Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahāyānasūtrālaṃkāra · Chapter 16

16.1

anena ślokena caturthena viśuddhyupāyaṃ karmaṇo darśayati | maṇḍalapariśuddhitaḥ kartṛkarmakriyāṇāmanupalambhāt | anantamityakṣayam |
|| mahāyānasūtrālaṃkāra upāyasahitakarmādhikāraḥ pañcadaśaḥ ||
ṣoḍaśo 'dhikāraḥ
pāramitāprabhedasaṃgrahe uddānaślokaḥ |
sāṃkhyātha tallalakṣaṇamānupūrvī niruktirabhyāsaguṇaśca tāsāṃ |
prabhedanaṃ saṃgrahaṇaṃ vipakṣo jñeyo guṇo 'nyonyaviniścayaśca

16.2

saṃkhyāvibhāge ṣaṭ ślokāḥ |
bhogātmabhāvasaṃpatparicārārambhasaṃpadabhyudayaḥ |
kleśāvaśagatvamapi ca kṛtyeṣu sadāviparyāsaḥ

16.3

iti prathamaḥ | tatra catasṛbhiḥ pāramitābhiścaturvidho 'bhyudayaḥ | dānena bhogasaṃpat | śīlenātmabhāvasaṃpat | kṣāntyā paricārasaṃpat | tathā hi tadāsevanādāyatyād[tyāṃ] bahujanasupriyo bhavati | vīryeṇārambhasaṃpat sarvakarmāntasaṃpattitaḥ | pañcamyā kleśāvaśagatvaṃ dhyānena kleśaviṣkambhanāt | ṣaṣṭhyā kṛtyeṣvaviparyāsaḥ sarvakāryayathābhūtaparijñānāt | ityabhyudayaḥ tatra cāsaṃkleśamaviparītakṛtyārambhaṃ cādhikṛtya ṣaṭ pāramitā vyavasthitāḥ |
sattvārtheṣu suyuktastyāgānupaghātamarṣaṇaiḥ kurute |
sanidānasthitimuktyā ātmārthaṃ sarvathā carati

16.4

iti dvitīyaḥ | sattvārtheṣu samyakprayukto bodhisattvastisṛbhirdānaśīlakṣāntipāramitābhiryathākramaṃ tyāgenānupaghātenopaghātamarṣaṇena ca sattvārthaṃ kurute | tisṛbhiḥ sanidānatayā [sanidānayā] cittasthityā vimuktyā ca sarvaprakāramātmārthaṃ carati | vīryaṃ niśritya yathākramaṃ dhyānaprajñābhyāsa[ma]samāhitasya cittasya samavadhānāt samāhitasya mocanāt | iti parārthamātmārthaṃ cārabhya ṣaṭ pāramitāḥ |
avighātairaviheṭhairviheṭhasaṃmarṣaṇaiḥ kriyākhedaiḥ |
āvarjanaiḥ sulapitaiḥ parārtha ātmārthaṃ etasmāt

16.5

iti tṛtīyaḥ | dānādibhirbodhisattvasya sakalaḥ parārtho bhavati | yathākramaṃ pareṣāmupakaraṇāvidhātaiḥ | aviheṭhaiḥ viheṭhanāmarṣaṇaiḥ | sāhāyya kriyāsvakhedaiḥ ṛddhyādiprabhāvāvarjanaiḥ subhāṣitasulapitaiśca saṃśayacchedanāt | etasmātparārthāt bodhisattvasyātmārtho bhavati | parākāryasvakāryatvānmahābodhiprāptitaśca | iti sakalaparārthādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
bhogeṣu cānabhiratistīvrā gurutādvaye akhedaśca |
yogaśca nirvikalpaḥ samastamidamuttamaṃ yānaṃ

16.6

iti caturthaḥ | dānena bodhisattvasya bhogeṣvabhi[ṣvanabhi]ratirnirapekṣatvāt | śīlasamādānena bodhisattvaśikṣāsu tīvrā gurutā | kṣāntyā vīryeṇa cākhedo dvaye yathākramaṃ duḥkhe ca sattvāsattvakṛte kuśalaprayoge ca | dhyānaprajñāyāṃ[bhyāṃ] nirvikalpo yogaḥ śamathavipaśyanāsaṃgṛhītaḥ | etāvacca samasta [mahāyānam iti?] mahāyānasaṃgrahādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
viṣayeṣvasaktimārgastadāptivikṣepasaṃyameṣvaparaḥ |
sattvāvisṛjanavardhana āvaraṇaviśodhaneṣvaparaḥ

