મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 16

અનેન શ્લોકેન ચતુર્થેન વિશુદ્ધ્યુપાયં કર્મણો દર્શયતિ । મણ્ડલપરિશુદ્ધિતઃ કર્તૃકર્મક્રિયાણામનુપલમ્ભાત્ । અનન્તમિત્યક્ષયમ્ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકાર ઉપાયસહિતકર્માધિકારઃ પઞ્ચદશઃ ॥
ષોડશો ઽધિકારઃ
પારમિતાપ્રભેદસંગ્રહે ઉદ્દાનશ્લોકઃ ।
સાંખ્યાથ તલ્લલક્ષણમાનુપૂર્વી નિરુક્તિરભ્યાસગુણશ્ચ તાસાં ।
પ્રભેદનં સંગ્રહણં વિપક્ષો જ્ઞેયો ગુણો ઽન્યોન્યવિનિશ્ચયશ્ચ

સંખ્યાવિભાગે ષટ્ શ્લોકાઃ ।
ભોગાત્મભાવસંપત્પરિચારારમ્ભસંપદભ્યુદયઃ ।
ક્લેશાવશગત્વમપિ ચ કૃત્યેષુ સદાવિપર્યાસઃ

ઇતિ પ્રથમઃ । તત્ર ચતસૃભિઃ પારમિતાભિશ્ચતુર્વિધો ઽભ્યુદયઃ । દાનેન ભોગસંપત્ । શીલેનાત્મભાવસંપત્ । ક્ષાન્ત્યા પરિચારસંપત્ । તથા હિ તદાસેવનાદાયત્યાદ્[ત્યાં] બહુજનસુપ્રિયો ભવતિ । વીર્યેણારમ્ભસંપત્ સર્વકર્માન્તસંપત્તિતઃ । પઞ્ચમ્યા ક્લેશાવશગત્વં ધ્યાનેન ક્લેશવિષ્કમ્ભનાત્ । ષષ્ઠ્યા કૃત્યેષ્વવિપર્યાસઃ સર્વકાર્યયથાભૂતપરિજ્ઞાનાત્ । ઇત્યભ્યુદયઃ તત્ર ચાસંક્લેશમવિપરીતકૃત્યારમ્ભં ચાધિકૃત્ય ષટ્ પારમિતા વ્યવસ્થિતાઃ ।
સત્ત્વાર્થેષુ સુયુક્તસ્ત્યાગાનુપઘાતમર્ષણૈઃ કુરુતે ।
સનિદાનસ્થિતિમુક્ત્યા આત્માર્થં સર્વથા ચરતિ

ઇતિ દ્વિતીયઃ । સત્ત્વાર્થેષુ સમ્યક્પ્રયુક્તો બોધિસત્ત્વસ્તિસૃભિર્દાનશીલક્ષાન્તિપારમિતાભિર્યથાક્રમં ત્યાગેનાનુપઘાતેનોપઘાતમર્ષણેન ચ સત્ત્વાર્થં કુરુતે । તિસૃભિઃ સનિદાનતયા [સનિદાનયા] ચિત્તસ્થિત્યા વિમુક્ત્યા ચ સર્વપ્રકારમાત્માર્થં ચરતિ । વીર્યં નિશ્રિત્ય યથાક્રમં ધ્યાનપ્રજ્ઞાભ્યાસ[મ]સમાહિતસ્ય ચિત્તસ્ય સમવધાનાત્ સમાહિતસ્ય મોચનાત્ । ઇતિ પરાર્થમાત્માર્થં ચારભ્ય ષટ્ પારમિતાઃ ।
અવિઘાતૈરવિહેઠૈર્વિહેઠસંમર્ષણૈઃ ક્રિયાખેદૈઃ ।
આવર્જનૈઃ સુલપિતૈઃ પરાર્થ આત્માર્થં એતસ્માત્

ઇતિ તૃતીયઃ । દાનાદિભિર્બોધિસત્ત્વસ્ય સકલઃ પરાર્થો ભવતિ । યથાક્રમં પરેષામુપકરણાવિધાતૈઃ । અવિહેઠૈઃ વિહેઠનામર્ષણૈઃ । સાહાય્ય ક્રિયાસ્વખેદૈઃ ઋદ્ધ્યાદિપ્રભાવાવર્જનૈઃ સુભાષિતસુલપિતૈશ્ચ સંશયચ્છેદનાત્ । એતસ્માત્પરાર્થાત્ બોધિસત્ત્વસ્યાત્માર્થો ભવતિ । પરાકાર્યસ્વકાર્યત્વાન્મહાબોધિપ્રાપ્તિતશ્ચ । ઇતિ સકલપરાર્થાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
ભોગેષુ ચાનભિરતિસ્તીવ્રા ગુરુતાદ્વયે અખેદશ્ચ ।
યોગશ્ચ નિર્વિકલ્પઃ સમસ્તમિદમુત્તમં યાનં

ઇતિ ચતુર્થઃ । દાનેન બોધિસત્ત્વસ્ય ભોગેષ્વભિ[ષ્વનભિ]રતિર્નિરપેક્ષત્વાત્ । શીલસમાદાનેન બોધિસત્ત્વશિક્ષાસુ તીવ્રા ગુરુતા । ક્ષાન્ત્યા વીર્યેણ ચાખેદો દ્વયે યથાક્રમં દુઃખે ચ સત્ત્વાસત્ત્વકૃતે કુશલપ્રયોગે ચ । ધ્યાનપ્રજ્ઞાયાં[ભ્યાં] નિર્વિકલ્પો યોગઃ શમથવિપશ્યનાસંગૃહીતઃ । એતાવચ્ચ સમસ્ત [મહાયાનમ્ ઇતિ?] મહાયાનસંગ્રહાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
વિષયેષ્વસક્તિમાર્ગસ્તદાપ્તિવિક્ષેપસંયમેષ્વપરઃ ।
સત્ત્વાવિસૃજનવર્ધન આવરણવિશોધનેષ્વપરઃ

ઇતિ પઞ્ચમઃ । તત્ર દાનં વિષયેષ્વસક્તિમાર્ગસ્ત્યાગાભ્યાસેન તત્સક્તિવિગમાત્ । શીલં તદાપ્તિવિક્ષેપસંયમેષુ ભિક્ષુસંવરસ્થસ્ય વિષયપ્રાપ્તયે સર્વકર્માન્તવિક્ષેપાણામપ્રવૃત્તેઃ । ક્ષાન્તિઃ સત્ત્વાનુત્સર્ગે સર્વો[વા]પકારદુઃખાનુદ્વેગાત્ । વીર્યં કુશલવિવર્ધન આરબ્ધવીર્યસ્ય તદ્બુદ્ધિગમનાત્ । ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચાવરણવિશોધનેષુ માર્ગસ્તાભ્યાં ક્લેશજ્ઞેયાવરણવિશોધનાત્ । માર્ગ ઇત્યુપાયઃ । એવં સર્વાકારમાર્ગાધિકારાત્ ષટ્ પારમિતાઃ ।
શિક્ષાત્રયમધિકૃત્ય ચ ષષ્ટ્ પારમિતા જિનૈઃ સમાખ્યાતાઃ ।
આદ્યા તિસ્રો દ્વેધા અન્ત્યદ્વયતસ્તિસૃષ્વેકા

ઇતિ ષષ્ઠઃ । તત્રાદ્યા અધિશીલં શિક્ષા તિસ્રઃ પારમિતાઃ સસંભારસપરિવારગ્રહણાત્ । દાનેન હિ ભોગનિરપેક્ષઃ શીલં સમાદત્તે સમાત્તં ચ ક્ષાન્ત્યા રક્ષત્યાક્રુષ્ટાપ્રત્યાક્રોશનાદિભિઃ । દ્વિધેત્યધિચિત્તમધિપ્રજ્ઞં ચ શિક્ષા સા અન્તેન દ્વયેન સંગૃહીતા યથાક્રમં ધ્યાનેન પ્રજ્ઞયા ચ । તિસૃષ્વપિ શિક્ષાસ્વેકા વીર્યપારમિતા વેદિતવ્યા । સર્વાસાં વીર્યસહાયત્વાત્ । લક્ષણવિભાગે શ્લોકાઃ ષટ્ ।
દાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્ત્વવિપાચકં ત્રેધા

બોધિસત્ત્વાનાં દાનં ચતુર્વિધલક્ષણં । વિપક્ષહીનં તા[મા]ત્સર્યસ્ય પ્રહીણત્વાત્ । નિર્વિકલ્પજ્ઞાનસહગતં ધર્મ નૈરાત્મ્યપ્રતિવેધયોગાત્ સર્વેચ્છાપરિપૂરકં યો યદિચ્છતિ તસ્મૈ તસ્ય દાનાત્ । સત્ત્વપરિપાચકં ત્રેધા દાનેન સત્ત્વાન્ સંગૃહ્ય ત્રિષુ યાનેષુ યથાભવ્યનિયોજનાત્ ।
શીલં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્ત્વવિપાચકં ત્રેધા

