યથા મન્ત્રૌષધાનુભાવેન । કેષાંચિદયસ્કાન્તાનુભાવેનાયસાં । ઋદ્ધ્યનુભાવેન ઋદ્ધિમતાં । સબીજાબીજભાવેનોત્પત્તૌ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં સ્થિતાયોગાચ્ચરમાસંભવાચ્ચ । ન હિ પ્રતિક્ષણં હેતુભાવમન્તરેણ તથાસ્થિતસ્યાન્યસ્મિન્કાલે પુનર્બીજભાવો યુજ્યતે । નિર્બીજત્વં વા ચરમે ક્ષણે । ન ચ શક્યં ( મ્સ_બગ્છિ 147 ) પૂર્વં સબીજત્વં ચરમે ક્ષણે નિર્બીજત્વમભ્યુપગન્તું । તદભાવે ચરમત્વાસંભવાત્ । તથા હિ ચરમત્વમેવ ન સંભવતિ । પ્રતિબિમ્બોત્પત્તૌ ક્ષણિકત્વં ચિત્તાનુવૃત્તિતો વેદિતવ્યં । પ્રતિક્ષણં ચિત્તવશેન તદુત્પાદાત્ । એકાન્તાત્[એવં તાવત્]સાધિતમાધ્યાત્મિકં સર્વસંસ્કૃતં ક્ષણિકમિતિ ।
બાહ્યસ્યેદાનીં ક્ષણિકત્વં ત્રિભિઃ શ્લોકૈઃ સાધયતિ ।
ભૂતાનાં ષડિવધાર્થસ્ય ક્ષણિકત્વં વિધીયતે ।
શોષવૃદ્ધેઃ પ્રકૃત્યા ચ ચલત્વાદ્ વૃદ્ધિહાનિતઃ

તત્સંભવાત્પૃથિવ્યાશ્ચ પરિણામચતુષ્ટયાત્ ।
વર્ણગન્ધરસસ્પર્શતુલ્યત્વાચ્ચ તથૈવ તત્

ઇન્ધનાધીનવૃત્તિત્વાત્તારતમ્યોપલબ્ધિતઃ ।
ચિત્તાનુવૃત્તેઃ પૃચ્છાતઃ ક્ષણિકં બાહ્યમપ્યતઃ