16.7

iti pañcamaḥ | tatra dānaṃ viṣayeṣvasaktimārgastyāgābhyāsena tatsaktivigamāt | śīlaṃ tadāptivikṣepasaṃyameṣu bhikṣusaṃvarasthasya viṣayaprāptaye sarvakarmāntavikṣepāṇāmapravṛtteḥ | kṣāntiḥ sattvānutsarge sarvo[vā]pakāraduḥkhānudvegāt | vīryaṃ kuśalavivardhana ārabdhavīryasya tadbuddhigamanāt | dhyānaṃ prajñā cāvaraṇaviśodhaneṣu mārgastābhyāṃ kleśajñeyāvaraṇaviśodhanāt | mārga ityupāyaḥ | evaṃ sarvākāramārgādhikārāt ṣaṭ pāramitāḥ |
śikṣātrayamadhikṛtya ca ṣaṣṭ pāramitā jinaiḥ samākhyātāḥ |
ādyā tisro dvedhā antyadvayatastisṛṣvekā

16.8

iti ṣaṣṭhaḥ | tatrādyā adhiśīlaṃ śikṣā tisraḥ pāramitāḥ sasaṃbhārasaparivāragrahaṇāt | dānena hi bhoganirapekṣaḥ śīlaṃ samādatte samāttaṃ ca kṣāntyā rakṣatyākruṣṭāpratyākrośanādibhiḥ | dvidhetyadhicittamadhiprajñaṃ ca śikṣā sā antena dvayena saṃgṛhītā yathākramaṃ dhyānena prajñayā ca | tisṛṣvapi śikṣāsvekā vīryapāramitā veditavyā | sarvāsāṃ vīryasahāyatvāt | lakṣaṇavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |
dānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā

16.9

bodhisattvānāṃ dānaṃ caturvidhalakṣaṇaṃ | vipakṣahīnaṃ tā[mā]tsaryasya prahīṇatvāt | nirvikalpajñānasahagataṃ dharma nairātmyaprativedhayogāt sarvecchāparipūrakaṃ yo yadicchati tasmai tasya dānāt | sattvaparipācakaṃ tredhā dānena sattvān saṃgṛhya triṣu yāneṣu yathābhavyaniyojanāt |
śīlaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā

16.10

kṣāntirvipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrā api sattvavipācikā tredhā

16.11

vīryaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchaparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā

16.12

dhyānaṃ vipakṣahīnaṃ jñānena gataṃ ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrakamapi sattvavipācakaṃ tredhā

16.13

prajñā vipakṣahīnā jñānena gatā ca nirvikalpena |
sarvecchāparipūrā api sattvavipācikā tredhā

16.14

yathā dānalakṣaṇaṃ caturvidhamevaṃ śīlādīnāṃ veditavyam | eṣāṃ tu vipakṣā dauḥśīlyaṃ krodhaḥ kauśīdyaṃ vikṣepo dauṣprajñyaṃ yathākramaṃ | sarvecchāparipūrakatvaṃ śīlādibhiḥ pareṣāṃ sarvakāyavāksaṃyamāparādhamarṣaṇasāhāyyamanorathasaṃśayacchedanecchāparipūraṇāt | sattvaparipācakatvaṃ śīlādibhirāvarjya triṣu yāneṣu paripācanāt |
anukramavibhāge ślokaḥ |
pūrvottaraviśrayataścotpattestatkrameṇa nirdeśaḥ |
hīnotkarṣasthānādaudārikasūkṣmataścāpi

16.15

tribhiḥ kāraṇaisteṣāṃ dānādīnāṃ krameṇa nirdeśaḥ | pūrvasaṃniśrayeṇottarasyotpatteḥ | bhoganirapekṣo hi śīlaṃ samātte śīlavān kṣamo bhavati kṣamāvān vīryamārabhate ārabdhavīryaḥ samādhimutpādayati samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | pūrvasya ca hīnatvāt uttarasyotkarṣasthānatvāt | hīnaṃ hi dānamutkṛṣṭaṃ śīlamevaṃ yāvaddhīnaṃ dhyānamutkṛṣṭā prajñeti | pūrvasya caudārikatvāduttarasyasūkṣmatvāt | audārikaṃ hi dānaṃ supraveśatvāt sukaratvācca | sūkṣmaṃ jñīlaṃ tato duṣpraveśatvād duṣkaratvācca | evaṃ yāvadaudārikaṃ dhyānaṃ sūkṣmā prajñeti |
nirvacanavibhāge ślokaḥ |
dāridyasyāpanayācchaityasya ca lambhanāt kṣayāt kruddheḥ |
varayogamanodhāraṇaparamāthajñānataścoktiḥ

16.16

dāridyamapanayatīti dānaṃ | śaityaṃ lambhayatīti śīlaṃ tadvato viṣayanimittakleśaparidāhābhāvāt | kṣayaḥ kruddheriti kṣāntistayā krodhakṣayāt | vareṇa yojayatīti vīryaṃ kuśaladharmayojanāt | dhārayatyadhyātmaṃ mana iti dhyānaṃ | paramārtha[rthaṃ] jānātyanayeti prajñā |
bhāvanāvibhāge ślokaḥ |
bhāvanopadhimāśritya manaskāraṃ tathāśayaṃ |
upāyaṃ ca vibhutvaṃ ca sarvāsāmeva kathyate