ક્ષાન્તિર્વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્ત્વવિપાચિકા ત્રેધા

વીર્યં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છપરિપૂરકમપિ સત્ત્વવિપાચકં ત્રેધા

ધ્યાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્ત્વવિપાચકં ત્રેધા

પ્રજ્ઞા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્ત્વવિપાચિકા ત્રેધા

યથા દાનલક્ષણં ચતુર્વિધમેવં શીલાદીનાં વેદિતવ્યમ્ । એષાં તુ વિપક્ષા દૌઃશીલ્યં ક્રોધઃ કૌશીદ્યં વિક્ષેપો દૌષ્પ્રજ્ઞ્યં યથાક્રમં । સર્વેચ્છાપરિપૂરકત્વં શીલાદિભિઃ પરેષાં સર્વકાયવાક્સંયમાપરાધમર્ષણસાહાય્યમનોરથસંશયચ્છેદનેચ્છાપરિપૂરણાત્ । સત્ત્વપરિપાચકત્વં શીલાદિભિરાવર્જ્ય ત્રિષુ યાનેષુ પરિપાચનાત્ ।
અનુક્રમવિભાગે શ્લોકઃ ।
પૂર્વોત્તરવિશ્રયતશ્ચોત્પત્તેસ્તત્ક્રમેણ નિર્દેશઃ ।
હીનોત્કર્ષસ્થાનાદૌદારિકસૂક્ષ્મતશ્ચાપિ

ત્રિભિઃ કારણૈસ્તેષાં દાનાદીનાં ક્રમેણ નિર્દેશઃ । પૂર્વસંનિશ્રયેણોત્તરસ્યોત્પત્તેઃ । ભોગનિરપેક્ષો હિ શીલં સમાત્તે શીલવાન્ ક્ષમો ભવતિ ક્ષમાવાન્ વીર્યમારભતે આરબ્ધવીર્યઃ સમાધિમુત્પાદયતિ સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । પૂર્વસ્ય ચ હીનત્વાત્ ઉત્તરસ્યોત્કર્ષસ્થાનત્વાત્ । હીનં હિ દાનમુત્કૃષ્ટં શીલમેવં યાવદ્ધીનં ધ્યાનમુત્કૃષ્ટા પ્રજ્ઞેતિ । પૂર્વસ્ય ચૌદારિકત્વાદુત્તરસ્યસૂક્ષ્મત્વાત્ । ઔદારિકં હિ દાનં સુપ્રવેશત્વાત્ સુકરત્વાચ્ચ । સૂક્ષ્મં જ્ઞીલં તતો દુષ્પ્રવેશત્વાદ્ દુષ્કરત્વાચ્ચ । એવં યાવદૌદારિકં ધ્યાનં સૂક્ષ્મા પ્રજ્ઞેતિ ।
નિર્વચનવિભાગે શ્લોકઃ ।
દારિદ્યસ્યાપનયાચ્છૈત્યસ્ય ચ લમ્ભનાત્ ક્ષયાત્ ક્રુદ્ધેઃ ।
વરયોગમનોધારણપરમાથજ્ઞાનતશ્ચોક્તિઃ

દારિદ્યમપનયતીતિ દાનં । શૈત્યં લમ્ભયતીતિ શીલં તદ્વતો વિષયનિમિત્તક્લેશપરિદાહાભાવાત્ । ક્ષયઃ ક્રુદ્ધેરિતિ ક્ષાન્તિસ્તયા ક્રોધક્ષયાત્ । વરેણ યોજયતીતિ વીર્યં કુશલધર્મયોજનાત્ । ધારયત્યધ્યાત્મં મન ઇતિ ધ્યાનં । પરમાર્થ[ર્થં] જાનાત્યનયેતિ પ્રજ્ઞા ।
ભાવનાવિભાગે શ્લોકઃ ।
ભાવનોપધિમાશ્રિત્ય મનસ્કારં તથાશયં ।
ઉપાયં ચ વિભુત્વં ચ સર્વાસામેવ કથ્યતે

પઞ્ચવિધા પારમિતાભાવના । ઉપધિસંનિશ્રિતા । તત્રોપધિસંનિશ્રિતા ચતુરાકારા હેતુસંનિશ્રિતા યો ગોત્રબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ । વિપાકસંનિશ્રિતા ચ આત્મભાવસંપત્તિબલેન । પ્રણિધાનસંનિશ્રિતા યઃ પૂર્વપ્રણિધાનબલેન । પ્રતિસંખ્યાનસંનિશ્રતા યઃ પ્રજ્ઞાબલેન પારમિતાસુ પ્રતિપત્ત્યભ્યાસઃ । મનસિકારસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ચતુરાકારા । અધિમુક્તિમનસ્કારેણ સર્વપારમિતાપ્રતિસંયુક્તં સૂત્રાન્તમધિમુચ્યમાનસ્ય । આસ્વાદનામનસ્કારેણ લબ્ધાઃ પારમિતા આસ્વાદયતો ગુણસંદર્શયોગેન । અનુમોદનામનસ્કારેણ સર્વલોકધાતુષુ સર્વસત્ત્વાનાં દાનાદિકમનુમોદમાનસ્ય । અભિનન્દનામનસ્કારેણાત્મનઃ સત્ત્વાનાં ચાનાગતં પારમિતાવિશેષમભિનન્દમાનસ્ય । આશયસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ષડાકારા । અતૃપ્તાશયેન વિપુલાશયેન મુદિતાશયેન ઉપકારાશયેન નિર્લેપાશયેન કલ્યાણાશયેન ચ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયો યદ્બોધિસત્ત્વ એકસત્ત્વસ્યૈકક્ષણે ગંગાનદીબાલુકાસમાન્ લોકધાતૂન્ સપ્તરત્નપરિપૂર્ણાન્ કૃત્વા પ્રતિપાદયેત્ । ગંગાનદીબાલિકાસમાંશ્ચાત્મભાવાન્ । એવં ચ પ્રતિક્ષણં ગંગાનદીવાલિકાસમાન્કલ્પાન્પ્રતિપાદયેત્ । યથા ચૈકસ્ય સત્ત્વસ્યૈવં યાવાન્ સત્ત્વધાતુરનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિપાચયિતવ્યસ્તમનેન પર્યાયેણ પ્રતિપાદયેત્ । અતૃપ્ત એવ બોધિસત્ત્વસ્ય દાનાશય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઽતૃપ્તાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વ એવંરૂપાં દાનપરંપરાં ક્ષણમાત્રમપિ હાપયતિ । ન વિચ્છિનત્ત્યા બોધિમણ્ડનિષદનાદિતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને વિપુલાશય ઇતિ । મુદિતતરશ્ચ બોધિસત્ત્વો ભવતિ તાન્સત્ત્વાન્દાનેન તથાનુગૃહ્ણન્ । ન ત્વેવ તે સત્વાસ્તેન દાનેનાનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને મુદિતાશયઃ । ઉપકારકતરાંશ્ચ સ બોધિસત્ત્વસ્તાન્સત્ત્વાનાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ । યેષાં તથા દાનેનોપકરોતિ નાત્માનં । તેષામનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતામુપાદાય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાને ઉપકારાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વઃ સત્ત્વેષુ તથા વિપુલમપિ દાનમયં પુણ્યમભિસંસ્કૃત્ય પ્રતિકારેણ વા અર્થો[ર્થી] ભવતિ વિપાકેન વા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં નિર્લેપાશયઃ । યદ્બોધિસત્ત્વસ્તથા વિપુલસ્યાપિ દાનસ્કન્ધસ્ય વિપાકં સત્વેષ્વભિનન્દતિ નાત્મનઃ । સર્વસત્ત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ પરિણામયતિ ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય દાનપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ । તત્ર બોધિસત્ત્વસ્ય ( મ્સ_બગ્છિ 101 ) શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામતૃપ્તાશયઃ । યદ્વોધિસત્ત્વો ગંગાનદીબાલિકાસમેષ્વાત્મભાવેષુ ગંગાનદીબાલિકાસમકલ્પાયુષ્પ્રમાણેષુ સર્વોપકરણનિરન્તરવિઘાતી ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતાવગ્નિપ્રતિપૂર્ણે ચતુર્વિધમીર્યાપથં કલ્પયન્નેકં શીલપારમિતાક્ષણં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાક્ષણં ભાવયેદેતેન પર્યાયેણ યાવાંશ્છીલસ્કન્ધો યાવાન્ ચ પ્રજ્ઞાસ્કન્ધો યેનાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યતે શીલસ્કન્ધં યાવત્પ્રજ્ઞાસ્કન્ધં ભાવયેદતૃપ્ત એવ બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયામાશયો યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામાશય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયામતૃપ્તાશયો યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામતૃપ્તાશયઃ । યદ્બોધિસત્ત્વસ્તાં શીલપારમિતાભાવનાપરંપરાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાપરંપરામાબોધિમણ્ડનિષદનાન્ન સ્રંસયતિ ન વિચ્છિનત્તિ ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં વિપુલાશયઃ । મુદિતતરશ્ચ બોધિસત્ત્વો ભવતિ તયા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા સત્ત્વાનનુગૃહ્ણન્ । ન ત્વેવ[વં] તે સત્ત્વા અનુગૃહ્યમાણા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં મુદિતાશયઃ । ઉપકારકતરાંશ્ચ બોધિસત્ત્વસ્તાન્ સત્ત્વાનાત્મનઃ સમનુપશ્યતિ । યેષાં તથા શીલપારમિતાભાવનયા યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનયા ઉપકરોતિ નાત્માનં । તેષામનુત્તરસમ્યક્સંબોધ્યુપસ્તમ્ભતામુપાદાય ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયામુપકારાશયઃ । ન ચ બોધિસત્ત્વસ્તથા વિપુલમપિ શીલપારમિતાભાવનામયં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનામયં પુણ્યમભિસંસ્કૃત્ય પ્રતિકારેણ વાર્થી ભવતિ વિપાકે ન વા ઇતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલાપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં નિર્લેપાશયઃ । તત્ર યદ્બોધિસત્ત્વ એવં શીલપારમિતાભાવનામયસ્ય યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનામયપુણ્યસ્કન્ધસ્ય વિપાકં સત્ત્વેષ્વેવાભિનન્દતિ નાત્મનઃ । સર્વસત્ત્વસાધારણં ચ કૃત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ પરિણામયતીતિ । ય એવંરૂપ આશયો ઽયં બોધિસત્ત્વસ્ય શીલપારમિતાભાવનાયાં યાવત્પ્રજ્ઞાપારમિતાભાવનાયાં કલ્યાણાશયઃ । ઉપાયસંનિશ્રિતા ભાવના ત્ર્યાકારા । નિર્વિકલ્પેન જ્ઞાનેન ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધિપ્રત્યવેક્ષણતામુપાદાય । તથા હિ સ ઉપાયઃ સર્વમનસિકારાણામભિનિષ્પત્તયે । વિભુત્વસંનિશ્રિતા પારમિતાભાવના ત્ર્યાકારા । કાયવિભુત્વતઃ । ચર્યાવિભુત્વતઃ । દેશનાવિભુત્વતશ્ચ । તત્ર કાયવિભુત્વં તથાગતે દ્વૌ કાયૌ દ્રષ્ટવ્યૌ સ્વાભાવિકઃ સાંભોગિકશ્ચ । તત્ર ચર્યાવિભુત્વં નૈર્માણિકઃ કાયો દ્રષ્ટવ્યઃ । યેન સર્વાકારાં સર્વસત્ત્વાનાં સહધાર્મિકચર્યાં દર્શયતિ । દેશનાવિભુત્વં
ષટ્પારમિતાસર્વાકારદેશનાયામવ્યાઘાતઃ । પ્રભેદસંગ્રહે દ્વાદશશ્લોકાઃ । દાનાદીનાં પ્રત્યેકં ષડર્થપ્રભેદતઃ । ( મ્સ_બગ્છિ 102 ) ષડર્થાઃ સ્વભાવહેતુફલકર્મયોગવૃત્ત્યર્થાઃ ।
તત્ર દાનપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
પ્રતિપાદનમર્થસ્ય ચેતના મૂલનિશ્ચિતા ।
ભોગાત્મભાવસંપત્તી દ્વયાનુગ્રહપૂરકં