કિં પુનસ્તદ્બાહ્યં । ચત્વારિ મહાભૂતાનિ । ષડિવધશ્ચાર્થઃ । વર્ણગન્ધરસસ્પર્શશબ્દા ધર્માયતનિકં ચ રૂપમ્ । અતો ભૂતાનાં ષડિવધાર્થસ્ય ચ ક્ષણિકત્વં વિધીયતે । કથં વિધીયતે । અપાં તાવચ્છોષવૃદ્ધેઃ । ઉત્સસરસ્તટાગાદિષ્વપાં ક્રમેણ વૃદ્ધિઃ શોષશ્ચોપલભ્યતે । તચ્ચોભયમન્તરેણ પ્રતિક્ષણં પરિણામં ન સ્યાત્પશ્ચાદ્વિશેષકારણાભાવાત્ । વાયોઃ પ્રકૃત્યા ચલત્વાદ્ વૃદ્ધિહાનિતશ્ચ । ન હ્યવસ્થિતસ્ય ચલત્વં સ્યાત્તત્સ્વાભાવાદિતિ[ગત્યભાવાદિતિ] પ્રસાધિતમેતત્ । ન ચ વૃદ્ધિહાસૌ તથૈવાવસ્થિતત્વાત્ । પૃથિવ્યાસ્તત્સંભવાત્ પરિણામચતુષ્ટયાચ્ચ । તચ્છબ્દેનાપશ્ચ ગૃહ્યન્તે વાયુશ્ચ । અદ્ભ્યો હિ વાયુસહિતાભ્યઃ પૃથિવી સંભૂતા વિવર્તકાલે । તસ્માત્તત્ફલત્વાત્ સાપિ ક્ષણિકા વેદિતવ્યા । ચતુર્વિધશ્ચ પરિણામઃ પૃથિવ્યા ઉપલભ્યતે । કર્મકૃતઃ સત્ત્વાનાં કર્મવિશેષાત્ । ઉપક્રમકૃતઃ પ્રહાદિભિઃ । ભૂતકૃતો ઽગ્ન્યાદિભિઃ । કાલકૃતઃ કાલાન્તરપરિણામતઃ[વાસતઃ] । સ ચાન્તરેણ પ્રતિક્ષણમન્યોત્પત્તિં ન યુજ્યતે વિનાશકારણાભાવાત્ । વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાનાં પૃથિવ્યાદિભિસ્તુલ્યકારણત્વાત્ તથૈવ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં । તેજસઃ પુનઃ ક્ષણિકત્વમિન્ધનાધીનવૃત્તિત્વાત્ ।
ન હિ તેજસ્યુત્પન્ને તેજઃ સહોત્પન્નમિન્ધનં તથૈવાવતિષ્ઠતે । ન ચ દગ્ધેન્ધનં તેજઃ સ્થાતું સમર્થં । મા ભૂદન્તે ઽપ્યનિન્ધનસ્યાવસ્થાનમિતિ । શ્લોકબન્ધાનુરોધાદ્વર્ણાદીનાં પૂર્વમભિધાનં પશ્ચાત્તેજસઃ । શબ્દઃ પુનર્યો ઽપિ કાલાન્તરમુપલભ્યતે ઘણ્ટાદીનાં તસ્યાપિ ક્ષણિકત્વં વેદિતવ્યં તારતમ્યોપલબ્ધેઃ । ન હ્યસતિ ક્ષણિકત્વે પ્રતિક્ષણમન્દતરતમોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । ધર્માયતનિકસ્યાપિ રૂપસ્ય ક્ષણિકત્વં પ્રસિદ્ધમેવ ચિત્તાનુવૃત્તેર્યથા પૂર્વમુક્તં । તસ્માદ્વાહ્યમપિ ક્ષણિકં પ્રસિદ્ધં । પૃચ્છ્રયતે ખલ્વપિ સર્વસંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં સિધ્યતિ ( મ્સ_બગ્છિ 148 ) કથં કૃત્વા । ઇદં તાવદયમક્ષણિકવાદી પ્રષ્ટવ્યઃ । કસ્માદ્ભવાનનિત્યત્વમિચ્છતિ ન [?] સંસ્કારાણાં ક્ષણિકત્વં નેચ્છતીતિ । યદ્યેવં વદેત્ પ્રતિક્ષણમન્ય[નિત્ય]ત્વસ્યાગ્રહણાદિતિ સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । પ્રસિદ્ધક્ષણિકભાવેષ્વપિ પ્રદીપાદિષુ નિશ્ચલાવસ્થાયાં તદગ્રહણાદક્ષણિકત્વં કસ્માન્નેષ્યતે । યદ્યેવં વદેત્ પૂર્વવત્પશ્ચાદગ્રહણાદિતિ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । સંસ્કારાણામપિ કસ્માદેવં નેષ્યતે । યદ્યેવં વદેત્ વિલક્ષણત્વાત્ પ્રદીપાદિતદન્યસંસ્કારાણામિતિ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । દ્વિવિધં હિ વૈલક્ષણ્યં સ્વભાવવૈલક્ષણ્યં વૃત્તિવૈલક્ષણ્યં ચ । તદ્યદિ તાવત્ સ્વભાવવૈલક્ષણ્યમભિપ્રેતમત એવ દૃષ્ટાન્તત્વં યુજ્યતે । ન હિ તત્સ્વભાવ એવ તસ્ય દૃષ્ટાન્તો ભવતિ યથા પ્રદીપઃ પ્રદીપસ્ય ગૌર્વા ગોરિતિ । અથ વૃત્તિવૈલક્ષણ્યમત એવ દૃષ્ટાન્તત્વં પ્રદીપાદીનાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ । ક્ષણિકત્વાનુવૃત્તેઃ પુનઃ સ ઇદં પ્રષ્ટવ્યઃ । કચ્ચિદિચ્છસિ યાને તિષ્ઠતિ યાનારૂઢો ગચ્છેદિતિ । યદિ નો હીતિ વદેત્ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । ચક્ષુરાદિષુ તિષ્ઠત્સુ તદાશ્રિતં વિજ્ઞાનં પ્રબન્ધેન ગચ્છતીતિ ન યુજ્યતે । યદ્યેવં વદેત્ નનુ ચ દૃષ્ટં વર્તિસંનિશ્રિતે પ્રદીપે પ્રબન્ધેન ગચ્છતિ વર્ત્યા અવસ્થાનમિતિ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ । ન દૃષ્ટં તત્પ્રબન્ધેન વર્ત્યાઃ પ્રતિક્ષણં વિકારોત્પત્તેરિતિ । યદ્યેવં વદેત્ સતિ ક્ષણિકત્ત્વે સંસ્કારાણાં કસ્માત્પ્રદીપાદિવ ક્ષણિઅકત્વં ન સિદ્ધમિતિ । સ ઇદં સ્યાદ્વચનીયઃ વિપર્યાસવસ્તુત્વાત્ । સદૃશસંતતિપ્રબન્ધવૃત્ત્યા હિ ક્ષણિકત્વમેષાં ન પ્રજ્ઞાયતે । યતઃ સત્યપ્યપરાપરત્વે તદેવેદમિતિ વિપર્યાસો જાયતે । ઇતરથા હિ અનિત્યનિત્યવિપર્યાસો ન સ્યાત્તદભાવે સંક્લેશો ન સ્યાત્ કુતઃ પુનર્વ્યવદાનમિત્યેવં પર્યનુયોગતો ઽપિ ક્ષણિકત્વં સર્વસંસ્કારાણાં પ્રસિદ્ધં ।
પુદ્ગલનૈરાત્મ્યપ્રસાધનાર્થં નૈરાત્મ્યવિભાગે દ્વાદશ શ્લોકાઃ ।
પ્રજ્ઞપ્ત્યસ્તિતયા વાચ્યઃ પુદ્ગલો દ્રવ્યતો ન તુ ।
નોપલમ્ભાદ્વિપર્યાસાત્ સંક્લેશાત્ ક્લિષ્ટહેતુતઃ