16.17

pañcavidhā pāramitābhāvanā | upadhisaṃniśritā | tatropadhisaṃniśritā caturākārā hetusaṃniśritā yo gotrabalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | vipākasaṃniśritā ca ātmabhāvasaṃpattibalena | praṇidhānasaṃniśritā yaḥ pūrvapraṇidhānabalena | pratisaṃkhyānasaṃniśratā yaḥ prajñābalena pāramitāsu pratipattyabhyāsaḥ | manasikārasaṃniśritā pāramitābhāvanā caturākārā | adhimuktimanaskāreṇa sarvapāramitāpratisaṃyuktaṃ sūtrāntamadhimucyamānasya | āsvādanāmanaskāreṇa labdhāḥ pāramitā āsvādayato guṇasaṃdarśayogena | anumodanāmanaskāreṇa sarvalokadhātuṣu sarvasattvānāṃ dānādikamanumodamānasya | abhinandanāmanaskāreṇātmanaḥ sattvānāṃ cānāgataṃ pāramitāviśeṣamabhinandamānasya | āśayasaṃniśritā pāramitābhāvanā ṣaḍākārā | atṛptāśayena vipulāśayena muditāśayena upakārāśayena nirlepāśayena kalyāṇāśayena ca | tatra bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayo yadbodhisattva ekasattvasyaikakṣaṇe gaṃgānadībālukāsamān lokadhātūn saptaratnaparipūrṇān kṛtvā pratipādayet | gaṃgānadībālikāsamāṃścātmabhāvān | evaṃ ca pratikṣaṇaṃ gaṃgānadīvālikāsamānkalpānpratipādayet | yathā caikasya sattvasyaivaṃ yāvān sattvadhāturanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayitavyastamanena paryāyeṇa pratipādayet | atṛpta eva bodhisattvasya dānāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne 'tṛptāśayaḥ | na ca bodhisattva evaṃrūpāṃ dānaparaṃparāṃ kṣaṇamātramapi hāpayati | na vicchinattyā bodhimaṇḍaniṣadanāditi | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne vipulāśaya iti | muditataraśca bodhisattvo bhavati tānsattvāndānena tathānugṛhṇan | na tveva te satvāstena dānenānugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne muditāśayaḥ | upakārakatarāṃśca sa bodhisattvastānsattvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā dānenopakaroti nātmānaṃ | teṣāmanuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatāmupādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dāne upakārāśayaḥ | na ca bodhisattvaḥ sattveṣu tathā vipulamapi dānamayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya pratikāreṇa vā artho[rthī] bhavati vipākena vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | yadbodhisattvastathā vipulasyāpi dānaskandhasya vipākaṃ satveṣvabhinandati nātmanaḥ | sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya dānapāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | tatra bodhisattvasya ( MSA_Bagchi 101 ) śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmatṛptāśayaḥ | yadvodhisattvo gaṃgānadībālikāsameṣvātmabhāveṣu gaṃgānadībālikāsamakalpāyuṣpramāṇeṣu sarvopakaraṇanirantaravighātī trisāhasramahāsāhasralokadhātāvagnipratipūrṇe caturvidhamīryāpathaṃ kalpayannekaṃ śīlapāramitākṣaṇaṃ yāvatprajñāpāramitākṣaṇaṃ bhāvayedetena paryāyeṇa yāvāṃśchīlaskandho yāvān ca prajñāskandho yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate śīlaskandhaṃ yāvatprajñāskandhaṃ bhāvayedatṛpta eva bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāmāśayo yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmāśaya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāmatṛptāśayo yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmatṛptāśayaḥ | yadbodhisattvastāṃ śīlapāramitābhāvanāparaṃparāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāparaṃparāmābodhimaṇḍaniṣadanānna sraṃsayati na vicchinatti iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ vipulāśayaḥ | muditataraśca bodhisattvo bhavati tayā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā sattvānanugṛhṇan | na tveva[vaṃ] te sattvā anugṛhyamāṇā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ muditāśayaḥ | upakārakatarāṃśca bodhisattvastān sattvānātmanaḥ samanupaśyati | yeṣāṃ tathā śīlapāramitābhāvanayā yāvatprajñāpāramitābhāvanayā upakaroti nātmānaṃ | teṣāmanuttarasamyaksaṃbodhyupastambhatāmupādāya iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāmupakārāśayaḥ | na ca bodhisattvastathā vipulamapi śīlapāramitābhāvanāmayaṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāmayaṃ puṇyamabhisaṃskṛtya pratikāreṇa vārthī bhavati vipāke na vā iti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlāpāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ nirlepāśayaḥ | tatra yadbodhisattva evaṃ śīlapāramitābhāvanāmayasya yāvatprajñāpāramitābhāvanāmayapuṇyaskandhasya vipākaṃ sattveṣvevābhinandati nātmanaḥ | sarvasattvasādhāraṇaṃ ca kṛtvānuttarāyāṃ samyaksambodhau pariṇāmayatīti | ya evaṃrūpa āśayo 'yaṃ bodhisattvasya śīlapāramitābhāvanāyāṃ yāvatprajñāpāramitābhāvanāyāṃ kalyāṇāśayaḥ | upāyasaṃniśritā bhāvanā tryākārā | nirvikalpena jñānena trimaṇḍalapariśuddhipratyavekṣaṇatāmupādāya | tathā hi sa upāyaḥ sarvamanasikārāṇāmabhiniṣpattaye | vibhutvasaṃniśritā pāramitābhāvanā tryākārā | kāyavibhutvataḥ | caryāvibhutvataḥ | deśanāvibhutvataśca | tatra kāyavibhutvaṃ tathāgate dvau kāyau draṣṭavyau svābhāvikaḥ sāṃbhogikaśca | tatra caryāvibhutvaṃ nairmāṇikaḥ kāyo draṣṭavyaḥ | yena sarvākārāṃ sarvasattvānāṃ sahadhārmikacaryāṃ darśayati | deśanāvibhutvaṃ
ṣaṭpāramitāsarvākāradeśanāyāmavyāghātaḥ | prabhedasaṃgrahe dvādaśaślokāḥ | dānādīnāṃ pratyekaṃ ṣaḍarthaprabhedataḥ | ( MSA_Bagchi 102 ) ṣaḍarthāḥ svabhāvahetuphalakarmayogavṛttyarthāḥ |
tatra dānaprabhede dvau ślokau |
pratipādanamarthasya cetanā mūlaniścitā |
bhogātmabhāvasaṃpattī dvayānugrahapūrakaṃ