અમાત્સર્યયુતં તચ્ચ દૃષ્ટધર્મામિષાભયે ।
દાનમેવ[વં] પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

અર્થપ્રતિપાદનં પ્રતિગ્રાહકેષુ દાનસ્ય સ્વભાવઃ । અલોભાદિસહજા ચેતના હેતુઃ । ભોગસંપત્તિરાત્મભાવસંપત્તિશ્ચાયુરાદિસંગૃહીતા ફલં પઞ્ચસ્થાનસૂત્રવત્ । સ્વપરાનુગ્રહો મહાબોધિસંભારપરિપૂરિશ્ચ કર્મ । અમાત્સર્યયોગો અમત્સરિષુ વર્તતે । દૃષ્ટધર્મામિષાભયપ્રદાનપ્રભેદેન ચેતિ વૃત્તિઃ ।
શીલપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ષડઙ્ગ[ઙ્ગં]શમભાવાન્તં સુગતિસ્થિતિદાયકં ।
પ્રતિષ્ઠાશાન્તનિર્ભીતં પુણ્યસંભારસંયુતં

સંકેતધર્મતાલબ્ધં સંવરસ્થેષુ વિદ્યતે ।
શીલમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

ષડઙ્ગમિતિ સ્વભાવઃ । ષડઙ્ગીતિ શીલવાન્ વિહરતિ યાવત્સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વિતિ । શમભાવાન્તમિતિ હેતુઃ । નિર્વાણાભિપ્રાયેણ સમાદાનાત્ । સુગતિસ્થિતિદાયકમિતિ ફલં । શીલેન સુગતિગમનાત્ । અવિપ્રતિસારાદિક્રમેણ ચિત્તસ્થિતિલાભાચ્ચ । પ્રતિષ્ઠાશાન્તનિર્ભીતમિતિ કર્મ । શીલં હિ સર્વગુણાનાં પ્રતિષ્ઠા ભવતિ । ક્લેશપરિદાહશાન્ત્યા ચ શાન્તં । પ્રાણાતિપાતાદિપ્રત્યયાનાં ચ ભયાવદ્યવૈરાણામપ્રસવાન્નિર્ભીતં । પુણ્યસંભારસંયુતમિતિ યોગઃ સર્વકાલં કાયવાઙ્મનસ્કર્મસમાવ[ચ]રણાત્ । સંકેતધર્મતાલબ્ધં સંવરસ્થેષુ વિદ્યત ઇતિ વૃત્તિસ્તત્ર સંકેતલબ્ધં પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતં । ધર્મતાપ્રતિલબ્ધં ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતમેષાસ્ય પ્રભેદવૃત્તિઃ ત્રિવિધેન પ્રભેદેન વર્તનાત્ । સંવરસ્થેષુ વિદ્યત ઇત્યાચા[ધા]રવૃત્તિઃ ।
ક્ષાન્તિપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
મર્ષાધિવાસનજ્ઞાનં કારુણ્યાદ્ધર્મસંશ્રયાત્ ।
પઞ્ચાનુશંસમાખ્યાતં દ્વયોરર્થકરં ચ તત્

તપઃ પ્રાબલ્યસંયુક્તં તેષુ તત્ત્રિવિધં મતં ।
ક્ષાન્તિમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

મર્ષાધિવાસજ્ઞાનમિતિ ત્રિવિધાયાઃ ક્ષાન્તેઃ સ્વભાવઃ । અપકારમર્ષણક્ષાન્તેર્મર્ષણં મર્ષ ઇતિ કૃત્વા । દુઃખાધિવાસક્ષાન્તેર્ધર્મનિધ્યાનક્ષાન્તેશ્ચ યથાક્રમં । કારૂણ્યાદ્ધર્મસંશ્રયાદિતિ હેતુઃ । ધર્મસંશ્રયઃ પુનઃ । શીલસમાદાનં શ્રુતપર્યવાપ્તિશ્ચ । પઞ્ચાનુશંસમાખ્યાતમિતિ ફલં । યથોક્તં સૂત્રે । પઞ્ચાનુશંસાઃ ક્ષાન્તૌ । ન વૈરબહુલો ભવતિ । ન ભેદબહુલો ભવતિ । સુખસૌમનસ્યબહુલો ભવતિ । અવિપ્રતિસારી કાલં કરોતિ । કાયસ્ય ચ ભેદાત્ સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યતે ઇતિ । દ્વયોરર્થકરં ચ તદિતિ મર્ષાધિવાસનમિત્યધિકૃતં ઇદં કર્મ । યથોક્તમ્ ।
દ્વયોરર્થં સ કુરૂતે આત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ ।
યઃ પરં કુપિતં જ્ઞાત્વા સ્વયં તત્રોપશામ્યતિ ॥ ઇતિ ॥
તપઃ પ્રાબલ્યસંયુક્તમિતિ યોગઃ । યથોક્તં । ક્ષાન્તિઃ પરમં તપ ઇતિ । તેષુ તદિત્યાધારવૃત્તિઃ ક્ષમિષુ તદ્વૃત્તેઃ । ત્રિવિધં મતમિતિ પ્રભેદવૃત્તિસ્ત્રિવિધક્ષાન્તિપ્રભેદેન યથોક્તં પ્રાક્ ।
વીર્યપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
ઉત્સાહઃ કુશલે સમ્યક્ શ્રદ્ધાચ્છન્દપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સ્મૃત્યાદિગુણવૃદ્ધૌ ચ સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિકઃ

અલોભાદિગુણોપેતસ્તેષુ સપ્તવિધશ્ચ સઃ ।
વીર્યમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત

ઉત્સાહઃ કુશલે સમ્યગિતિ સ્વભાવઃ । કુશલ ઇતિ તદન્યકૃત્યોત્સાહવ્યુદાસાથ[ર્થં] સમ્યગિત્યન્યતીર્થિકમોક્ષાર્થોત્સાહવ્યુદાસાર્થં । શ્રદ્ધાચ્છન્દપ્રતિષ્ઠિત ઇતિ હેતુઃ શ્રદ્દધાનો હ્યતીવ[હ્યર્થિકો] વીર્યમારભતિ । સ્મૃત્યાદિગુણવૃદ્ધાવિતિ ફલમ્ । આરબ્ધવીર્યસ્ય સ્મૃતિસમાધ્યાદિગુણોદ્ભવાત્ । સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિક ઇતિ કર્મ । યથોક્તમ્ । આરબ્ધવીર્યસ્તુ સુખં વિહરત્યવ્યવકીર્ણઃ પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈરિતિ । અલોભાદિગુણોપેત ઇતિ યોગઃ । તેષ્વિત્યારબ્ધવીર્યેષુ ઇયમાધારવૃત્તિઃ । સપ્તવિધ ઇતિ પ્રભેદવૃત્તિઃ । સ પુનરધિશીલાદિ શિક્ષાત્રયે કાયિકં ચેતસિકં ચ સાતત્યેન સત્કૃત્ય ચ યદ્વીર્યમ્ ।
ધ્યાનપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
સ્થિતિશ્ચેતસ અધ્યાત્મં સ્મૃતિવીર્યપ્રતિષ્ઠિતં ।
સુખોપપત્તયે ઽભિજ્ઞાવિહારવશવર્તકમ્

ધર્માણાં પ્રમુખં તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ચ સઃ ।
ધ્યાનમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સ્થિતિશ્ચેતસ અધ્યાત્મમિતિ સ્વભાવઃ । સ્મૃતિવીર્યપ્રતિષ્ઠિતમિતિ હેતુઃ । આલમ્બનાસંપ્રમોષે સતિ વીર્યં નિશ્રિત્ય સમાપત્ત્યભિનિર્હારાત્ । સુખોપપત્તયે ઇતિ ફલં ધ્યાનસ્યાવ્યાબાધોપપત્તિફલત્વાત્ । અભિજ્ઞાવિહારવશવર્તકમિતિ કર્મ । ધ્યાનેનાભિજ્ઞાવશવર્તનાત્ । આર્યદિવ્યબ્રાહ્મવિહારવશવર્તનાચ્ચ । ધર્માણાં પ્રમુખમિતિ પ્રામુખ્યેન યોગઃ । યથોક્તં । સમાધિપ્રમુખાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તેષુ વિદ્યત ઇતિ ધ્યાયિષ્વિયમાધારવૃત્તિઃ । ત્રિવિશ્ચ સ ઇતિ સવિતર્કઃ સવિચારઃ અવિતર્કો વિચારમાત્રઃ । અવિતર્કો અવિચારઃ । પુનઃ પ્રીતિસહગતઃ । સાતસહગતઃ । ઉપેક્ષાસહગતશ્ચ । ઇયં પ્રભેદવૃત્તિઃ ।
પ્રજ્ઞાપ્રભેદે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
સમ્યક્પ્રવિચયો જ્ઞેયઃ શ[સ]માધાનપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સુવિમોક્ષાય સંક્લેશાત્પ્રજ્ઞાજીવસુદેશનઃ

ધર્માણામુત્તરસ્તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ચ સઃ ।
પ્રજ્ઞામેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સમ્યક્ પ્રવિચયો જ્ઞેય ઇતિ સ્વભાવઃ । સમ્યગિતિ ન મિથ્યા જ્ઞેય ઇતિ લૌકિકકૃત્યસમ્યક્પ્રવિચયવ્યુદાસાર્થં । સમાધાનપ્રતિષ્ઠિત ઇતિ હેતુઃ । સમાહિતચિત્તો યથાભૂતં પ્રજાનાતિ । યસ્માત્સુવિમોક્ષાય સંક્લેશાદિતિ ફલં । તેન હિ સંક્લેશાત્સુ વિમોક્ષો ભવતિ । લૌકિકહીનલોકોત્તરમહાલોકોત્તરેણ પ્રવિચયેન । પ્રજ્ઞાજીવસુદેશન ઇતિ પ્રજ્ઞાજીવઃ સુદેશના ચાસ્ય કર્મ । તેન હ્યનુત્તર[રઃ] પ્રજ્ઞાજીવકાનાં જીવતિ । સમ્યગ્ ધર્મં દેશયતીતિ । ધર્માણામુત્તર ઇત્યુત્તરત્વેન યોગઃ । યથોક્તં । પ્રજ્ઞોત્તરાઃ સર્વધર્મા ઇતિ । તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ચ સ ઇતિ વૃત્તિઃ । પ્રાજ્ઞેષુ વર્તનાત્ ત્રિવિધેન ચ પ્રભેદેન । લૌકિકો હીનલોકોત્તરો મહાલોકોત્તરશ્ચ । ઉક્તઃ પ્રત્યેકં દીનાદીનાં ષડર્થપ્રભેદેન પ્રભેદઃ ।
સંગ્રહવિભાગે શ્લોકઃ ।
સર્વે શુક્લા ધર્મા વિવિપ્તસમાહિતોભયા જ્ઞેયાઃ ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પારમિતાભ્યાં પરિગૃહીતાઃ

સર્વે શુક્લા ધર્મા દાનાદિધર્માઃ । તત્ર વિક્ષિપ્તા દ્વાભ્યાં પારમિતાભ્યાં સંગૃહીતાઃ પ્રથમાભ્યાં દાનસમાદાનશીલયોરસમાહિતત્વાત્ । સમાહિતા દ્વાભ્યાં પશ્ચિમાભ્યાં ધ્યાનયથાભૂતપ્રજ્ઞયોઃ ( મ્સ_બગ્છિ 105 ) સમાહિતત્વાત્ । ઉભયે દ્વાભ્યાં ક્ષાન્તિવીર્યાભ્યાં । તયોઃ સમાહિતાસમાહિતત્વાત્ ।
વિપક્ષવિભાગે શ્લોકાઃ ષટ્ ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ દાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

સપ્તવિધા સક્તિર્દાનસ્ય વિપક્ષઃ । ભોગસક્તિઃ વિલમ્બનસક્તિઃ તન્માત્રસંતુષ્ટિસક્તિઃ પક્ષપાતસક્તિઃ[?] પ્રતિકારસક્તિઃ વિપાકસક્તિઃ । વિપક્ષસક્તિસ્તુ તદ્વિપક્ષલાભાનુશયાસમુદ્ધાતાત્ । વિક્ષેપસક્તિશ્ચ । સ પુનર્વિક્ષેપો દ્વિવિધઃ । મનસિકારવિક્ષેપશ્ચ હીનયાનસ્પૃહણાત્ । વિકલ્પવિક્ષેપશ્ચ દાયકપ્રતિગ્રાહકદાનવિકલ્પનાત્ । અતઃ સપ્તવિધસક્તિમુક્તત્વાત્ સપ્તકૃત્વો દાનસ્યાસક્તત્વમુક્તમ્ ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ શીલં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સક્તિકા ન ક્ષાન્તિઃ ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ચ ન વીર્યં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ ધ્યાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સક્તિકા ન ચ પ્રજ્ઞા ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા બોધિસત્ત્વાનામ્