એકત્વાન્યત્વતોવાચ્યસ્તસ્માદ્દોષદ્વયાદસૌ ।
સ્કન્ધાત્મત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ તદ્દ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગતઃ

દ્રવ્યસન્ યદ્યવાચ્યશ્ચ વચનીયં પ્રયોજનં ।
એકત્વાન્યત્વતો ઽવાચ્યો ન યુક્તો નિષ્પ્રયોજનઃ

લક્ષણાલ્લોકદૃષ્ટાચ્ચ શાસ્ત્રતો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
ઇન્ધનાગ્ન્યોરવાચ્યત્વમુપલબ્ધેર્દ્વયેન હિ

દ્વયે સતિ ચ વિજ્ઞાનસંભવાત્પ્રત્યયો ન સઃ ।
નૈરર્થક્યાદતો દ્રષ્ટા યાવન્મોક્તા ન યુજ્યતે

સ્વામિત્વે સતિ ચાનિત્યમનિષ્ટં ન પ્રવર્તયેત્ ।
તત્કર્મલક્ષણં સાધ્યં સંબોધો બાધ્યતે ત્રિધા

દર્શનાદૌ ચ તદ્યત્નઃ સ્વયંભૂર્ન ત્રયાદપિ ।
તદ્યત્નપ્રત્યયત્વં ચ નિર્યત્નં દર્શનાદિકં

અકર્તૃત્વાદનિત્યત્વાત્સકૃન્નિત્યપ્રવૃત્તિતઃ ।
દર્શનાદિષુ યત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ન યુજ્યતે

તથા સ્થિતસ્ય નષ્ટસ્ય પ્રાગભાવાદનિત્યતઃ ।
તૃતીયપક્ષાભાવાચ્ચ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે

સર્વધર્મા અનાત્માનઃ પરમાર્થેન શૂન્યતા ।
આત્મોપલમ્ભે દોષશ્ચ દેશિતો યત એવ ચ

સંક્લેશવ્યવદાને ચ અવસ્થાચ્છેદભિન્નકે ।
વૃત્તિસંતાનભેદો હિ પુદ્ગલેનોપદર્શિતઃ

આત્મદૃષ્ટિરનુત્પાદ્યા અભ્યાસો ઽનાદિકાલિકઃ ।
અયત્નમોક્ષઃ સર્વેષાં ન મોક્ષઃ પુદ્ગલો ઽસ્તિ વા

