મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 17

એતેન યથોક્તાસુ ષટ્સુ પારમિતાસુ સ્થિતસ્ય બોધિસત્ત્વસ્ય સંગ્રહવસ્તુપ્રયોગં દર્શયતિ સ્વપરાર્થસંપાદનાત્ પારમિતાભિઃ સંગ્રહવસ્તુભિશ્ચ યથાક્રમમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે પારમિતાધિકારઃ [ષોડશઃ] સમાપ્તઃ ॥
સપ્તદશો ઽધિકારઃ ।
બુદ્ધપૂજાવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સંમુખં વિમુખં પૂજા બુદ્ધાનાં ચીવરાદિભિઃ ।
ગાઢપ્રસન્નચિત્તસ્ય સંભારદ્વયપૂરયે

અબન્ધ્યબુદ્ધજન્મત્વે પ્રણિધાનવતઃ સતઃ ।
ત્રયસ્યાનુપલમ્ભસ્તુ નિષ્પન્ના બુદ્ધપૂજના

સત્ત્વાનામપ્રમેયાનાં પરિપાકાય ચાપરા ।
ઉપધેશ્ચિત્તતશ્ચાન્યા અધિમુક્તેર્નિધાનતઃ

અનુકમ્પાક્ષમાભ્યાં ચ સમુદાચારતો ઽપરા ।
વસ્ત્વાભોગાવબોધાચ્ચ વિમુક્તેશ્ચ તથાત્વતઃ

ઇત્યેભિશ્ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ ।
આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ પૂજા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પ્રદર્શિતા

વેદિતવ્યા । તત્રાશ્રયઃ સમક્ષપરોક્ષા બુદ્ધાઃ । વસ્તુ ચીવરાદયઃ । નિમિત્તં પ્રગાઢપ્રસાદસહગતં ચિત્તં । પરિણામના પુણ્યજ્ઞાનસંભારપરિપૂરયે । હેતુરબન્ધ્યો મે બુદ્ધોત્પાદઃ સ્યાદિતિ પૂર્વપ્રણિધાનં । જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પં પૂજકપૂજ્યપૂજાનુપલમ્ભતઃ । ક્ષેત્રમપ્રમેયાઃ સત્ત્વાઃ । તત્પરિપાચનાય તૈસ્તત્પ્રયોજતા[ના]ત્ તેષુ તદ્રોપણતઃ । નિશ્રય ઉપધિશ્ચિત્તં ચ । તત્રોપધિં નિશ્રિત્ય પૂજાચીવરાદિભિશ્ચિત્તં નિશ્રિત્યાસ્વાદનાનુમોદનાભિનન્દનમનસ્કારૈઃ । ત [ય]થોક્તૈશ્ચાધિમુક્ત્યાદિભિર્યદુત મહાયાનધર્માધિમુક્તિતઃ બોધિચિત્તોત્પાદતઃ । પ્રણિધાનમેવ હિ નિધાનમત્રોક્તં શ્લોકવત્ત્વા[બન્ધા]નુરોધાત્ । સત્ત્વાનુકમ્પનતઃ । દુષ્કરચર્યા દુઃખક્ષમણતઃ પારમિતાસમુદાચારતઃ । યોનિશો ધર્મમનસિકારતઃ । સ હ્યવિપર્યયસ્તત્ત્વાદ્વસ્ત્વાભોગઃ । સમ્યગ્દૃષ્ટિતો દર્શનમાર્ગે । સ હિ યથાભૂતાવબોધાદ્વસ્ત્વવબોધઃ ।
વિમુક્તિતઃ ક્લેશવિમોક્ષાચ્છ્રાવકાણાં । તથાત્વતો મહાબોધિપ્રાપ્તેરિત્યયં પૂજાયાઃ પ્રકારભેદઃ ।
હેતુતઃ ફલતશ્ચૈવ આત્મના ચ પરૈરપિ ।
લાભસત્કારતશ્ચૈવ પ્રતિપત્તેર્દ્વિધા ચ સા

પરીત્તા મહતી પૂજા સમાનામાનિકા ચ સા ।
પ્રયોગાદ્ગતિતશ્ચૈવ પ્રણિધાનાચ્ચ સા મતા

ઇત્યયમર્થા[ધ્વા]દિભેદેનાપરઃ પ્રકારભેદઃ । તત્રાતીતા હેતુઃ પ્રત્યુત્પન્ના ફલં પ્રત્યુત્પન્ના હેતુરનાગતા ફલમિત્યેવં હેતુફલતો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્ના વેદિતવ્યા । આત્મનેત્યાધ્યાત્મિકી પરૈરિતિ બાહ્યા । લાભસત્કારતો ઔદારિકી । પ્રતિપત્તિતઃ સૂક્ષ્મા । પરીત્તા હીના મહતી પ્રણીતા । પુનઃ સમાના હીના નિર્માના પ્રણીતા ત્રિમણ્ડલાવિકલ્પનાત્ । કાલાન્તરપ્રયોજ્યા દૂરે । તત્કાલપ્રયોજ્યાન્તિકે । પુનર્વિછિન્નાયાં ગતૌ દૂરે । સમનન્તરાયામન્તિકે । પુનર્યાં પૂજામાયત્યાં પ્રયોજયિતું પ્રણિદધાતિ સા દૂરે યાં પ્રણિહિતઃ કર્તું સાન્તિકે । કતમા પુનર્બુદ્ધપૂજા પરમા વેદિતવ્યેત્યાહ ।
બુદ્ધેષુ પૂજા પરમા સ્વચિત્તાત્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વાત્ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ચ

ઇત્યેભિઃ પઞ્ચભિરાકારૈઃ સ્વચિત્તપૂજા બુદ્ધેષુ પરમા વેદિતવ્યા । યદુત પૂજોપસંહિતમહાયાનધર્માધિમુક્તિતઃ । આશયતો નવભિરાશયૈઃ । આસ્વાદનાનુમોદનાભિનન્દનાશયૈઃ । અતૃપ્તવિપુલમુદિતોપકરનિર્લેપકલ્યાણાશયૈશ્ચ યે પારમિતાભાવનાયાં નિર્દિષ્ટાઃ । વિભુત્વતો ગગનગઞ્જાદિસમાધિભિઃ । નિર્વિકલ્પજ્ઞાનોપાયપરિગ્રહતઃ । સર્વમહાબોધિસત્ત્વૈકકાર્યત્વપ્રવેશતશ્ચ મિશ્રોપમિશ્રકાર્યત્વાત્ ।
કલ્યાણમિત્રસેવાવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ । તત્રાર્ધપઞ્ચમૈઃ શ્લોકૈઃ ।
આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ સેવા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પ્રદર્શિતા