યથા દાનાસક્તિરૂક્તા એવં શીલે યાવત્પ્રજ્ઞાયાં વેદિતવ્યા । અત્ર તુ વિશેષભોગસક્તિપરિવર્તેન દૌઃશીલ્યાદ્યાસાક્તિર્વેદિતવ્યા વિપક્ષસક્તિસ્તદ્વિપક્ષાનુશયા સમુદ્ધાતનાત્ । વિકલ્પવિક્ષેપશ્ચ યથાયોગં ત્રિમણ્ડલપરિકલ્પનાત્ । ગુણવિભાગે ત્રયોવિંશતિઃ શ્લોકાઃ ।
ત્યક્તં બુદ્ધસુતૈઃ સ્વજીવિતમપિ પ્રાપ્યાર્થિનં સર્વદા ।
કારુણ્યાત્પરતો ન ચ પ્રતિકૃતિર્નેષ્ટં ફલં પ્રાર્થિતં ।
દાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ।
દાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽજ્ઞયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ સુબોધઃ પદાર્થઃ ।
આત્તં બુદ્ધસુતૈર્યમોદ્યમમયં શીલત્રયં સર્વદા
સ્વર્ગો નાભિમતઃ સમેત્ય ચ પુનઃ સક્તિર્ન તત્રાહિતા ।
શીલેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ।
શીલં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ત્રિવિધં શીલં । સંઘરશીલં । કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલં । સત્ત્વાર્થક્રિયાશીલં ચ । એકાત્મકમ્[એષામેકં] યમસ્વભાવં । દ્વે ઉદ્યમસ્વભાવે ।
ક્ષાન્તં બુદ્ધસુતૈઃ સુદુષ્કરમથો સર્વાપકારં નૃણાં
ન સ્વર્ગાર્થમસ[શ]ક્તિતો ન ચ ભયાન્નૈવોપકારેક્ષણાત્ ।
ક્ષાન્ત્યાનુત્તરયા ચ સર્વતનજા બોધિત્રયે રોપિતા ।
ક્ષાન્તિર્જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયા સ્થાપિતા

ઇતિ । જ્ઞાન્ત્યાનુત્તરયા ચેતિ દુઃખાધિવાસનક્ષાન્ત્યા ચ પરાપકારમર્ષણક્ષાન્ત્યા ચ યથાક્રમમ્ ।
વીર્યં બુદ્ધસુતૈઃ કૃતં નિરૂપમં સંનાહયોગાત્મકં
હન્તું ક્લેશગણં સ્વતો ઽપિ પરત પ્રાપ્તં ચ બોધિં પરાં ।
વીર્યેણૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ।
વીર્યં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સંનાહવીર્યં પ્રયોગવીર્યં ચ ।
ધ્યાનં બુદ્ધસુતૈઃ સમાધિબહુલં સંપાદિતં સર્વથા
શ્રેષ્ઠૈર્ધ્યાનસુખૈર્વિહૃત્ય કૃપયા હીનાપપત્તિઃ શ્રિતા ।
ધ્યાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ।
ધ્યાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સમાધિબહુલમિતિ અનન્તબોધિસત્ત્વસમાધિસંગૃહીતમ્ ।
જ્ઞાતં બુદ્ધસુતૈઃ સતત્ત્વમખિલં જ્ઞેયં ચ યત્સર્વથા
સક્તિર્નૈવ ચ નિર્વૃત્તૌ પ્રજનિતા બુદ્ધૈઃ[દ્ધેઃ] કુતઃ સંવૃત્તૌ ।
જ્ઞાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ।
જ્ઞાનં સત્ત્વપરિગ્રહેણ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઇતિ । સતત્ત્વં પર્માર્થસંગૃહીતં સામાન્યલક્ષણં પુદ્ગલધર્મ નૈરાત્મ્યં । જ્ઞેયં ચ યત્સર્વથેત્યનન્તસ્વસંકેતાદિલક્ષણભેદભિન્નં યદજ્ઞે[યજ્જ્ઞે] (યદપરંજ્ઞેયં) । દાનાદીનાં નિર્વિકલ્પજ્ઞાનપરિગ્રહેણાક્ષયત્વં નિરુપધિશેષનિર્વાણે ઽપિ તદક્ષયાત્ । જ્ઞાનસ્ય પુનઃ સત્ત્વપરિગ્રહેણ કરુણયા સત્ત્વાનામપરિત્યાગાત્ । એષાં પુનઃ ષણાં શ્લોકાનાં પિણ્ડાર્થઃ સપ્તમેન શ્લોકેન નિર્દિષ્ટઃ ।
ઔદાર્યાનામિષત્વં ચ મહાર્થાક્ષયતાપિ ચ ।
દાનાદીનાં સમસ્તં હિ જ્ઞેયં ગુણચતુષ્ટયમ્

ઇતિ । તત્રદાનાદીનાં પ્રથમેન પાદેનોદારતા પરિદીપિતા । દ્વિતીયેન નિરામિપતા । તૃતીયેન મહાર્થતા મહતઃ સત્ત્વાર્થસ્ય સંપાદનાત્ । ચતુર્થેનાક્ષયતા ઇત્યેષાં ગુણચતુષ્ટયમેભિઃ શ્લોકૈર્વેદિતવ્યમ્ ।
દર્શનપૂરણતુષ્ટિં યાચનકે ઽતુષ્ટિમપિ સમાશાસ્તિં ।
અભિભવતિ સ તાં દાતા કૃપાલુરાધિક્યયોગેન

યાચનકે હિ જને દાયકદર્શનાત્તતશ્ચ યથેપ્સિતં લબ્ધ્વા મનોરથપરિપૂરણાદ્યા તુષ્ટિરૂત્પદ્યતે । અતુષ્ટિશ્ચાદર્શનાદપરિપૂરણાચ્ચ । આશાસ્તિશ્ચ યા તદ્દર્શને મનોરથપરિપૂરણે ચ । સા બોધિસત્ત્વસ્યાધિકોત્પદ્યતે સર્વકાલં યાચનકદર્શનાત્તન્મનોરથપરિપૂરણાચ્ચ । અદર્શનાદપરિપૂરણાચ્ચાતુષ્ટિઃ । અતો દાતા કૃપાલુસ્તાં સર્વમભિભવત્યાધિક્યયોગાત્ ।
પ્રાણાન્ભોગાન્દારાન્સત્ત્વેષુ સદાન્ય[ત્ય]જનકૃપાલુત્વાત્ ।
આમોદતે નિકામં તદ્વિરતિં પાલયેન્ન કથમ્

તેભ્યો વિરતિં તદ્વિરતિં પરકીયેભ્યઃ પ્રાણભોગદારેભ્યઃ । એતેન ત્રિવિધાત્કાયદુશ્ચરિતાદ્વિરતિશીલગુણં દર્શયતિ ।
નિરપેક્ષઃ સમચિત્તો નિર્ભીઃ સર્વપ્રદઃ કૃપાહેતોઃ ।
મિથ્યાવાદં બ્રૂયાત્પરોપઘાતાય કથમાર્યઃ

એતેન મૃષાવાદાદ્વિરતિગુણં દર્શયતિ । આત્મહેતોર્મૃષાવાદ ઉચ્યેત કાયજીવિતાપેક્ષયા । પરહેતોર્વા પ્રિયજનપ્રેમ્ના । ભયેન વા રાજાદિભયાત્ । આમિષકિંચિત્કહેતોર્વા લાભાર્થં । બોધિસત્ત્વશ્ચ સ્વકાયજીવિતનિરપેક્ષઃ । સમચિત્તશ્ચ સર્વસત્ત્વેષ્વાત્મસમચિત્તતયા । નિર્ભયશ્ચ પઞ્ચભયસમતિક્રાન્તત્વાત્ । સર્વપ્રદશ્ચાર્થિભ્યઃ સર્વસત્ત્વપરિત્યાગાત્ । સ કેન હેતુના મૃષાવાદં બ્રૂયાત્ ।
સંમહિતકામઃ સકૃપઃ પરદુઃખોત્પાદને ઽતિભીરુશ્ચ ।
સત્ત્વવિનયે સુયુક્તઃ સુવિદૂરે ત્રિવિધવાગ્દોષાત્

બોધિસત્ત્વઃ સર્વસત્ત્વેષુ સમં હિતકામઃ સ કથં પરેષાં મિત્રભેદાર્થં પૈશુન્યં કરિષ્યતીતિ । સુકૃપશ્ચ પરદુઃખાપનયાભિપ્રાયાત્ । પરદુઃખોત્પાદને ચાત્યર્થં ભીરૂઃ સ ( મ્સ_બગ્છિ 108 ) કથં પરેષાં દુઃખોત્પાદનાર્થં પરૂષં વક્ષ્યતિ । સત્ત્વાનાં વિનયે સમ્યક્પ્રયુક્તઃ સ કથં સંભિન્નપ્રલાપં કરિષ્યતિ તસ્માદસૌ સૂવિદૂરે ત્રિવિધવાગ્દોષાત્ પૈશુન્યાત્પારૂષ્યાત્સંભિન્નપ્રલાપાચ્ચ ।
સર્વપ્રદઃ કૃપાલુઃ પ્રતીત્યધર્મોદયે સુકુશલશ્ચ ।
અધિવાસયેત્કથમસૌ સર્વાકારં મનઃ ક્લેશમ્