પુદ્ગલ કિમસ્તીતિ વક્તવ્યો નાસ્તીતિ વક્તવ્યઃ । આહ ।
પ્રજ્ઞપ્ત્યસ્તિતયા વાચ્યઃ પુદ્ગલો દ્રવ્યતો ન તુ ।
યતશ્ચ પ્રજ્ઞપ્તિતો ઽસ્તીતિ વક્તવ્યો દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ વક્તવ્યઃ । એવમનેકાંશવાદપરિગ્રહે નૈવાસ્તિત્વે દોષાવકાશો ન નાસ્તિત્વે । સ પુનર્દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ કથં વેદિતવ્યઃ । નોપલમ્ભાત્ । ન હિ સ દ્રવ્યત ઉપલભ્યતે રૂપાદિવત્ । ઉપલબ્ધિર્હિ નામ બુદ્ધ્યા પ્રતિપત્તિઃ । ન ચ પુદ્ગલં બુદ્ધ્યા ન પ્રતિપદ્યન્તે પુદ્ગલવાદિનઃ । ઉક્તં ચ ભગવતા । દૃષ્ટ એવ ધર્મે આત્માનમુપલભતે પ્રજ્ઞાપયતીતિ કથં નોપલબ્ધો ભવતિ । ન સ એવમુપલભ્યમાનો દ્રવ્યત ઉપલબ્ધો ભવતિ । કિં કારણં । વિપર્યાસાત્ તથા હ્યનાત્મન્યાત્મેતિ વિપર્યાસ ઉક્તો ભગવતા । તસ્માદ્ય એવં પુદ્ગલગ્રાહો વિપર્યાસઃ સઃ । કથમિદં ગમ્યતે । સંક્લેશાત્ । સત્કાયદૃષ્ટિક્લેશલક્ષણો હ્યેષ સંક્લેશો યદુત અહં મમેતિ । ન ચ [ચા] વિપર્યાસઃ સંક્લેશો ભવિતુમર્હતિ । ન[સ] ચૈષ સંક્લેશ ઇતિ કથં વેદિતવ્યં । ક્લિષ્ટહેતુતઃ । તથાહિ તદ્ધેતુકાઃ ક્લિષ્ટા રાગાદય ઉત્પદ્યન્તે । યત્ર પુનર્વસ્તુનિ રૂપાદિસંજ્ઞકેપ્રજ્ઞપ્તિઃ પુદ્ગલ ઇતિ તસ્માત્કિમેકત્વેન પુદ્ગલો વક્તવ્ય આહોસ્વિદન્યેત્વેન । આહ ।
એકત્વાન્યત્વતો ઽવાચ્યસ્તસ્માદસૌ ।
કિં કારણં । દોષદ્વયાત્ । કતમસ્માદ્દોષદ્વયાત્ ।
સ્કન્ધાત્મત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ તદ્દ્રવ્યત્વપ્રસઙ્ગતઃ ।
એકત્વે હિ સ્કન્ધાનામાત્મત્વં પ્રસજ્યતે પુદ્ગલસ્ય ચ દ્રવ્યસત્ત્વં । અથાન્યત્વે પુદ્ગલસ્ય દ્રવ્યસત્ત્વં । એવં હિ પુદ્ગલસ્ય પ્રજ્ઞપ્તિતો ઽસ્તિત્વાદવક્તવ્યત્વં યુક્તં । તેનાવ્યાકૃતવસ્તુસિદ્ધિઃ । યે પુનઃ શાસ્તુઃ શાસનમતિક્રમ્ય પુદ્ગલસ્ય દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વમિચ્છન્તિ ત ઇદં સ્યુર્વચનીયાઃ ।
દ્રવ્યસન્યદ્યવાચ્યશ્ચ વચનીયં પ્રયોજનં ।
કિં કારણં ।
એકત્વાન્યત્વતો ઽવાચ્યો ન યુક્તો નિષ્પ્રયોજનઃ ।
અથ દૃષ્ટાન્તમાત્રાત્ પુદ્ગલસ્યાવક્તવ્યત્વમિચ્છેયુઃ । યથાગ્નિરિન્ધનાન્નાન્યો નાનન્યો વક્તવ્ય ઇતિ । ત ઇદં સ્યુર્વચનીયાઃ ।
લક્ષણાલ્લોકદૃષ્ટાચ્ચ શાસ્ત્રતો ઽપિ ન યુજ્યતે ।
ઇન્ધનાગ્ન્યોરવાચ્યત્વમુપલબ્ધેર્દ્વયેન હિ ।