મિત્રં શ્રયેદ્દાન્તશમોપશાન્તં ગુણાધિકં સોદ્યમમાગમાઢ્યં ।
પ્રબુદ્ધતત્વં વચસાભ્યુપેતં કૃપાત્મકં ખેદવિવર્જિતં ચ

ઇત્યેવંગુણમિત્રં સેવાયા આશ્રયઃ । દાન્તં શીલયોગાદિન્દ્રિયદમેન । શાન્તં સમાધિયોગાદધ્યાત્મં ચેતઃ શમથેન । ઉપશાન્તં પ્રયોગા[પ્રજ્ઞાયોગા] (પ્રજ્ઞાત્વા)દુપસ્થિતક્લેશોપશમનતઃ । ગુણૈરધિકં ન સમં વા ન્યૂનં વા । સોદ્યમં નોદસીનં પરાર્થે । આગમાઢ્યં નાલ્પશ્રુતં । પ્રબુદ્ધતત્વં તત્વાધિગમાત્ । વચસાભ્યુપેતં વાક્કરણેનોપેતં । કૃપાત્મકં નિરામિષચિત્તત્વાત્ । ખેદવિવર્જિતં સાતત્યસત્કૃત્યધર્મદેશનાત્ ।
સત્કારલાભૈઃ પરિચર્યયા ચ સેવેત મિત્રં પ્રતિપત્તિતશ્ચ ।
ઇતિ । સેવાયા[વ]સ્તુ ।
ધર્મે તથાજ્ઞાશય એવ ધીમાન્ મિત્રં પ્રગચ્છેત્સમયે નતશ્ચ

ઇતિ ત્રિવિધં નિમિત્તં । આજ્ઞાતુકામતા । કાલજ્ઞતા । નિર્માનતા ચ ।
સત્કારલાભેષુ ગતસ્પૃહો ઽસૌ પ્રપત્તયે તં પરિણામયેચ્ચ ।
ઇતિ પરિણામના પ્રતિપત્ત્યર્થં સેવનાન્ન લાભસત્કારાર્થં ।
યથાનુશિષ્ટપ્રતિપત્તિતશ્ચ સંરાધયેચ્ચિત્તમતો ઽસ્ય ધીરઃ

ઇતિ । યથાનુશિષ્ટપ્રતિપત્તિઃ સેવાહેતુઃ । તયા તચ્ચિત્તારાધનાત્ ।
યાનત્રયે કૌશલમેત્ય બુદ્ધ્યા સ્વસ્યૈવ યાનસ્ય યતેત સિદ્ધૌ ।
ઇતિ યાનત્રયકૌશલાત્ જ્ઞાનં ।
સત્ત્વાનમેયાન્પરિપાચનાય ક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધસ્ય ચ સાધનાય

ઇતિ દ્વિવિધં ક્ષેત્રં તત્સેવાયાઃ । અપ્રમેયાશ્ચ સત્ત્વાઃ પરિશુદ્ધં ચ બુદ્ધક્ષેત્રં । ધર્મં શ્રુત્વા યેષુ પ્રતિષ્ઠાપનાત્ । યત્ર ચ સ્થિતેન ।
ધર્મેષુ દાયાદગુણેન યુક્તો નૈવામિષેણ પ્રવસેત્સ મિત્રમ્ ।
ઇતિ નિશ્રયઃ સેવાયાઃ । ધર્મદાયાદતાં નિશ્રિત્ય કલ્યાણમિત્રં સેવેત । નામિષદાયાદતાં । અત ઊર્ધ્વમધ્યર્ધેન શ્લોકેન પ્રકારભેદઃ સેવાયા વેદિતવ્યઃ ।
હેતોઃ ફલાદ્ધર્મમુખાનુયાનાત્સેવેત મિત્રં બહિતશ્ચ ધીમાન્

શ્રુતશ્રવાચ્ચેતસિ યોગતશ્ચ સમાનનિર્માનમનો ઽનુયોગાત્ ।
હેતોઃ ફલાદિત્યતીતાદિભેદતઃ પૂર્વવત્ ધર્મમુખાનુયાનાત્સેવેત મિત્રં બહિતશ્ચ ધીમાનિત્યાધ્યાત્મિકબાહ્યભેદઃ । ધર્મમુખસ્ત્રોતો હિ ધર્મમુખાનુયાનં બહિર્ધા બહિતઃ શ્રુતશ્રવાચ્ચેતસિ યોગતશ્ચેત્યૌદારિકસૂક્ષ્મભેદઃ । શ્રવણં હ્યૌદારિકં ચિન્તનભાવનં સૂક્ષ્મંં । તદેવ ચેતસિ યોગઃ । સમાનનિર્માનમનો ઽનુયોગાદિતિ હીનપ્રણીતભેદઃ ।
ગતિપ્રયોગપ્રણિધાનતશ્ચ કલ્યાણમિત્રં હિ ભજેત ધીમાન્

ઇતિ દૂરાન્તિકભેદઃ પૂર્વવદ્યોજયિતવ્યઃ । કતમા પુનઃ પરમા સેવેતિ સપ્તમઃ શ્લોકઃ ।
સન્મિત્રસેવા પરમા સ્વચિત્તાદ્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વૈઃ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ચ

ઇતિ પૂર્વવત્ ।
અપ્રમાણવિભાગે દ્વાદશશ્લોકાઃ ।
બ્રાહ્મ્યા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતાશ્ચ નિર્વિકલ્પેન ।
ત્રિવિધાલમ્બનવૃત્તાઃ સત્ત્વાનાં પાચકા ધીરે