અભિધ્યા વ્યાપાદો મિથ્યાદૃષ્ટિર્વા યથાક્રમં । એષ દૌઃશીલ્યપ્રતિપક્ષધર્મવિશેષયોગાચ્છીલવિશુદ્ધિગૂ[ગુ?]ણો બોધિસત્ત્વાનાં વેદિતવ્યઃ ।
ઉપકરસંજ્ઞામોદં હ્યપકારિણિપરહિત સંજ્ઞાં[પરહિતે સદા] દુઃખે ।
લભતે યદા કૃપાલુઃ ક્ષમિતવ્યં ... [કિં કુતસ્તસ્ય]

[અપકારિણિ હિ ક્ષમિતવ્યં ભવતિ । તત્ર ચ બોધિસત્ત્વ અપકારિસજ્ઞાં લભતે ક્ષાન્તિસંભારનિમિત્તત્વાત્ દુઃખઞ્ચ ક્ષમિતવ્યં ભવતિ । તત્ર ચ પરહિતહેતુભૂતે દુઃખે બોધિસત્ત્વઃ સદા મોદં લભતે તસ્ય કુતઃ કિં ક્ષમિતવ્યં] । યસ્ય નાપકારિસંજ્ઞા પ્રવર્તતે ન દુઃખસંજ્ઞા ।
પરપરસંજ્ઞાપગમાત્સ્વતો ઽધિકતરાત્સદા પરસ્નેહાત્ ।
દુષ્કરચરણાત્સકૃપે હ્યદુષ્કરં વીર્યં

સકૃપો બોધિસત્ત્વઃ । તત્ર સકૃપે યત્પરાર્થં દુષ્કરચરણાદ્વીર્યં તદ્દુષ્કરં ચ સુદુષ્કરં ચ કથમદુષ્કરં । પરત્ર પરસંજ્ઞાપગમાત્ । સ્વતો ઽધિકતરાચ્ચ સર્વદા પરેષુ સ્નેહાત્ । કથં સુદુષ્કરં । યદેવં પરસંજ્ઞાપગતં ચ સ્વતોધિકતરસ્નેહં ચ તદ્વીર્યમ્ ।
અલ્પસુખં હ્યાત્મસુખં લીનં પરિહાણિકં ક્ષયિ સમોહં ।
ધ્યાનં મતં ત્રયાણાં વિપર્યયાદ્બોધિસત્ત્વાનામ્

અલ્પસુખં ધ્યાનં લૌકિકાનામાત્મસુખં શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં । લીનં લૌકિકાનાં સત્કાયે શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ નિર્વાણે । પરિહાણિકં લૌકિકાનાં ક્ષયિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધાનાં નિરૂપધિશેષનિર્વાણે તત્ક્ષયાત્ । સમોહં સર્વેષાં યથાયોગક્લિષ્ટાક્લિષ્ટેન મોહેન । બોધિસત્ત્વાનાં પુનર્ધ્યાન બહુસુખમાત્મપરસુખમલીનમપરિહાણિકમક્ષય્યસમોહં ચ ।
આમોષૈસ્તમસિ યથા દીપૈર્નુન્નં[શ્છન્ને] તથા ત્રયજ્ઞાનં ।
દિનકરકિરણૌરિવ તુ જ્ઞાનમતુલ્યં કૃપાલુનામ્

યથા હસ્તામોષૈસ્તમસિ જ્ઞાનં પરીત્તવિષયમપ્રત્યક્ષમવ્યક્તં ચ તથા પૃથગ્જનાનાં । યથાવચરકે[ગહવરકે] દીપૈર્જ્ઞાનં પ્રાદેશિકં પ્રત્યક્ષં નાતિનિર્મલં તથા શ્રાવકાણાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ચ । યથા દિનકરકિરણૈર્જ્ઞાનં સમન્તાત્પ્રત્યક્ષં સુનિર્મલં ચ તથા બોધિસત્ત્વાનાં । અત એવ તદતુલ્યમ્ ।
આશ્રયાદ્વસ્તુતો દાનં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

તત્રાશ્રયો બોધિસત્ત્વઃ । વસ્તુ આમિષદાનસ્યાધ્યાત્મિકં વસ્તુ પરમમ્ । અભયદાનસ્થાપાયસંસારભીતેભ્યસ્તુ તદભયં । ધર્મદાનસ્ય મહાયાનં । નિમિત્તં કરુણા । પરિણામના તેન મહાબોધિફલપ્રાર્થના । હેતુઃ પૂર્વદાનપારમિતાભ્યાસવાસના । જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પં યેન ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધં દાનં દદાતિ દાતૃદેયપ્રતિગ્રાહક્રાવિકલ્પનાત્ । ક્ષેત્રં પઞ્ચવિધમ્ । અર્થી દુઃખિતો નિઃપ્રતિસરણો દુશ્ચરિતચારી ગુણવાંશ્ચ । ચતુર્ણામુત્તરં ક્ષેત્રં પરં । તદભાવે પઞ્ચમં । નિશ્રયસ્ત્રિવિધો યં નિશ્રિત્ય દદાતિ । અધિમુક્તિર્મનસિકારઃ સમાધિશ્ચ । અધિમુક્તિર્યથા ભાવનાવિભાગે ઽધિમુક્તિમનસ્કાર ઉક્તઃ । મનસ્કારો યથા તત્રૈવાસ્વાદનાભિનન્દન[નૌમોદનાભિ] મનસ્કાર ઉક્તઃ । સમાધિર્ગગનગઞ્જાદિર્યથા તત્રૈવ વિભુત્વમુક્તં । એવમાશ્રયાદિપરસમયો દાનં પરમં । સો ઽયં ચાપદેશો વેદિતવ્યઃ । યશ્ચ દદાતિ યચ્ચ યેન ચ યસ્મૈ ચ યતશ્ચ યસ્ય ચ પરિગ્રહેણ યત્ર ચ યાવત્પ્રકારં તદ્દાનમ્ ।
આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ શીલં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

[આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ ક્ષાન્તિનિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરા મતા ॥
આશ્રયાદ્વસ્તુતો વીર્યં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતો ધ્યાનં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાનિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ પ્રજ્ઞા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરા મતા

શીલસ્ય પરમં વસ્તુ બોધિસત્ત્વસંવરઃ । ક્ષાન્તેઃ પ્રાણાપહારિણૌ હીનદુર્બલૌ । વીર્યસ્ય પારમિતાભાવના તદ્વિપક્ષપ્રહાણં ચ । ધ્યાનસ્ય બોધિસત્ત્વસમાધયઃ । પ્રજ્ઞાયાસ્તથતા । સર્વેષાં શીલાદીનાં ક્ષેત્રં મહાયાનં । શેષં પૂર્વબદ્ધેદિતવ્યમ્ ।
એકસત્ત્વસુખં દાનં બહુકલ્પવિઘાતકૃત ।
પ્રિયં સ્યદ્બોધિસત્ત્વાનાં પ્રાગેવ તદ્વિપર્યયાત્

યદિ બોધિસત્ત્વાનાં દાનમેકસ્યૈવ સત્ત્વસ્ય સુખદં સ્યાદાત્મનશ્ચ બહુકલ્પવિઘાતકૃત । તથાપિ તત્તેષાં પ્રિયં સ્યાત્કરુણાવિશેષાત્કિં પુનર્યદનેકસત્ત્વસુખં ચ ભવત્યાત્મનશ્ચ બહુકલ્પાનુગ્રહકૃત્ ।
યદર્થમિચ્છન્તિ ધનાનિ દેહિનસ્તદેવ ધીરા વિસૃજન્તિ દેહિષુ ।
શરીરહેતોર્ધનમિષ્યતે જનૈસ્તદેવ ધીરઃ શતશો વિસૃજ્યતે

અત્ર પૂર્વાર્ધમુત્તરાર્ધે વ્યાખ્યાતમ્ ।
શરીરમેવોત્સૃજતો ન દુઃખ્યતે યદા મનઃ કા દ્રવિણે ઽવરે કથા ।
તદસ્ય લોકોત્તરમિતિ યન્મુદં સ તેન તત્તસ્ય તદુત્તરં પુનઃ