એકત્વેનાન્યત્વેન ચ અગ્નિર્હિ નામ તેજોધાતુરિન્ધનં શેષાણિ ભૂતાનિ । તેષાં ચ ભિન્નં લક્ષણમિત્યન્ય એવાગ્નિરિન્ધનાત્ । લોકે ચ વિનાપ્યગ્નિના દૃષ્ટમિન્ધનં કાષ્ઠાદિ વિનાપિ ચેન્ધનેનાગ્નિરિતિ સિદ્ધમન્યત્વં । શાસ્ત્રે ચ ભગવતા ન ક્વચિદગ્નીન્ધનયોરવાચ્યત્વમુક્તમિત્યયુક્તમેતત્ । વિન પુનરિન્ધનેનાગ્નિરસ્તીતિ કથમિદં વિજ્ઞાયતે । ઉપલબ્ધેસ્તથા હિ વાયુના વિક્ષિપ્તં દૂરમપિ જ્વલત્પરૈતિ । અથાપિ સ્યાદ્વાનુસ્તત્રેન્ધનમિતિ અત એવાગ્નીન્ધનયોરન્યત્વમિતિ સિદ્ધિઃ । કુતઃ । દ્વયેન હિ ઉપલબ્ધેરિતિ પ્રકૃતં । દ્વયં હિ તત્રોપલભ્યતે અર્ચિર્વાયુશ્ચેન્ધનત્વેન । અસ્ત્યેવ પુદ્ગલો ય એષ દ્રષ્ટા યાવદ્વિજ્ઞાતા કર્તા ભોક્તા જ્ઞાતા મોક્તા ચ । ન સ દ્રષ્ટા યુજ્યતે । નાપિ યાવન્મોક્તા । સ હિ દર્શાનાદિસંજ્ઞકાનાં વિજ્ઞાનાનાં પ્રત્યયભાવેન વા કર્તા ભવેત્ સ્વામિત્વેન વા । તત્ર તાવત્ ।
દ્વયં પ્રતીત્ય વિજ્ઞાનસંભવાત્પ્રત્યયો ન સઃ ।
કિં કારણં । નૈરર્થક્યાત્ । ન હિ તસ્ય તત્ર કિંચિત્સામર્થ્યં દૃષ્ટં ।
સ્વામિત્વે સતિ વાનિત્યમનિષ્ટં ન પ્રવર્તયેત્ ॥
સ હિ વિજ્ઞાનપ્રવૃત્તૌ સ્વામીભવન્નનિ[ભવન્નિ]ષ્ટં વિજ્ઞાનમનિત્યં ન પ્રવર્તયેત્ । અનિષ્ટં ચ । નૈવ તસ્માદુભયથાપ્યસંભવાત્ । અસૌ દ્રષ્ટા યાવન્મોક્તા ન યુજ્યતે । અપિ ખલુ યદિ દ્રવ્યતઃ પુદ્ગલો ઽસ્તિ ।
તત્કર્મલક્ષણં સાધ્યં
યદિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિતસ્ય કર્માપ્યુપલભ્યતે । યથા ચક્ષુરાદીનાં દર્શનાદિલક્ષણં ચ રૂપપ્રસાદાદિ । ન ચૈવં પુદ્ગલસ્ય । તસ્માન્ન સો ઽસ્તિ દ્રવ્યતઃ । તસ્મિંશ્ચ દ્રવ્યત ઇષ્યમાણે બુદ્ધસ્ય ભગવતઃ ।
સંબોધો બાધ્યતે ત્રિધા ।
ગમ્ભીરાભિસંબોધઃ । અસાધારણાભિસંબોધઃ । લોકોત્તરાભિસંબોધશ્ચ । ન હિ પુદ્ગલાભિસંબોધે કિંચિદ્ગમ્ભીરમભિસંબુદ્ધં ભવતિ । ન તીર્થ્યાસાધારણં । ન લોકાનુચિત્તં । તથા હ્યેષ ગ્રાહઃ સર્વલોકગમ્યઃ । તીર્થ્યાભિનિવિષ્ટઃ । દિર્ઘસંસારોચિત્તશ્ચ । અપિ ખલુ પુદ્ગલો દ્રષ્ટા ભવન્ યાવદ્વિજ્ઞાતા દર્શનાદિષુ સપ્રયત્નો વા ભવેન્નિષ્પ્રયત્નો વા । સપ્રયત્નસ્ય વા પુનરસૌ પ્રયત્નઃ સ્વયંભૂર્વા ભવેદાકસ્મિકઃ । તત્પ્રત્યયો [વા?]
દર્શનાદૌ ચ તદ્યત્નઃ સ્વયંભૂર્ન ત્રયાદપિ ।
તસ્માદેવ ચ દોષત્રયાદ્વક્ષ્યમાણાત્
તદ્યત્નપ્રત્યયત્વં ચ
નેતિ વર્તતે । નિષ્પ્રયત્નસ્ય વા પુનઃ સતઃ સિદ્ધં ભવતિ ।
નિર્યત્નં દર્શનાદિકમ્ ।
ઇત્યસતિ વ્યાપારે પુદ્ગલસ્ય દર્શનાદૌ કથમસૌ દ્રષ્ટા ભવતિ । યાવદ્વિજ્ઞાતા । દોષત્રયાદિત્યુક્તં કતમસ્માદ્દોષત્રયાત્ ।