બ્રાહ્મ્યા વિહારાશ્ચત્વાર્યપ્રમાણાનિ । મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષા ચ । તે પુનર્બોધિસત્ત્વે ચતુર્લક્ષણા વેદિતવ્યાઃ । વિપક્ષહાનિતઃ । પ્રતિપક્ષવિશેષયોગતઃ । વૃત્તિવિશેષતસ્ત્રિવિધાલમ્બનવૃત્તિત્વાત્ । તથા હિ તે સત્ત્વાલમ્બના ધર્માલમ્બનાશ્ચ[ધર્માલમ્બના અનાલમ્બનાશ્ચ] । કર્મવિશેષતશ્ચ । સત્ત્વપરિપાચકત્વાત્ । સત્ત્વધર્માલમ્બનાત્ । પુનઃ કતમસ્મિન્ સત્ત્વનિકાયે ધર્મે વા પ્રવર્તન્તે । અનાલમ્બનાશ્ચ કતમસ્મિન્નાલમ્બને ।
સૌખ્યાર્થિનિ દુઃખાર્તે સુખિતે ક્લિષ્ટે ચ તે પ્રવર્તન્તે ।
તદ્દેશિતે ચ ધર્મે તત્તથતાયાં ચ ધીરાણામ્

સત્ત્વાલમ્બનાઃ સુખાર્થિનિ યાવત્ ક્લિષ્ટે સત્ત્વનિકાયે પ્રવર્તન્તે । તથા હિ મૈત્રી સત્ત્વેષુ સુખસંયોગાકારા । કરુણા દુઃખવિયોગાકારા । મુદિતા સુખવિયોગાકારા । ઉપેક્ષાસુ વેદનાસુ તેષાં સત્ત્વાનાં નિઃક્લેશતોપસંહારાકારા । ધર્માલમ્બનાસ્તદ્દેશિતે ધર્મે । યત્ર તે વિહારા દેશિતાઃ । અનાલમ્બનાસ્તત્તથતાયાં । તે હ્યવિકલ્પત્વાદનાલમ્બના ઇવેત્યનાલમ્બનાઃ । અપિ ખલુ ।
તસ્યાશ્ચ તથતાર્થત્વાત્ ક્ષાન્તિલાભાદ્વિશુદ્ધિતઃ ।
કર્મદ્વયાદનાલમ્બા મૈત્રી ક્લેશક્ષયાદપિ

એભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈરનાલમ્બના મૈત્રી વેદિતવ્યા । તથતાલમ્બનત્વાત્ । અનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભેનાષ્ટમ્યાં ભૂમૌ । ધાતુપુષ્ટ્યા તદ્વિશુદ્ધિતઃ । કર્મદ્વયતશ્ચ । યા મૈત્રી નિષ્પન્દેન કાયકર્મણા [વાક્કર્મણા?] ચ? સંગૃહીતા ક્લેશક્ષયતશ્ચ । તથા હિ ક્લેશ આલમ્બનમુક્તં । મનોમયાનાં ગ્રન્થાનાં પ્રહાણાદુચ્છિદ્યતે આલમ્બનમિતિ વચનાત્ ।
તે નિશ્ચલાશ્ચ ચલાશ્ચ કૃપણૈરાસ્વાદિતા ન ચ જ્ઞેયાઃ ।
તે ચ બ્રાહ્મ્યા વિહારાશ્ચતુર્વિધા વેદિતવ્યાઃ । તત્ર ચલા હાનભાગીયાઃ પરિહાણીયત્વાત્ । અચલાઃ સ્થિતિવિશેષભાગીયા અપરિહાણીયત્વાત્ । આસ્વાદિતાઃ ક્લિષ્ટાઃ અનાસ્વાદિતા અક્લિષ્ટાઃ । કૃપણૈરિતિ સુખલોલૈરનુદારચિત્તૈઃ । એષ બ્રાહ્મ્યવિહારાણાં હાનભાગીયાદિપ્રકારભેદઃ । તેષુ પુનઃ ।
અચલેષુ બોધિસત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સક્તિવિગતેષુ

ન ચલેષુ નાપ્યાસ્વાદિતેષુ ।
અસમાહિતસ્વભાવા મૃદુમધ્યા હીનભૂમિકા યે ઽપિ ।
હીનાશયાઃ સમાના હીનાસ્તે હ્યન્યથા ત્વધિકાઃ

એષ મૃદ્વધિમાત્રતાભેદઃ । તત્ર ષડ્વિધા મૃદુકા અસમાહિતસ્વભાવાઃ । સર્વે સમાહિતા અપિ । યે મૃદુમધ્યાઃ । હીનભૂમિકા યે ઽપિ ઉત્તરાં બોધિસત્ત્વભૂમિમપેક્ષ્ય । હીનાશયા અપિ । શ્રાવકાદીનાં સમાના અપિ । યે ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિરહિતા હીનાસ્તે મૃદુકા ઇત્યર્થઃ । અન્યથા ત્વધિકા ઇતિ યથોક્તવિપર્યયેણાધિમાત્રતા વેદિતવ્યા ।
બ્રાહ્મ્યૈર્વિહૃતવિહારઃ કામિષુ સંજાયતે યદા ધીમાન્ ।
સંભારાન્પૂરયતે સત્ત્વાંશ્ચ વિપાચયતિ તેન

સર્વત્ર ચાવિરહિતો બ્રાહ્મ્યૈ રહિતશ્ચ તદ્વિપક્ષેણ ।
તત્પ્રત્યયૈરપિ ભૃશૈર્ન યાતિ વિકૃતિં પ્રમત્તો ઽપિ

હેતુફલલિઙ્ગભેદઃ । તત્ર બ્રાહ્મ્યૈર્વિહૃતો વિહારૈરિતિ હેતુઃ । કામિષુ સત્ત્વેષુ સંજાયત ઇતિ વિપાકફલં । સંભારાન્પૂરયત્યધિપતિફલં । સત્ત્વાન્પરિપાચયતીતિ પુરુષકારફલં । સર્વત્ર ચાવિરહિતો બ્રાહ્મ્યૈર્વિહારૈર્જાયત ઇતિ નિષ્પન્દફલં । રહિતશ્ચ તદ્વિપક્ષેણેતિ વિસંયોગફલં । ભૃશૈરપિ તત્પ્રત્યયૈરવિકૃતિગમનં લિઙ્ગં । પ્રમત્તો ઽપીત્યસંમુખીભૂતે ઽપિ પ્રતિપક્ષે । અન્યેશ્ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈર્ગુણદોષભેદઃ ।
વ્યાપાદવિહિંસાભ્યામરતિવ્યાપાદકામરાગૈશ્ચ ।
યુક્તો હિ બોધિસત્ત્વો બહુવિધમાદીનવં સ્પૃશતિ