16.18

amātsaryayutaṃ tacca dṛṣṭadharmāmiṣābhaye |
dānameva[vaṃ] parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet

16.19

arthapratipādanaṃ pratigrāhakeṣu dānasya svabhāvaḥ | alobhādisahajā cetanā hetuḥ | bhogasaṃpattirātmabhāvasaṃpattiścāyurādisaṃgṛhītā phalaṃ pañcasthānasūtravat | svaparānugraho mahābodhisaṃbhāraparipūriśca karma | amātsaryayogo amatsariṣu vartate | dṛṣṭadharmāmiṣābhayapradānaprabhedena ceti vṛttiḥ |
śīlaprabhede dvau ślokau |
ṣaḍaṅga[ṅgaṃ]śamabhāvāntaṃ sugatisthitidāyakaṃ |
pratiṣṭhāśāntanirbhītaṃ puṇyasaṃbhārasaṃyutaṃ

16.20

saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyate |
śīlamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet

16.21

ṣaḍaṅgamiti svabhāvaḥ | ṣaḍaṅgīti śīlavān viharati yāvatsamādāya śikṣate śikṣāpadeṣviti | śamabhāvāntamiti hetuḥ | nirvāṇābhiprāyeṇa samādānāt | sugatisthitidāyakamiti phalaṃ | śīlena sugatigamanāt | avipratisārādikrameṇa cittasthitilābhācca | pratiṣṭhāśāntanirbhītamiti karma | śīlaṃ hi sarvaguṇānāṃ pratiṣṭhā bhavati | kleśaparidāhaśāntyā ca śāntaṃ | prāṇātipātādipratyayānāṃ ca bhayāvadyavairāṇāmaprasavānnirbhītaṃ | puṇyasaṃbhārasaṃyutamiti yogaḥ sarvakālaṃ kāyavāṅmanaskarmasamāva[ca]raṇāt | saṃketadharmatālabdhaṃ saṃvarastheṣu vidyata iti vṛttistatra saṃketalabdhaṃ prātimokṣasaṃvarasaṃgṛhītaṃ | dharmatāpratilabdhaṃ dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītameṣāsya prabhedavṛttiḥ trividhena prabhedena vartanāt | saṃvarastheṣu vidyata ityācā[dhā]ravṛttiḥ |
kṣāntiprabhede dvau ślokau |
marṣādhivāsanajñānaṃ kāruṇyāddharmasaṃśrayāt |
pañcānuśaṃsamākhyātaṃ dvayorarthakaraṃ ca tat

16.22

tapaḥ prābalyasaṃyuktaṃ teṣu tattrividhaṃ mataṃ |
kṣāntimevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet

16.23

marṣādhivāsajñānamiti trividhāyāḥ kṣānteḥ svabhāvaḥ | apakāramarṣaṇakṣāntermarṣaṇaṃ marṣa iti kṛtvā | duḥkhādhivāsakṣānterdharmanidhyānakṣānteśca yathākramaṃ | kārūṇyāddharmasaṃśrayāditi hetuḥ | dharmasaṃśrayaḥ punaḥ | śīlasamādānaṃ śrutaparyavāptiśca | pañcānuśaṃsamākhyātamiti phalaṃ | yathoktaṃ sūtre | pañcānuśaṃsāḥ kṣāntau | na vairabahulo bhavati | na bhedabahulo bhavati | sukhasaumanasyabahulo bhavati | avipratisārī kālaṃ karoti | kāyasya ca bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyate iti | dvayorarthakaraṃ ca taditi marṣādhivāsanamityadhikṛtaṃ idaṃ karma | yathoktam |
dvayorarthaṃ sa kurūte ātmanaśca parasya ca |
yaḥ paraṃ kupitaṃ jñātvā svayaṃ tatropaśāmyati || iti ||
tapaḥ prābalyasaṃyuktamiti yogaḥ | yathoktaṃ | kṣāntiḥ paramaṃ tapa iti | teṣu tadityādhāravṛttiḥ kṣamiṣu tadvṛtteḥ | trividhaṃ matamiti prabhedavṛttistrividhakṣāntiprabhedena yathoktaṃ prāk |
vīryaprabhede dvau ślokau |
utsāhaḥ kuśale samyak śraddhācchandapratiṣṭhitaḥ |
smṛtyādiguṇavṛddhau ca saṃkleśaprātipakṣikaḥ