અકર્તૃત્વાદનિત્યત્વાત્સકૃન્નિત્યપ્રવૃત્તિતઃ ।
દર્શનાદિષુ યત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ન યુજ્યતે ॥
યદિ દર્શનાદિષુ પ્રયત્ન આકસ્મિકો યતો દર્શનાદીનિ । ન તર્હિ તેષાં પુદ્ગલઃ કર્તેતિ કથમસૌ દ્રષ્ટા ભવતિ યાવદ્વિજ્ઞાતા સતિ વાકસ્મિકત્વે નિરપેક્ષત્વાત્ ન કદાચિત્પ્રયત્નો ન સ્યાદનિત્યો ન સ્યાત્ । નિત્યે ચ પ્રયત્ને દર્શનાદીનાં યુગપચ્ચ નિત્યં ચ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ દોષઃ । તસ્માન્ન યુજ્યતે દર્શનાદિષુ પ્રયત્નસ્ય સ્વયંભૂત્વં ।
તથા સ્થિતસ્ય નષ્ટસ્ય પ્રાગભાવાદનિત્યતઃ ।
તૃતીયપક્ષાભાવાચ્ચ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે ॥
અથ પુદ્ગલપ્રત્યયઃ પ્રયત્નઃ સ્યાત્ । તસ્ય તથા સ્થિતસ્ય પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે । પ્રાગભાવાત્ । સતિ હિ તત્પ્રત્યયત્વે ન કદાચિત્પુદ્ગલો નાસ્તીતિ । કિમર્થં પ્રાક્ પ્રયત્નો ન સ્યાદ્યદા નોત્પન્નઃ । વિનષ્ટસ્યાપિ પ્રત્યયત્વં ન યુજ્યતે પુદ્ગલસ્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । ( મ્સ_બગ્છિ 152 ) તૃતીયશ્ચ કશ્ચિત્પક્ષો નાસ્તિ યન્ન સ્થિતો ન વિનષ્ટઃ સ્યાદિતિ । તત્પ્રત્યયો ઽપિ પ્રયત્નો ન યુજ્યતે । એવં તાવદ્યુક્તિમાશ્રિત્ય દ્રવ્યતઃ પુદ્ગલો નોપલભ્યતે ।
સર્વે ધર્મા અનાત્માનઃ પરમાર્થેન શૂન્યતા ।
આત્મોપલમ્ભે દોષશ્ચ દેશિતો યત એવ ચ ॥
ધર્મોદ્દાનેષુ હિ ભગવતા સર્વે ધર્મા અનાત્માન ઇતિ દેશિતં પરમાર્થશૂન્યતાયામસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ કારકસ્તુ નોપલભ્યતે ય ઇમાંશ્ચ સ્કન્ધાન્નિક્ષિપતિ અન્યાંશ્ચ સ્કન્ધાન્પ્રતિસંદધાતિ । અન્યત્ર ધર્મસંકેતાદિતિ દેશિતં । પઞ્ચકેષુ પઞ્ચાદીનવા આત્મોપલમ્ભ ઇતિ દેશિતા । આત્મદૃષ્ટિર્ભવતિ જીવદૃષ્ટિઃ નિર્વિશેષો ભવતિ તીર્થિકૈઃ । ઉન્માર્ગપ્રતિપન્નો ભવતિ । શૂન્યતાયામસ્ય ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતિ ન પ્રસીદતિ ન સંતિષ્ઠતે નાધિમુચ્યતે । આર્યધર્મા અસ્ય ન વ્યવદાયન્તે । એવમાગમતો ઽપિ ન યુજ્યતે । પુદ્ગલો ઽપિ હિ ભગવતા તત્ર તત્ર દેશિતઃ । પરિજ્ઞાતાવી ભારહારઃ શ્રદ્ધાનુસાર્યાદિપુદ્ગલવ્યવસ્થાનત ઇત્યસતિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે કસ્માદ્દેશિતઃ ।
સંક્લેશે વ્યવદાને ચ અવસ્થાચ્છેદભિન્નકે ।
વૃત્તિસંતાનભેદો હિ પુદ્ગલેનોપદર્શિતઃ ॥