ઇતિ દોષઃ । બ્રાહ્મ્યવિહારાભાવે તદ્વિપક્ષયોગાત્ । તત્ર વ્યાપાદાદયો મૈત્ર્યાદીનાં યથાક્રમં વિપક્ષાઃ । વ્યાપાદકામરાગાવુપેક્ષાયાઃ । કથં બહુવિધાદીનવં સ્પૃશતીત્યાહ ।
ક્લેશૈર્હન્ત્યાત્માનં સત્ત્વાનુપહન્તિ શીલમુપહન્તિ ।
સવિલેખલાભહીનો રક્ષાહીનસ્તથા શાસ્ત્રા[તા]

સાધિકરણો ઽશયસ્વી પરત્ર સંજાયતે ઽક્ષણેષુ સ ચ ।
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિહીનો મનસિ મહદ્ દુઃખમાપ્નોતિ

તત્ર પ્રથમૈસ્ત્રિભિઃ પદૈરાત્મવ્યાબાધાય ચેતયતે પરવ્યાબાધાયોભયવ્યાબાધાયેત્યેતમાદીનવં દર્શયતિ । સવિલેખાદિભિઃ ષડ્ભિઃ પદૈર્દૃષ્ટધાર્મિકમવદ્યં પ્રસવતીતિ દર્શયતિ । કથં ચ પ્રસવતિ । આત્માસ્યાપવદતે । પરે ઽપિ દેવતા અપિ । શાસ્તાપ્યન્યે ઽપિ વિજ્ઞાઃ ( મ્સ_બગ્છિ 120 ) સબ્રહ્મચારિણો ધર્મતયા વિગર્હન્તે । દિગ્વિદિક્ષુ ચાસ્ય પાપકો ઽવર્ણશબ્દશ્લોકો નિશ્ચરતીત્યેવં સવિલેખો યાવદયશસ્વીત્યેઅનેન યથાક્રમં દર્શયતિ । શેષૈસ્ત્રિભિઃ પદૈર્યથાક્રમં સાંપરાયિકં દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકમવદ્યં પ્રસવતિ । તજ્જં ચૈતસિકં દુઃખ[ખં] દૌર્મનસ્ય પ્રતિ સંવેદયત ઇત્યેતદાદીનવં દર્શયતિ ।
એતે સર્વે દોષા મૈત્ર્યાદિષુ સુસ્થિતસ્ય ન ભવન્તિ ।
અક્લિષ્ટઃ સંસારં સત્ત્વાર્થં નો ચ સંત્યજતિ

ઇતિ । બ્રાહ્મવિહારયોગે ત્રિ[દ્વિ]વિધં ગુણં દર્શયતિ । યથોક્તદોષાભાવમ્ અક્લિષ્ટસ્ય સત્ત્વહેતોઃ સંસારાપરિત્યાગં ।
ન તથૈકપુત્રકેષ્વપિ ગુણવત્સ્વપિ ભવતિ સર્વસત્ત્વાનાં ।
મૈત્ર્યાદિચેતનેયં સત્ત્વેષુ યથા જિનસુતાનાં

ઇત્યેતે[ન?] ચ બોધિસત્ત્વમૈત્રાદીનાં તીવ્રતાં દર્શયતિ ।
કરૂણાવિભાગે તદાલમ્બનપ્રભેદમારભ્ય દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પ્રદીપ્તાન્ શત્રુવશગાન્ દુઃખાક્રાન્તાંસ્તમોવૃતાન્ ।
દુર્ગમાર્ગસમારૂઢાન્મહાબન્ધનસંયુતાન્

મહાશનવિષાક્રાન્તલોલાન્માર્ગપ્રનષ્ટકાન્ ।
ઉત્પથપ્રસ્થિતાન્ સત્ત્વાન્દુર્બલાન્ કરુણાયતે

તત્ર પ્રદીપ્તાઃ કામરાગેણ કામસુગ્વભક્તાઃ । શત્રુવશગા મારકૃતાન્તરાયાઃ કુશલે ઽપ્રયુક્તાઃ દુઃખાક્રાન્તાઃ દુઃખા[ભિ?]ભૂતા નરકાદિષુ । તમોવૃતા ઔરભ્રિકાદયો દુશ્ચરિતૈકાન્તિકાઃ । કર્મવિપાકસંમૂઢત્વાત્ । દુર્ગમાર્ગસમારૂઢા અપરિનિર્વાણધર્માણઃ સંસારવર્ત્માત્યન્તાનુપચ્છેદાત્ । મહાબન્ધનસંયુતા અન્યતીર્થ્યાઃ[ર્થ્ય]મોક્ષસંપ્રસ્થિતા નાનાકુદૃષ્ટિગાઢબન્ધનબદ્ધત્વાત્ । મહાશનવિષાક્રાન્તલોલાઃ સમાપત્તિસુખસક્તાઃ । તેષાં હિ તત્ ક્લિષ્ટં સમાપત્તિસુખં । યથા મૃષ્ટમશનં વિષાક્રાન્તં । તતઃ પ્રચ્યાવનાત્ । માર્ગપ્રણષ્ટકા અભિમાનિકા મોક્ષમાર્ગભ્રાન્તત્વાત્ । ઉત્પથપ્રસ્થિતા હીનયાનપ્રયુક્તા અનિયતાઃ । દુર્બલા અપરિપૂર્ણસંભારા બોધિસત્ત્વાઃ । ઇત્યેતે દશવિધાઃ સત્વા બોધિસત્ત્વકરુણાયા આલમ્બનમ્ ।
પઞ્ચફલસંદર્શને કરુણાયાઃ શ્લોકઃ ।
હેઠાપહં હ્યુત્તમબોધિબીજં સુખાવહં તાય[પ]કમિષ્ટહેતું ।
સ્વભાવદં ધર્મમુપાશ્રિતસ્ય બોધિર્ન દૂરે જિનાત્મજસ્ય