અત્ર શરીરમેવોત્સૃજતો યદા મનો ન દુઃખ્યતે તદસ્ય લોકોત્તરમિતિ સંદર્શિતં । એતિ યન્મુદં સ તેન દુઃખેન તત્તસ્ય તદુત્તરમિતિ તસ્માલ્લોકોત્તરાદુત્તરમ્ ।
પ્રતિગ્રહૈરિષ્ટનિકામલબ્ધૈર્ન તુષ્ટિમાયાતિ તથાર્થિકો ઽપિ ।
સર્વાસ્તિદાનેન યથેહ ધીમાન્ તુષ્ટિં વ્રજત્યર્થિજનસ્ય તુષ્ટ્યા

ઇષ્ટનિકામલબ્ધૈરિત્યભિપ્રેતપર્યાપ્તલબ્ધૈઃ । સર્વાસ્તિદાનેનેતિ યાવત્સ્વજીવિતદાનેન ।
સંપૂર્ણભોગો ન તથાસ્તિમન્તમાત્માનમન્વીક્ષતિ યાચકો ઽપિ ।
સર્વાસ્તિદાનાદધનો ઽપિ ધીમાનાત્માનમન્વેતિ યથાસ્તિમન્તં

સુવિપુલમપિ વિત્તં પ્રાપ્ય નૈવોપકારં
વિગણયતિ તથાર્થી દાયકાલ્લાભહેતોઃ ।
વિધિવદિહ સુદાનૈરર્થિનસ્તર્પયિત્વા
મહદુપકરસંજ્ઞા તેષુ ધીમાન્યથૈતિ

કરુણાવિશેષાદ્ । ગતાર્થૌ શ્લોકૌ ।
સ્વયમપગતશોકા દેહિનઃ સ્વસ્થરૂપા
વિપુલમપિ ગૃહીત્વા ભુઞ્જતે યસ્ય વિત્તં ।
પથિ પરમફલાઢ્યાદ્ભોગવૃક્ષાદ્યથૈવ
પ્રવિસૃતિરતિભોગી બોધિસત્ત્વાન્ન સો ઽન્યઃ

પ્રવિસૃતિરતિભોગશ્ચાસ્યેતિ પ્રવિસૃતિરતિભોગી સ ચ નાન્યો બોધિસત્ત્વાદ્વેદિતવ્યઃ । શેષં ગતાર્થમ્ ।
પ્રાધાન્યતત્કારણકર્મભેદાત્ પ્રકારભેદાશ્રયભેદતશ્ચ ।
ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદાત્ વીર્યં પરિજ્ઞેયમિતિ પ્રદિષ્ટમ્

ષડ્વિધેન પ્રભેદેન વીર્યં પરિજ્ઞેયં । પ્રાધાન્યભેદેન । તત્કારણભેદેન । [કર્મભેદેન] પ્રકારભેદેન । આશ્રયભેદેન । ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદેન ચ । અસ્યોદ્દેશસ્યોત્તરૈઃ । શ્લોકૈર્નિર્દેશઃ ।
વીર્યં પરં શુક્લગણસ્ય મધ્યે તન્નિશ્રિતસ્તસ્ય યતો ઽનુલાભઃ ।
વીર્યેણ સદ્યઃ સુસુખો વિહારો લોકોત્તરા લોકગતા ચ સિદ્ધિઃ

વીર્યં પરં શુક્લગણસ્ય મધ્યે ઇતિ સર્વકુશલધર્મપ્રાધાન્યં વીર્યસ્ય નિર્દિષ્ટં । તન્નિશ્રિતસ્તસ્ય યતો ઽનુલાભ ઇતિ પ્રાધાન્યકારણં નિર્દિષ્ટં । યસ્માદ્વીર્યાશ્રિતઃ સર્વકુશલધર્મલાભઃ । વીર્યેણ સદ્યઃ સુસુખો વિહારો લોકોત્તરા લોકગતા ચ સિદ્ધિરિતિ કર્મ નિર્દિષ્ટં વીર્યેણ હિ દૃષ્ટધર્મે પરમઃ સુખવિહારઃ । સર્વા ચ લોકોત્તરા સિદ્ધિર્લૌકિકી ચ ક્રિયતે ।
વીર્યાદવાપ્તં ભવભોગમિષ્ટં વીર્યેણ શુદ્ધિં પ્રબલામુપેતાઃ ।
વીર્યેણ સત્કાયમતીત્ય મુક્તા વીર્યેણ બોધિં પરમાં વિબુદ્ધાઃ

ઇતિ । પર્યાયદ્વારેણ [પર્યાયાન્તરેણ] વીર્યસ્ય કર્મ નિર્દિષ્ટં । લૌકિકલોકોત્તરસિદ્ધિભેદાત્ । તત્ર પ્રબલા લૌકિકી સિદ્ધિરનાત્યન્તિકત્વાત્ ।
પુનર્મતં હાનિવિવૃદ્ધિવીર્યં મોક્ષાધિપં પક્ષવિપક્ષમન્યત્ ।
તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં પરિવર્તકં ચ વીર્યં મહાર્થં ચ નિરુક્તમન્યત

સંનાહવીર્યં પ્રથમં તતશ્ચ પ્રયોગવીર્યં વિધિવત્પ્રહિતં ।
અલીનમક્ષોભ્યમતુષ્ટિવીર્યં સર્વપ્રકારં પ્રવદન્તિ બુદ્ધાઃ

ઇત્યેષ પ્રકારભેદઃ । તત્ર હાનિવિવૃદ્ધિવીર્યં સમ્યક્પ્રહાણેષુ [દ્વયોરકુશલધર્મહાનયેઅપિ?] ચ દ્વયોઃ કુશલધર્માભિવૃદ્ધયે । મોક્ષાધિપં વીર્યમિન્દ્રિયેષુ । મોક્ષાધિપત્ત્યાર્થેન યસ્માદિન્દ્રિયાણિ । પક્ષવિપક્ષં બલેષુ વિપક્ષાનવમૃદ્યાર્થેન યસ્માદ્બલાનિ । તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં બોધ્યઙ્ગેષુ દર્શનમાર્ગે તદ્વ્ય1સ્થાપનાત્ । પરિવર્ત્તકં માર્ગાઙ્ગેષુ ભાવનામાર્ગે ઽન્તસ્યા[તસ્યા]શ્રયપરિવૃત્તિહેતુત્વાત્ । ( મ્સ_બગ્છિ 112 ) મહાર્થં વીર્યં પારમિતાસ્વભાવં સ્વપરાર્થાધિકારાત્ । સંનાહવીર્યં પ્રયોગાય સંનહ્યતઃ । પ્રયોગવીર્યં તથા પ્રયોગતઃ । અલીનવીર્યમુદારે ઽપ્યધિગન્તવ્યે લયાભાવતઃ । અક્ષોભ્યવીર્યં શીતલોષ્ણાદિભિર્દુઃખૈરવિકોપનતઃ । અસંતુષ્ટિવીર્યમલ્પેનાધિગમેનાસંતુષ્ટિતઃ । એભિરેવ સંનાહવીર્યાદિભિઃ સૂત્રે । સ્થામવાન્ વીર્યવાનુત્સાહી દૃઢપરાક્રમો અનિક્ષિપ્તધુરઃ કુશલેષુ ધર્મેષ્વિત્યુચ્યતે યથાક્રમમ્ ।
નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમવીર્યમન્યત્ યાનત્રયે યુક્તજનાશ્રયેણ ।
લીનાત્યુદારાશયબુદ્ધિયોગાત્ વીર્યં તદલ્પાર્થમહાર્થમિષ્ટમ્

અત્રાશ્રયપ્રભેદેન વીર્યભેદો નિર્દિષ્ટઃ । યાનત્રયે પ્રયુક્તો યો જનસ્તદાશ્રયેણ યથાક્રમં નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમં વીર્યં વેદિતવ્યં । કિં કારણં । લીનાત્યુદારાશયબુદ્ધિયોગાત્ । લીનો હિ બુદ્ધ્યાશયો યાનદ્વયે પ્રયુક્તાનાં કેવલાત્માર્થાધિકારાત્ । અત્યુદારો મહાયાને પ્રયુક્તાનાં પરાર્થાધિકારાત્ । અત એવ યથાક્રમં વીર્યં તદલ્પાર્થં મહાર્થમિવ[ષ્ટમ્] સ્વાર્થાધિકારાચ્ચ [સ્વપરાર્થાધિકરણત્વાચ્ચ ।]
ન વીર્યવાન્ભોગપરાજિતો ઽસ્તિ
નો વીર્યવાન્ ક્લેશપરાજિતો ઽસ્તિ ।
ન વીર્યવાન્ ખેદપરાજિતો ઽસ્તિ
નો વીર્યવાન્ પ્રાપ્તિપરાજિતો ઽસ્તિ