16.24

alobhādiguṇopetasteṣu saptavidhaśca saḥ |
vīryamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayeta

16.25

utsāhaḥ kuśale samyagiti svabhāvaḥ | kuśala iti tadanyakṛtyotsāhavyudāsātha[rthaṃ] samyagityanyatīrthikamokṣārthotsāhavyudāsārthaṃ | śraddhācchandapratiṣṭhita iti hetuḥ śraddadhāno hyatīva[hyarthiko] vīryamārabhati | smṛtyādiguṇavṛddhāviti phalam | ārabdhavīryasya smṛtisamādhyādiguṇodbhavāt | saṃkleśaprātipakṣika iti karma | yathoktam | ārabdhavīryastu sukhaṃ viharatyavyavakīrṇaḥ pāpakairakuśalairdharmairiti | alobhādiguṇopeta iti yogaḥ | teṣvityārabdhavīryeṣu iyamādhāravṛttiḥ | saptavidha iti prabhedavṛttiḥ | sa punaradhiśīlādi śikṣātraye kāyikaṃ cetasikaṃ ca sātatyena satkṛtya ca yadvīryam |
dhyānaprabhede dvau ślokau |
sthitiścetasa adhyātmaṃ smṛtivīryapratiṣṭhitaṃ |
sukhopapattaye 'bhijñāvihāravaśavartakam

16.26

dharmāṇāṃ pramukhaṃ teṣu vidyate trividhaśca saḥ |
dhyānamevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet

16.27

sthitiścetasa adhyātmamiti svabhāvaḥ | smṛtivīryapratiṣṭhitamiti hetuḥ | ālambanāsaṃpramoṣe sati vīryaṃ niśritya samāpattyabhinirhārāt | sukhopapattaye iti phalaṃ dhyānasyāvyābādhopapattiphalatvāt | abhijñāvihāravaśavartakamiti karma | dhyānenābhijñāvaśavartanāt | āryadivyabrāhmavihāravaśavartanācca | dharmāṇāṃ pramukhamiti prāmukhyena yogaḥ | yathoktaṃ | samādhipramukhāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyata iti dhyāyiṣviyamādhāravṛttiḥ | triviśca sa iti savitarkaḥ savicāraḥ avitarko vicāramātraḥ | avitarko avicāraḥ | punaḥ prītisahagataḥ | sātasahagataḥ | upekṣāsahagataśca | iyaṃ prabhedavṛttiḥ |
prajñāprabhede dvau ślokau |
samyakpravicayo jñeyaḥ śa[sa]mādhānapratiṣṭhitaḥ |
suvimokṣāya saṃkleśātprajñājīvasudeśanaḥ

16.28

dharmāṇāmuttarasteṣu vidyate trividhaśca saḥ |
prajñāmevaṃ parijñāya paṇḍitaḥ samudānayet

16.29

samyak pravicayo jñeya iti svabhāvaḥ | samyagiti na mithyā jñeya iti laukikakṛtyasamyakpravicayavyudāsārthaṃ | samādhānapratiṣṭhita iti hetuḥ | samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | yasmātsuvimokṣāya saṃkleśāditi phalaṃ | tena hi saṃkleśātsu vimokṣo bhavati | laukikahīnalokottaramahālokottareṇa pravicayena | prajñājīvasudeśana iti prajñājīvaḥ sudeśanā cāsya karma | tena hyanuttara[raḥ] prajñājīvakānāṃ jīvati | samyag dharmaṃ deśayatīti | dharmāṇāmuttara ityuttaratvena yogaḥ | yathoktaṃ | prajñottarāḥ sarvadharmā iti | teṣu vidyate trividhaśca sa iti vṛttiḥ | prājñeṣu vartanāt trividhena ca prabhedena | laukiko hīnalokottaro mahālokottaraśca | uktaḥ pratyekaṃ dīnādīnāṃ ṣaḍarthaprabhedena prabhedaḥ |
saṃgrahavibhāge ślokaḥ |
sarve śuklā dharmā viviptasamāhitobhayā jñeyāḥ |
dvābhyāṃ dvābhyāṃ dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ parigṛhītāḥ