તતઃ હેઠાપહત્વેન તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાદ્વિસંયોગફલં દર્શયતિ । ઉત્તમબોધિબીજત્વેનાધિપતિફલં । પરાત્મનોર્યથાક્રમં સુખાવહતાય[પ]કત્વેન પુરુષકારફલં । ઇષ્ટહેતુત્વેન વિપાકફલં । સ્વભાવદત્વેન નિષ્પન્દફલમાયત્યાં વિશિષ્ટકરુણાફલદાનાત્ । એવં પઞ્ચવિધાં કરુણામાશ્રિત્ય બુદ્ધત્વમદૂરે વેદિતવ્યં ।
અપ્રતિષ્ઠિતસંસારનિર્વાણત્વે શ્લોકઃ ।
વિજ્ઞાય સંસારગતં સમગ્રં દુઃખાત્મકં ચૈવ નિરાત્મકં ચ ।
નોદ્વેગમાયાતિ ન ચાપિ દોષૈઃ પ્રબાધ્યતે કારુણિકો ઽગ્રબુદ્ધિઃ

સર્વં સંસારં યથાભૂતં પરિજ્ઞાય બોધિસત્ત્વો નોદ્વેગમાયાતિ કારુણિકત્વાત્ । ન દોષૈર્બાધ્યતે ઽગ્રબુદ્ધિત્વાત્ । એવં નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠિતો ભવતિ ન સંસારે યથાક્રમં । સંસારપરિજ્ઞાને શ્લોકઃ ।
દુઃખાત્મકં લોકમવેક્ષમાણો દુઃખાયતે વેત્તિ ચ તદ્યથાવત્ ।
તસ્યાભ્યુપાયં પરિવર્જને ચ ન ખેદમાયાત્યપિ વા કૃપાલુઃ

દુઃખાયત ઇતિ કરુણાયતે । વેત્તિ ચ તદ્યથાવદિતિ દુઃખં યથાભૂતં તસ્ય ચ દુઃખસ્ય પરિવર્જને ઽભ્યુપાયં । વેત્તિ યેનાસ્ય દુઃખં નિરુધ્યતે । એતેન જાનન્નપિ સંસારદુઃખં યથાભૂતં તત્પરિત્યાગોપાયં ચ ન ખેદમાપદ્યતે બોધિસત્ત્વઃ કરુણાવિશેષાદિતિ પ્રદર્શયતિ ।
કરૂણાપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
કૃપા પ્રકૃત્યા પ્રતિસંખ્યયા ચ પૂર્વં તદભ્યાસવિધાનયોગાત્ ।
વિપક્ષહીના ચ વિશુદ્ધિલાભાત્ ચતુર્વિધેયં કરુણાત્મકાનાં

સેયં યથાક્રમં ગોત્રવિશેષતઃ ગુણદોષપરીક્ષણતઃ । જન્માન્તરપરિભાવનતઃ । વૈરાગ્યલાભતશ્ચ વેદિતવ્યાઃ । તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણે સતિ વિશુદ્ધિલાભત ઇતિ વૈરાગ્યલાભતઃ ।
ન સા કૃપા યા ન સમા સદા વા નાધ્યાશયાદ્વા પ્રતિપત્તિતો વા ।
વૈરાગ્યતો નાનુપલમ્ભતો વા ન બોધિસત્ત્વો હ્યકૃપસ્તથા યઃ

તત્ર સમા સુખિતાદિષુ યત્કિંચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ વિદિત્વા । સદા નિરૂપધિશેષનિર્વાણે તદક્ષયાત્ । અધ્યાશયાદ્ભૂમિપ્રવિષ્ટાનામાત્મપરસમતાશયલાભાત્ । ( મ્સ_બગ્છિ 122 ) પ્રતિપત્તિતો દુઃખપરિત્રાણક્રિયયા । વૈરાગ્યતસ્તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાત્ । અનુપલમ્ભતો ઽનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ ।
કરુણાવૃક્ષપ્રતિબિમ્બકે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
કરુણા ક્ષાન્તિશ્ચિન્તા પ્રણિધાનં જન્મસત્ત્વપરિપાકઃ ।
કરુણાતરુરેષ મહાન્મૂલાદિઃ પુષ્પપત્ર[પશ્ચિમાગ્ર](પશ્ચિમાન્ત)ફલઃ

ઇત્યેષ મૂલસ્કન્ધશાખાપત્રપુષ્પફલાવસ્થઃ કરુણાવૃક્ષો વેદિતવ્યઃ । એતસ્ય કરુણા મૂલં । ક્ષાન્તિઃ સ્કન્ધઃ । સત્ત્વાર્થચિન્તા શાખા । પ્રણિધાનં શોભનેષુ જન્મસુ પત્રાણિ । શોભનં જન્મ પુષ્પં । સત્ત્વપરિપાકઃ ફલં ।
મૂલં કરુણા ન ભવેદ્ દુષ્કરચર્યાસહિષ્ણુતા ન ભવેત્ ।
દુઃખાક્ષમશ્ચ ધીમાન્ સત્વાર્થં ચિન્તયેન્નૈવ

ચિન્તાવિહીનબુદ્ધિઃ પ્રણિધાનં શુક્લજન્મસુ ન કુર્યાત્ ।
શુભજન્માનનુગચ્છન્સત્ત્વાન્પરિપાચયેન્નૈવ

આભ્યાં શ્લોકાભ્યાં પૂર્વોત્તરપ્રસવસાધર્મ્યાત્કરુણાદીનાં મૂલાદિભાવં સાધયતિ ।
કરુણાસેકો મૈત્રી તદ્દુઃખે સૌખ્યતો વિપુલપુષ્ટિઃ ।
શાખાવૃદ્ધિર્વિશદા યોનિમનસ્કારતો જ્ઞેયા

પર્ણત્યાગાદાનં પ્રણિધીનાં સંતતેરનુચ્છેદાત્ ।
દ્વિવિધપ્રત્યયસિદ્ધેઃ પુષ્પમબન્ધ્યં ફલં ચાસ્માત્