ઇત્યયં ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદઃ । ચતુર્વિધો દાનાદીનાં વિબન્ધો યેન દાનાદિષુ ન પ્રવર્તતે । ભોગસક્તિસ્તદાગ્રહતઃ । ક્લેશસક્તિસ્તત્પરિભોગાધ્યવસાનતઃ । ખેદો દાનાદિષુ પ્રયોગાભિયોગપરિખેદતઃ । પ્રાપ્તિરલ્પમાત્રદાનાદિસંતુષ્ટિતઃ । તત્પ્રતિપક્ષભેદે નૈતચ્ચતુર્વિધં વીર્યમુક્તમ્ ।
અન્યોન્યવિનિશ્ચયવિભાગે શ્લોકઃ ।
અન્યોન્યં સંગ્રહતઃ પ્રભેદતો ધર્મતો નિમિત્તાચ્ચ ।
ષણાં પારમિતાનાં વિનિશ્ચયઃ સર્વથા જ્ઞેયઃ

અન્યોન્યસંગ્રહતો વિનિશ્ચયઃ । અભયપ્રદાનેન શીલક્ષાન્તિસંગ્રહો યસ્માત્તાભ્યામભયં દદાતિ । ધર્મદાનેન ધ્યાનપ્રજ્ઞયોર્યસ્માત્તાભ્યાં ધર્મં દદાતિ । ઉભાભ્યાં વીર્યસ્ય યસ્માત્તેનોભયં દદાતિ । કુશલધર્મસંગ્રાહકેણ શીલેન સર્વેષાં દાનાદીનાં સંગ્રહઃ । એવં ક્ષાન્ત્યાદિભિરન્યોન્યસંગ્રહો યથાયોગં યોજ્યઃ । પ્રભેદતો વિનિશ્ચયઃ । દાનં ષડ્વિધં દાનદાનં શીલદાનં યાવત્પ્રજ્ઞાદાનં । પરસંતાનેષુ શીલાદિનિવેશનાત્ । ધર્મતો વિનિશ્ચયઃ । ( મ્સ_બગ્છિ 113 ) યે સૂત્રાદયો યેષુ દાનાદિષ્વર્થેષુ સંદૃશ્યન્તે । યે ચ દાનાદયો યેષુ સૂત્રાદિષુ ધર્મેષુ સંદૃશ્યન્તે । તેષાં પરસ્પરં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । નિમિત્તતો વિનિશ્ચયઃ । દાનં શીલાદીનાં નિમિત્તં ભવતિ । ભોગનિરપેક્ષસ્ય શીલાદિષુ પ્રવૃત્તેઃ । શીલમપિ દાનાદીનાં । ભિક્ષુસંવરસમાદાનં સર્વસ્વપરિગ્રહત્યાગાચ્છીલપ્રતિષ્ઠિતસ્ય ચ ક્ષાન્ત્યાદિયોગાત્ । કુશલધર્મસંગ્રાહકશીલસમાદાનં ચ સર્વેષાં દાનાદીનાં નિમિત્તં । એવં ક્ષાન્ત્યાદીનામન્યોન્યનિમિત્તભાવો યથા યોજ્યઃ [યોગં] સંગ્રહવસ્તુવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ । ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । દાનં પ્રિયવાદિતા અર્થચર્યા સમાનાર્થતા । તત્ર ।
દાનં સમં પ્રિયાખ્યાનમર્થચર્યા સમાર્થતા ।
તદ્દેશના સમાદાય સ્વાનુવૃત્તિભિરિષ્યતે

દાનં સમમિષ્યતે યથા પારમિતાસુ પ્રિયાખ્યાનં તદ્દેશના । અર્થચર્યા તત્સમાદાપના તચ્છબ્દેન પારમિતાનાં ગ્રહણાત્પારમિતાદેશના પારમિતાસમાદાપનેત્યર્થઃ । સમાનાર્થતા યત્ર પરં સમાદાપયતિ તત્ર સ્વયમનુવૃત્તિઃ । કિમર્થં પુનરેતાનિ ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનીષ્યન્તે । એષ હિ પરેષાં ।
ઉપાયો ઽનુગ્રહકરો ગ્રાહકો ઽથ પ્રવર્તકઃ ।
તથાનુવર્તકો જ્ઞેયશ્ચતુઃસંગ્રહવસ્તુતઃ

દાનમનુગ્રાહક ઉપાયઃ । આમિષદાનેન કાયિકાનુગ્રહોત્પાદનાત્ પ્રિયવાદિતા ગ્રાહકઃ । અવ્યુત્પન્નસંદિગ્ધાર્થગ્રાહણાત્ । અર્થચર્યા પ્રવર્તકઃ । કુશલે પ્રવર્તનાત્ । સમાનાર્થતાનુવર્તકઃ । યથાવાદિતથાકારિણં હિ સમાદાપકં વિદિત્વા યત્ર કુશલે તેન પ્રવર્તિતાઃ પરે ભવન્તિ તદનુવર્તન્તે ।
આદ્યેન ભાજનીભાવો દ્વિતીયેનાધિમુચ્યના ।
પ્રતિપત્તિસ્તૃતીયેન ચતુર્થેન વિશોધના

આમિષદાનેન ભાજનીભવતિ ધર્મસ્ય વિધેયતાપત્તેઃ । પ્રિયવાદિતયા તં ધર્મમધિમુચ્યતે તદર્થવ્યુત્પાદનસંશયચ્છેદનતઃ । અર્થચર્યયા પ્રતિપદ્યતે યથાધર્મં । સમાનાર્થતયા તાં પ્રતિપત્તિં વિશોધયતિ દીર્ઘકાલાનુષ્ઠાનાદ્ । ઇદં સંગ્રહવસ્તૂનાં કર્મ ।
ચતુઃ સંગ્રહવસ્તુત્વં સંગ્રહદ્વયતો મતં ।
આમિષેણાપિ ધર્મેણ ધર્મેણાલમ્બનાદપિ[દિના]

યદપ્યન્યત્સંગ્રહવસ્તુદ્વયમુક્તં ભગવતા આમિષસંગ્રહો ધર્મસંગ્રહશ્ચ । તાભ્યામેતાન્યેવ ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ સંગૃહીતાનિ ।
આમિષસંગ્રહેણ પ્રથમે । ધર્મસંગ્રહેણાવશિષ્ટાનિ । તાનિ પુનસ્ત્રિવિધેન ધર્મેણ । આલમ્બનધર્મેણ પ્રતિપત્તિધર્મેણ તદ્વિશુદ્ધિધર્મેણ ચ યથાક્રમમ્ ।
હીનમધ્યોત્તમઃ પ્રાયો વન્ધ્યો ઽવન્ધ્યશ્ચ સંગ્રહઃ ।
અબન્ધ્યઃ સર્વથા ચૈવ જ્ઞેયો હ્યાકારભેદતઃ

એષ સંગ્રહસ્ય પ્રકારભેદઃ । તત્ર હીનમધ્યોત્તમઃ સંગ્રહો બોધિસત્ત્વાનાં યાનત્રયપ્રયુક્તેષુ વેદિતવ્યો યથાક્રમં । પ્રાયેણ વન્ધ્યો ઽધિમુક્તિચર્યાભૂમૌ । પ્રાયેણાબન્ધ્યો ભૂમિપ્રવિષ્ટાનામ્ । અવન્ધ્યઃ સર્વથા અષ્ટામ્યાદિષુ ભૂમિષુ સત્ત્વાર્થસ્યાવશ્યં સંપાદનાત્ ।
પર્ષત્કર્ષણપ્રયુક્તૈર્વિધિરેષ સમાશ્રિતઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધૌ સર્વેષાં સુખોપાયશ્ચ શસ્યતે

યે કેચિત્પર્ષત્કર્ષણે પ્રયુક્તાઃ સર્વૈસ્તૈરયમેવોપાયઃ સમાશ્રિતો યદુત ચત્વારિ સંગ્રહવસ્તૂનિ । તથા હિ સર્વાર્થસિદ્ધયે સર્વેષાં સુખશ્ચૈષ ઉપાયઃ પ્રશસ્યતે બુદ્ધૈઃ ।
સંગૃહીતા ગ્રહીષ્યન્તે સંગૃહ્યન્તે ચ યે ઽધુના ।
સર્વે ત એવં તસ્માચ્ચ વર્ત્મ તત્સત્ત્વપાચને

એતેન લોકત્રયે ઽપિ સર્વસત્ત્વાનાં પરિપાચને ચતુર્ણાં સંગ્રહવસ્તૂનામેકાયનમાર્ગત્વં દર્શયતિ । અન્યમાર્ગાભાવાત્ ।
ઇતિ સતતમસક્તભોગબુદ્ધિઃ શમયમનોદ્યમપારગઃ સ્થિતાત્મા ।
ભવવિષયનિમિત્તનિર્વિકલ્પો ભવતિ સ સત્ત્વગણસ્ય સંગૃહીતા