16.30

sarve śuklā dharmā dānādidharmāḥ | tatra vikṣiptā dvābhyāṃ pāramitābhyāṃ saṃgṛhītāḥ prathamābhyāṃ dānasamādānaśīlayorasamāhitatvāt | samāhitā dvābhyāṃ paścimābhyāṃ dhyānayathābhūtaprajñayoḥ ( MSA_Bagchi 105 ) samāhitatvāt | ubhaye dvābhyāṃ kṣāntivīryābhyāṃ | tayoḥ samāhitāsamāhitatvāt |
vipakṣavibhāge ślokāḥ ṣaṭ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca dānaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām

16.31

saptavidhā saktirdānasya vipakṣaḥ | bhogasaktiḥ vilambanasaktiḥ tanmātrasaṃtuṣṭisaktiḥ pakṣapātasaktiḥ[?] pratikārasaktiḥ vipākasaktiḥ | vipakṣasaktistu tadvipakṣalābhānuśayāsamuddhātāt | vikṣepasaktiśca | sa punarvikṣepo dvividhaḥ | manasikāravikṣepaśca hīnayānaspṛhaṇāt | vikalpavikṣepaśca dāyakapratigrāhakadānavikalpanāt | ataḥ saptavidhasaktimuktatvāt saptakṛtvo dānasyāsaktatvamuktam |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca śīlaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām

16.32

na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na kṣāntiḥ |
na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisattvānām

16.33

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva ca na vīryaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām

16.34

na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ saktameva na ca dhyānaṃ |
na ca saktaṃ na ca saktaṃ na ca saktaṃ bodhisattvānām

16.35

na ca saktā na ca saktā na ca saktā saktikā na ca prajñā |
na ca saktā na ca saktā na ca saktā bodhisattvānām

16.36

yathā dānāsaktirūktā evaṃ śīle yāvatprajñāyāṃ veditavyā | atra tu viśeṣabhogasaktiparivartena dauḥśīlyādyāsāktirveditavyā vipakṣasaktistadvipakṣānuśayā samuddhātanāt | vikalpavikṣepaśca yathāyogaṃ trimaṇḍalaparikalpanāt | guṇavibhāge trayoviṃśatiḥ ślokāḥ |
tyaktaṃ buddhasutaiḥ svajīvitamapi prāpyārthinaṃ sarvadā |
kāruṇyātparato na ca pratikṛtirneṣṭaṃ phalaṃ prārthitaṃ |
dānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā |
dānaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'jñayaṃ sthāpitam

16.37

iti subodhaḥ padārthaḥ |
āttaṃ buddhasutairyamodyamamayaṃ śīlatrayaṃ sarvadā
svargo nābhimataḥ sametya ca punaḥ saktirna tatrāhitā |
śīlenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā |
śīlaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam

16.38

trividhaṃ śīlaṃ | saṃgharaśīlaṃ | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlaṃ | sattvārthakriyāśīlaṃ ca | ekātmakam[eṣāmekaṃ] yamasvabhāvaṃ | dve udyamasvabhāve |
kṣāntaṃ buddhasutaiḥ suduṣkaramatho sarvāpakāraṃ nṛṇāṃ
na svargārthamasa[śa]ktito na ca bhayānnaivopakārekṣaṇāt |
kṣāntyānuttarayā ca sarvatanajā bodhitraye ropitā |
kṣāntirjñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayā sthāpitā

16.39

iti | jñāntyānuttarayā ceti duḥkhādhivāsanakṣāntyā ca parāpakāramarṣaṇakṣāntyā ca yathākramam |
vīryaṃ buddhasutaiḥ kṛtaṃ nirūpamaṃ saṃnāhayogātmakaṃ
hantuṃ kleśagaṇaṃ svato 'pi parata prāptaṃ ca bodhiṃ parāṃ |
vīryeṇaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā |
vīryaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam

16.40

iti | saṃnāhavīryaṃ prayogavīryaṃ ca |
dhyānaṃ buddhasutaiḥ samādhibahulaṃ saṃpāditaṃ sarvathā
śreṣṭhairdhyānasukhairvihṛtya kṛpayā hīnāpapattiḥ śritā |
dhyānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā |
dhyānaṃ jñānaparigraheṇa ca punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam

16.41

iti | samādhibahulamiti anantabodhisattvasamādhisaṃgṛhītam |
jñātaṃ buddhasutaiḥ satattvamakhilaṃ jñeyaṃ ca yatsarvathā
saktirnaiva ca nirvṛttau prajanitā buddhaiḥ[ddheḥ] kutaḥ saṃvṛttau |
jñānenaiva ca tena sarvajanatā bodhitraye ropitā |
jñānaṃ sattvaparigraheṇa punarloke 'kṣayaṃ sthāpitam