એતાભ્યાં શ્લોકાભ્યાં વૃક્ષમૂલસેકાદિસાધર્મ્યં કરુણાવૃક્ષસ્ય દર્શયતિ । કરુણા હિ મૂલવૃક્ષા[મૂલમિત્યુક્તા] । તસ્યાઃ સેકો મૈત્રી તયા તદાપ્યાયનાત્ । મૈત્રચિત્તો હિ પરદુઃખેન દુઃખાયતે । તતશ્ચ કરુણોદ્ભવ[કરુણાતો યદ્]દુઃખમુત્પદ્યતે બોધિસત્ત્વસ્યસ્વા[સત્ત્વા]ર્થપ્રયુક્તસ્ય તત્ર સૌખ્યોત્પાદાદ્વિપુલપુષ્ટિઃ ક્ષાન્તિપુષ્ટિરિત્યર્થઃ । સા હિ સ્કન્ધ ઇત્યુક્તા । સ્કન્ધશ્ચ વિપુલઃ । યોનિશોમનસ્કારાદ્ બહુવિધા મહાયાને શાખાવૃદ્ધિઃ । ચિન્તા હિ શાખેત્યુક્તા । પૂર્વાપરનિરોધોત્પાદક્રમેણ પ્રણિધાનસંતાનસ્યાનુચ્છેદાત્ । પર્ણત્યાગાદાનસાધર્મ્યં પ્રણીધાનાનાં વેદિતવ્યમ્ । આધ્યાત્મિકપ્રત્યયસિદ્ધિતઃ સ્વસંતાનપરિપાકાત્પુષ્પમિવ જન્માબન્ધ્યં વેદિતવ્યમ્ । બાહ્યપ્રત્યયસિદ્ધિતઃ પરસંતાનપરિપાકાત્ ફલભૂતઃ સત્ત્વપરિપાકો [ઽબન્ધ્યો?] વેદિતવ્યઃ ।
કરુણાનુશંસે શ્લોકઃ ।
કઃ કુર્વીત ન કરુણાં સત્ત્વેષુ મહાકૃપાગુણકરેષુ ।
દુઃખે ઽપિ સૌખ્યમતુલં ભવતિ યદેષાં કૃપાજનિતં

અત્ર મહાકરુણાગુણ ઉત્તરાર્ધેન સંદર્શિતઃ । શેષો ગતાર્થઃ । કરુણાનિઃસઙ્ગતાયાં શ્લોકઃ ।
આવિષ્ટાનાં કૃપયા ન તિષ્ઠતિ મનઃ શમે કૃપાલૂનાં ।
કુત એવ લોકસૌખ્યે સ્વજીવિતે વા ભવેત્સ્નેહઃ

સર્વસ્ય હિ લોકસ્ય લૌકિકે સૌખ્યે સ્વજીવિતે ચ સ્નેહઃ । તત્રાપિ ચ નિઃસ્નેહાનાં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં સર્વદુઃખોપશમે નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠિતં મનઃ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ કરુણાવિષ્ટત્વાન્નિર્વાણે ઽપિ મનો ન પ્રતિષ્ઠિતં । કુત એવ તયોઃ સ્નેહો ભવિષ્યતિ । કરુણાસ્નેહવૈશેષ્યે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
સ્નેહો ન વિદ્યતે ઽસૌ યો નિરવદ્યો ન લૌકિકો યશ્ચ ।
ધીમત્સુ કૃપાસ્નેહો નિરવદ્યો લોકસમતીતઃ

માતાપિતૃપ્રભૃતીનાં હિ તૃષ્ણામયઃ સ્નેહઃ સાવદ્યઃ । લૌકિકકરૂણાવિહારિણાં નિરવદ્યો ઽપિ લૌકિકઃ । બોધિસત્ત્વાનાં તુ કરૂણામયઃ । સ્નેહો નિરવદ્યશ્ચ લૌકિકાતિક્રાન્તશ્ચ । કથં ચ પુનર્નિરવદ્ય ઇત્યાહ ।
દુઃખાજ્ઞાનમહૌઘે મહાન્ધકારે ચ નિશ્રિતં લોકં ।
ઉદ્ધર્તું ય ઉપાયઃ કથમિવ ન સ્યાત્સ નિરવદ્યઃ

દુઃખમહૌઘ અજ્ઞાનમહાન્ધકારે ચેતિ યોજ્યં । શેષં ગતાર્થં । કથં લોકાતિક્રાન્ત ઇત્યાહ ।
સ્નેહો ન સો ઽત્સ્યરિહતાં લોકે પ્રત્યેકબોધિબુદ્ધાનાં ।
પ્રાગેવ તદન્યેષાં કથમિવ લોકોત્તરો ન સ્યાત્

પ્રત્યેકાં બોધિં બુદ્ધાઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
ત્રાસાભિનન્દનનિમિત્તત્વે શ્લોકઃ ।
દુઃખાભાવે દુઃખં યત્કૃપયા ભવતિ બોધિસત્ત્વાનાં ।
સંત્રાસયતિ તદાદૌ સ્પૃષ્ટં ત્વભિનન્દયતિ ગાઢં

દુઃખાભાવે ઇતિ દુઃખાભાવો નિમિત્તં સત્ત્વેષુ કરુણયા બોધિસત્ત્વાનાં યદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે તદાદૌ સંત્રાસયતિ અધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । આત્મપરસમતયા દુઃખસ્ય યથાભૂતમસ્પૃષ્ટત્વાત્ । સ્પૃષ્ટં તુ શુદ્ધાધ્યાશયભૂમાવભિનન્દયત્યેવેત્યર્થઃ ।
કરુણાદુઃખેન સુખાભિભવે શ્લોકઃ ।
કિમતઃ પરમાશ્ચર્યં યદ્ દુઃખં સૌખ્યમભિભવતિ સર્વં ।
કૃપયા જનિતં લૌક્યં યેન વિમુક્તો અપિ કૃતાર્થઃ

નાસ્યત આશ્ચર્યતરં યદ્ દુઃખમેવ કરુણાજનિતં બોધિસત્ત્વાનાં તથા સુખં ભવતિ । યત્સર્વં લૌકિકં સુખમભિભવતિ । યેન સુખેન વિમુક્તા અર્હન્તો ઽપિ કૃતાર્થાઃ પ્રાગેવાન્યે ।
કૃપાકૃતદાનાનુશંસે શ્લોકઃ ।
કૃપયા સહિતં દાનં યદ્દાનસુખં કરોતિ ધીરાણાં ।
ત્રૈધાતુકમુપભોગૈર્ન તત્સુખં તત્કલાં સ્પૃશતિ

યચ્ચ ત્રૈધાતુકં સુખમુપભોગૈ કૃતં ન તત્સુખં તસ્ય સુખસ્ય કલાં સ્પૃશતીત્યયમુત્તરાર્ધસ્યાર્થઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
કૃપયા દુઃખાભ્યુપગમે શ્લોકઃ ।
દુઃખમયં સંસારં યત્કૃપયા ન ત્યજતિ સત્ત્વાર્થં ।
પરહિતહેતોર્દુઃખં કિં કારુણિકૈર્ન સમુપેતમ્