અવસ્થાભિન્ને હિ સંક્લેશવ્યવદાને છેદભિન્ને ચ । પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિમન્તરેણ તદ્વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ચ દેશયિતું ન શક્યઃ । તત્ર પરિજ્ઞાસૂત્રે પરિજ્ઞેયા ધર્માઃ સંક્લેશઃ પરિજ્ઞા વ્યવદાનં । ભારહારસૂત્રે । ભારો ભારાદાનં ચ સંક્લેશઃ । ભારનિક્ષેપણં વ્યવદાનં । તયોર્વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ચાન્તરેણ પરિજ્ઞાતાવિભારહારપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં ન શક્યેત દેશયિતું । બોધિપક્ષાશ્ચ ધર્મા બહુધાવસ્થાઃ પ્રયોગદર્શનભાવનાનિષ્ઠામાર્ગ વિશેષભેદતઃ । તેષાં વૃત્તિભેદઃ સંતાનભેદશ્ચાન્તરેણ શ્રદ્ધાનુસાર્યાદિપુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિં ન શક્યેત દેશયિતું । યેનાસતિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે પુદ્ગલો દેશિત ઇત્યયમત્ર નયો વેદિતવ્યઃ । ઇતરથા હિ પુદ્ગલદેશના નિષ્પ્રયોજના પ્રાપ્નોતિ । ન હિ તાવદસાવાત્મદૃષ્ટ્યુત્પાદનાર્થં યુજ્યતે યસ્માત્
આત્મદૃષ્ટિરનૂત્પાદ્યા
પૂર્વમેવોત્પન્નત્વાત્ । નાપિ તદભ્યાસાર્થં યસ્માદાત્મદૃષ્ટેર્
અભ્યાસો ઽનાદિકાલિકઃ ।
યદિ ચાત્મદર્શનેન મોક્ષ ઇત્યસૌ દેશ્યેત । એવં સતિ સ્યાત્
અયત્નમોક્ષઃ સર્વેષાં
તથા હિ સર્વેષાં ન દૃષ્ટસત્યાનામાત્મદર્શનં વિદ્યતે । નૈવ વા મોક્ષો ઽસ્તીતિ પ્રાપ્નોતિ । ન હિ પૂર્વમાત્માનમનાત્મતો ગૃહીત્વા સત્યાભિસમયકાલે કશ્ચિદાત્મતો ગૃહ્ણાતિ । ( મ્સ_બગ્છિ 153 ) યથા દુઃખં દુઃખતઃ પૂર્વમગૃહીત્વા પશ્ચાદ્ગૃહ્ણાતીતિ યથાપૂર્વં તથા પશ્ચાદપિ મોક્ષો ન સ્યાત્ । સતિ ચાત્મન્યવશ્યમહંકારમમકારાભ્યામાત્મતૃષ્ણયા ચાન્યૈશ્ચ તન્નિદાનૈઃ ક્લેશૈર્ભવિતવ્યમિતિ અતો ઽપિ મોક્ષો ન સ્યાત્ । ન વા પુદ્ગલો ઽસ્તીતિ અભ્યુપગન્તવ્યં । તસ્મિન્હિ સતિ નિયતમેતે દોષાઃ પ્રસજ્યન્તે ।
એવમેભિર્ગુણૈર્નિત્યં બોધિસત્ત્વાઃ સમન્વિતાઃ ।
આત્માર્થં ચ ન રિઞ્ચન્તિ પરાર્થં સાધયન્તિ ચ