16.42

iti | satattvaṃ parmārthasaṃgṛhītaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ pudgaladharma nairātmyaṃ | jñeyaṃ ca yatsarvathetyanantasvasaṃketādilakṣaṇabhedabhinnaṃ yadajñe[yajjñe] (yadaparaṃjñeyaṃ) | dānādīnāṃ nirvikalpajñānaparigraheṇākṣayatvaṃ nirupadhiśeṣanirvāṇe 'pi tadakṣayāt | jñānasya punaḥ sattvaparigraheṇa karuṇayā sattvānāmaparityāgāt | eṣāṃ punaḥ ṣaṇāṃ ślokānāṃ piṇḍārthaḥ saptamena ślokena nirdiṣṭaḥ |
audāryānāmiṣatvaṃ ca mahārthākṣayatāpi ca |
dānādīnāṃ samastaṃ hi jñeyaṃ guṇacatuṣṭayam

16.43

iti | tatradānādīnāṃ prathamena pādenodāratā paridīpitā | dvitīyena nirāmipatā | tṛtīyena mahārthatā mahataḥ sattvārthasya saṃpādanāt | caturthenākṣayatā ityeṣāṃ guṇacatuṣṭayamebhiḥ ślokairveditavyam |
darśanapūraṇatuṣṭiṃ yācanake 'tuṣṭimapi samāśāstiṃ |
abhibhavati sa tāṃ dātā kṛpālurādhikyayogena

16.44

yācanake hi jane dāyakadarśanāttataśca yathepsitaṃ labdhvā manorathaparipūraṇādyā tuṣṭirūtpadyate | atuṣṭiścādarśanādaparipūraṇācca | āśāstiśca yā taddarśane manorathaparipūraṇe ca | sā bodhisattvasyādhikotpadyate sarvakālaṃ yācanakadarśanāttanmanorathaparipūraṇācca | adarśanādaparipūraṇāccātuṣṭiḥ | ato dātā kṛpālustāṃ sarvamabhibhavatyādhikyayogāt |
prāṇānbhogāndārānsattveṣu sadānya[tya]janakṛpālutvāt |
āmodate nikāmaṃ tadviratiṃ pālayenna katham

16.45

tebhyo viratiṃ tadviratiṃ parakīyebhyaḥ prāṇabhogadārebhyaḥ | etena trividhātkāyaduścaritādviratiśīlaguṇaṃ darśayati |
nirapekṣaḥ samacitto nirbhīḥ sarvapradaḥ kṛpāhetoḥ |
mithyāvādaṃ brūyātparopaghātāya kathamāryaḥ

16.46

etena mṛṣāvādādviratiguṇaṃ darśayati | ātmahetormṛṣāvāda ucyeta kāyajīvitāpekṣayā | parahetorvā priyajanapremnā | bhayena vā rājādibhayāt | āmiṣakiṃcitkahetorvā lābhārthaṃ | bodhisattvaśca svakāyajīvitanirapekṣaḥ | samacittaśca sarvasattveṣvātmasamacittatayā | nirbhayaśca pañcabhayasamatikrāntatvāt | sarvapradaścārthibhyaḥ sarvasattvaparityāgāt | sa kena hetunā mṛṣāvādaṃ brūyāt |
saṃmahitakāmaḥ sakṛpaḥ paraduḥkhotpādane 'tibhīruśca |
sattvavinaye suyuktaḥ suvidūre trividhavāgdoṣāt

16.47

bodhisattvaḥ sarvasattveṣu samaṃ hitakāmaḥ sa kathaṃ pareṣāṃ mitrabhedārthaṃ paiśunyaṃ kariṣyatīti | sukṛpaśca paraduḥkhāpanayābhiprāyāt | paraduḥkhotpādane cātyarthaṃ bhīrūḥ sa ( MSA_Bagchi 108 ) kathaṃ pareṣāṃ duḥkhotpādanārthaṃ parūṣaṃ vakṣyati | sattvānāṃ vinaye samyakprayuktaḥ sa kathaṃ saṃbhinnapralāpaṃ kariṣyati tasmādasau sūvidūre trividhavāgdoṣāt paiśunyātpārūṣyātsaṃbhinnapralāpācca |
sarvapradaḥ kṛpāluḥ pratītyadharmodaye sukuśalaśca |
adhivāsayetkathamasau sarvākāraṃ manaḥ kleśam

16.48

abhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭirvā yathākramaṃ | eṣa dauḥśīlyapratipakṣadharmaviśeṣayogācchīlaviśuddhigū[gu?]ṇo bodhisattvānāṃ veditavyaḥ |
upakarasaṃjñāmodaṃ hyapakāriṇiparahita saṃjñāṃ[parahite sadā] duḥkhe |
labhate yadā kṛpāluḥ kṣamitavyaṃ ... [kiṃ kutastasya]

16.49

[apakāriṇi hi kṣamitavyaṃ bhavati | tatra ca bodhisattva apakārisajñāṃ labhate kṣāntisaṃbhāranimittatvāt duḥkhañca kṣamitavyaṃ bhavati | tatra ca parahitahetubhūte duḥkhe bodhisattvaḥ sadā modaṃ labhate tasya kutaḥ kiṃ kṣamitavyaṃ] | yasya nāpakārisaṃjñā pravartate na duḥkhasaṃjñā |
paraparasaṃjñāpagamātsvato 'dhikatarātsadā parasnehāt |
duṣkaracaraṇātsakṛpe hyaduṣkaraṃ vīryaṃ