સર્વં હિ દુઃખં સંસારદુઃખે ઽન્તર્ભૂતં । તસ્યાભ્યુપગમાત્ સર્વં દુઃખમભ્યુપગતં ભવતિ ।
તત્ર તત્ફલવૃદ્ધૌ શ્લોકઃ ।
કરૂણા દાનં ભોગાઃ સદા કૃપાલોર્વિવુદ્ધિમુપયાન્તિ ।
સ્નેહાનુગ્રહજનિતં તચ્છક્તિકૃતં સુખં ચાસ્માત્

ત્રયં બોધિસત્ત્વાનાં સર્વજન્મસુ વર્ધતે કરૂણાયોગાત્ । કરૂણા તદભ્યાસાત્ । દાનં કરુણાવશાત્ । ભોગાશ્ચ દાનવશાત્ । તસ્માચ્ચ ત્રયાત્ફલં ત્રિવિધં સુખં ભવતિ । સ્નેહજનિતં કરુણાતઃ । સત્ત્વાનુગ્રહજનિતં દાનાત્ । તદનુગ્રહક્રિયાશક્તિકૃતં ભોગેભ્યઃ ।
દાનપ્રોત્સાહનાયાં શ્લોકઃ ।
વર્ધે ચ વર્ધયામિ ચ દાને પરિપાચયામિ સુખયામિ ।
આકર્ષામિ નયામિ ચ કરુણા સન્નાન્પ્રવદતીવ

દાને સન્નાનિતિ સંબન્ધનીયં । ષડ્ભિર્ગુણૈર્દાનૈ ઽવસન્નાન્ બોધિસત્ત્વાન્કરુણા પ્રોત્સહયતીવ । સ્વભાવવૃદ્ધ્યા । ભોગૈસ્તદ્વર્ધનયા । દાનેન સત્ત્વપરિપાચનયા । દાતુશ્ચ સુખોત્પાદનાત્ । મહાબોધિસંભારસ્યાન્યસ્યા[સંભારસ્યા]કર્ષણાત્ । મહાબોધિસમીપનયનાચ્ચ ।
પરસૌખ્યેન સુખા[નુ?]ભવે શ્લોકઃ ।
દુઃખે દુઃખી કૃપયા સુખાન્યનાધાય કેન સુખિતઃ સ્યાત્ ।
સુખયત્યાત્માનમતઃ કૃપાલુરાધાય પરસૌખ્યમ્

કરુણયા બોધિસત્ત્વઃ પરદુઃખૈર્દુઃખિતઃ સત્ત્વેષ્વનાધાય સુખં કથં સુખિતઃ સ્યાત્ । તસ્માત્પરેષુ સુખમાધાય બોધિસત્વ આત્માનમેવ સુખયતીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
કૃપયા દાનસમનુશાસ્તૌ ષટ્ શ્લોકાઃ ।
સ્વં દાનં કારુણિકઃ શાસ્તીવ સદૈવ નિઃસ્વસુખકામઃ ।
ભોગૈઃ સુખય પરં વા મામપ્યયુતસૌખ્યમ્

ન હિ કારુણિકસ્ય વિના પરસુખેનાસ્તિ સુખં । તસ્યાયુતસૌખ્યત્વાદ્વૌધિસત્ત્વસ્તેન વિના[ત્મ?]નો દાનસ્ય ફલં સુખં નેચ્છતિ ।
સફલં દાનં દત્તં તન્મે સત્ત્વેષુ તત્સુખસુખેન ।
ફલ તેષ્વેવ નિકામં યદિ મે કર્તવ્યતા તે ઽસ્તિ

દાનં દદતા દાનં ચ દાનફલં ચ તન્મયા સત્ત્વેષુ દત્તં । તત્સુખમેવ મે સુખં યસ્માત્ । અતસ્તેષ્વેવ યાવત્ફલિતવ્યં તાવત્ફલેતિ લોટ્ । બોધિસત્ત્વઃ કરૂણયા દાનમનુશાસ્તિ ।
ભોગદ્વેષ્ટુર્દાતુર્ભોગા બહુશુભતરોપસર્પન્તિ ।
ન હિ તત્સુખં મતં મે દાને પારંપરો ઽસ્મિ યતઃ

ભોગવિમુખસ્ય દાતુર્ભોગા બહુતરાશ્ચોપતિષ્ઠન્તે । શોભનતરાશ્ચ । ધર્મ તૈવેયં ચિત્તસ્યોદારતરત્વાત્ । ન હિ તત્સુખં મતં મે યદ્ ભોગાસ્તથોપતિષ્ઠન્તે । યસ્માદહં દાને પારંપરસ્તત્પ્રબન્ધકામત્વાન્નસુખે ।
સર્વાસ્તિપરિત્યાગે યત્કૃપયા માં નિરીક્ષસે સતતં ।
નનુ તે તેન જ્ઞેયં ન મત્ફલેનાર્થિતાસ્યેતિ

યો ઽહં દાનફલં સર્વમેવ કરુણયા નિત્યં પરિત્યજામિ નન્વત એવ વેદિતવ્યં નાસ્તિ મે દાનફલેનાર્થિત્વમિતિ બોધિસત્ત્વો દાનં સમનુશાસ્તિ ।
દાનાભિરતો ન સ્યાં પ્રાપ્તં ચેત્તત્ફલં ન વિસૃજેયં ।
તથા હિ ।
ક્ષણમપિ દાનેન વિના દાનાભિરતો ભવતિ નૈવ

ઇતિ ગતાર્થઃ શ્લોકઃ ।
અકૃતં ન ફલસિ યસ્માત્પ્રતિકારાપેક્ષયા ન મે તુલ્યં ।
યસ્ત્વા કરોતિ તસ્ય ત્વં ફલસિ । તસ્માત્ત્વં પ્રતિકારપેક્ષયા ન મત્તુલ્યમ્ ।
તથા હ્યહં ।
પ્રતિકારનિર્વ્યપેક્ષઃ પરત્ર ફલદો ઽસ્ય કામં તે

ગતાર્થમેતત્ ।
કૃપાદાનેન દ્વૌ શ્લોકૌ ।
નિરવદ્યં શુદ્ધપદં હિતાવહં ચૈવ સાનુરક્ષં ચ ।
નિર્મૃગ્યં નિર્લેપં જિનાત્મજાનાં કૃપાદાનમ્

તત્ર નિરવદ્યં પરમનુપહૃત્ય દાનાત્ । શુદ્ધપદં કલ્પિકવસુ[વસ્તુ]દાનાત્ । વિષશસ્રમદ્યાદિવિવર્જનતઃ । હિતાવહં દાનેન સંગૃહ્ય કુશલે નિયોજનાત્ । સાનુરક્ષં પરિજનસ્યાવિઘાતં કૃત્વા અન્યસ્મૈ દાનાત્ । નિર્મૃગ્યમયાચમાને ઽપ્યર્થિત્વં વિઘાતં વાવગમ્ય સ્વયમેવ દાનાત્ દક્ષિણીયાપરિમાર્ગણાચ્ચ । નિર્લેપં પ્રતિકારવિપાકનિઃસ્પૃહત્વાત્ । અપરઃ પ્રકારઃ ।
સકલં વિપુલં શ્રેષ્ઠં સતતં મુદિતં નિરામિષં શુદ્ધં ।
બોધિનતં કુશલનતં જિનાત્મજાનાં કૃપાદાનમ્

તત્ર સકલમાધ્યાત્મિકબાહ્યવસ્તુદાનાત્ । વિપુલં પ્રભૂતવસ્તુદાનાત્ । શ્રેષ્ઠં પ્રણીતવસ્તુદાનાત્ । સતતમભીક્ષ્ણદાનાત્ । મુદીતમપ્રતિસંખ્યાય પ્રહૃષ્ટદાનાત્ । નિરામિષં યથા નિર્લેપં । શુદ્ધં યથા શુદ્ધપદં । બોધિનતં મહાબોધિપરિણામનાત્ । કુશલનતં યથા હિતાવહં ।
ઉપભોઅગવિશેષે શ્લોકઃ ।
ન તથોપભોગતુષ્ટિં લભતે ભોગી યથા પરિત્યાગાત્ ।
તુષ્ટિમુપૈતિ કૃપાલુઃ સુખત્રયાપ્યાયિતમનસ્કઃ

તત્ર સુખત્રયં દાનપ્રીતિઃ પરાનુગ્રહપ્રીતિઃ બોધિસંભારસંભરણપ્રીતિશ્ચ । શેષં ગતાર્થં ।
પારમિતાભિનિર્હારકરુણાયાં શ્લોકઃ ।
કૃપણકૃપા રૌદ્રકૃપા સંક્ષુબ્ધકૃપા કૃપા પ્રમત્તેષુ ।
વિષયપરતન્ત્રકરુણા મિથ્યાભિનિવિષ્ટકરુણા ચ

તત્ર કૃપણા મત્સરિણઃ । રૌદ્રા દુઃશીલાઃ પરોપતાપિનઃ । સંક્ષુબ્ધાઃ ક્રોધનાઃ । પ્રમત્તાઃ કુશીદાઃ । વિષયપરતન્ત્રા કામેષુ વિક્ષિપ્તચિત્તાઃ । મિથ્યાભિનિવિષ્ટાઃ દુઃપ્રજ્ઞાઃ તીર્થિકાદયઃ । એષુ પારમિતાવિપક્ષધર્માવસ્થિતેષુ યા કરુણા સા કૃપણાદિકરુણા । સા ચ તદ્વિપક્ષવિદૂષણાત્પારમિતાભિનિર્હારાય સંપદ્યતે । તસ્માત્પારમિતાભિનિર્હારકરુણેત્યુચ્યતે ।
કરુણાપ્રત્યયસંદર્શને શ્લોકઃ ।
કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં સુખાદ્ દુઃખાત્તદન્વયાત્ ।
કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં હેતોર્મિત્રાત્સ્વભાવતઃ

તત્ર પૂર્વાર્ધેનાલમ્બનપ્રત્યયં કરુણાયાઃ સંદર્શયતિ । ત્રિવિધાં વેદનામાલમ્બ્ય તિસૃભિર્દુઃખતાભિઃ કરુણાયનાત્ । અદુઃખાસુખા હિ વેદના સુખદુઃખયોરન્વયઃ પુનસ્તદાવાહનાત્ । ( મ્સ_બગ્છિ 127 ) ઉત્તરાર્ધેન યથાક્રમં હેતુમિત્રસ્વભાવૈઃ કરુણાયા હેત્વધિપતિસમનન્તરપ્રત્યયાન્સંદર્શયતિ ।
મહાકરુણત્વે શ્લોકઃ ।
કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં સમા જ્ઞેયા તદાશયાત્ ।
પ્રતિપત્તેર્વિરાગાચ્ચ નોપલમ્ભાદ્વિશુદ્ધિતઃ

તત્ર સમા ત્રિવિધવેદનાવસ્થેષુ યત્કિંચિદ્વેદિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેતિ વિદિત્વા । સા પુનરાશયતો ઽપિ ચિત્તેન કરુણાયનાત્ । પ્રતિપત્તિતો ઽપિ તત્પરિત્રાણાત્ । વિરાગતો ઽપિ તદ્વિપક્ષવિહિંસાપ્રહાણાત્ । અનુપલમ્ભતો ઽપ્યાત્મપરકરુણાનુપલમ્ભાત્ । વિશુદ્ધિતો ઽપ્યષ્ટભ્યાં ભૂમાવનુત્પત્તિકધર્મક્ષાન્તિલાભાત્ ।
મૈત્રાદ્રિભાવનાગ્રા સ્વચિત્તતો ધર્મતો ઽધિમોક્ષાચ્ચ ।
આશયતો ઽપિ વિભુત્વાદવિકલ્પાદૈક્યતશ્ચાપિ

ઇતિ । પૂર્વનિર્દેશાનુસારેણાર્થો ઽનુગન્તવ્યઃ ।
ઇતિ ભગવતિ જાતુસુપ્રસાદો મહદુપધિધ્રુવસત્ક્રિયાધિપૂજી ।
બહુગુણહિતમિત્રનિત્યસેવો જગદનુકમ્પક એતિ સર્વસિદ્ધિં