16.50

sakṛpo bodhisattvaḥ | tatra sakṛpe yatparārthaṃ duṣkaracaraṇādvīryaṃ tadduṣkaraṃ ca suduṣkaraṃ ca kathamaduṣkaraṃ | paratra parasaṃjñāpagamāt | svato 'dhikatarācca sarvadā pareṣu snehāt | kathaṃ suduṣkaraṃ | yadevaṃ parasaṃjñāpagataṃ ca svatodhikatarasnehaṃ ca tadvīryam |
alpasukhaṃ hyātmasukhaṃ līnaṃ parihāṇikaṃ kṣayi samohaṃ |
dhyānaṃ mataṃ trayāṇāṃ viparyayādbodhisattvānām

16.51

alpasukhaṃ dhyānaṃ laukikānāmātmasukhaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ | līnaṃ laukikānāṃ satkāye śrāvakapratyekabuddhānāṃ ca nirvāṇe | parihāṇikaṃ laukikānāṃ kṣayi śrāvakapratyekabuddhānāṃ nirūpadhiśeṣanirvāṇe tatkṣayāt | samohaṃ sarveṣāṃ yathāyogakliṣṭākliṣṭena mohena | bodhisattvānāṃ punardhyāna bahusukhamātmaparasukhamalīnamaparihāṇikamakṣayyasamohaṃ ca |
āmoṣaistamasi yathā dīpairnunnaṃ[śchanne] tathā trayajñānaṃ |
dinakarakiraṇauriva tu jñānamatulyaṃ kṛpālunām

16.52

yathā hastāmoṣaistamasi jñānaṃ parīttaviṣayamapratyakṣamavyaktaṃ ca tathā pṛthagjanānāṃ | yathāvacarake[gahavarake] dīpairjñānaṃ prādeśikaṃ pratyakṣaṃ nātinirmalaṃ tathā śrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca | yathā dinakarakiraṇairjñānaṃ samantātpratyakṣaṃ sunirmalaṃ ca tathā bodhisattvānāṃ | ata eva tadatulyam |
āśrayādvastuto dānaṃ nimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam

16.53

tatrāśrayo bodhisattvaḥ | vastu āmiṣadānasyādhyātmikaṃ vastu paramam | abhayadānasthāpāyasaṃsārabhītebhyastu tadabhayaṃ | dharmadānasya mahāyānaṃ | nimittaṃ karuṇā | pariṇāmanā tena mahābodhiphalaprārthanā | hetuḥ pūrvadānapāramitābhyāsavāsanā | jñānaṃ nirvikalpaṃ yena trimaṇḍalapariśuddhaṃ dānaṃ dadāti dātṛdeyapratigrāhakrāvikalpanāt | kṣetraṃ pañcavidham | arthī duḥkhito niḥpratisaraṇo duścaritacārī guṇavāṃśca | caturṇāmuttaraṃ kṣetraṃ paraṃ | tadabhāve pañcamaṃ | niśrayastrividho yaṃ niśritya dadāti | adhimuktirmanasikāraḥ samādhiśca | adhimuktiryathā bhāvanāvibhāge 'dhimuktimanaskāra uktaḥ | manaskāro yathā tatraivāsvādanābhinandana[naumodanābhi] manaskāra uktaḥ | samādhirgaganagañjādiryathā tatraiva vibhutvamuktaṃ | evamāśrayādiparasamayo dānaṃ paramaṃ | so 'yaṃ cāpadeśo veditavyaḥ | yaśca dadāti yacca yena ca yasmai ca yataśca yasya ca parigraheṇa yatra ca yāvatprakāraṃ taddānam |
āśrayādvastutaḥ śīlaṃ nimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam

16.54

[āśrayādvastutaḥ kṣāntinimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca parā matā ||
āśrayādvastuto vīryaṃ nimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca paraṃ matam

16.55

āśrayādvastuto dhyānaṃ nimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrāniśrayācca paraṃ matam

16.56

āśrayādvastutaḥ prajñā nimittātpariṇāmanāt |
hetuto jñānataḥ kṣetrānniśrayācca parā matā

16.57

śīlasya paramaṃ vastu bodhisattvasaṃvaraḥ | kṣānteḥ prāṇāpahāriṇau hīnadurbalau | vīryasya pāramitābhāvanā tadvipakṣaprahāṇaṃ ca | dhyānasya bodhisattvasamādhayaḥ | prajñāyāstathatā | sarveṣāṃ śīlādīnāṃ kṣetraṃ mahāyānaṃ | śeṣaṃ pūrvabaddheditavyam |
ekasattvasukhaṃ dānaṃ bahukalpavighātakṛta |
priyaṃ syadbodhisattvānāṃ prāgeva tadviparyayāt

16.58

yadi bodhisattvānāṃ dānamekasyaiva sattvasya sukhadaṃ syādātmanaśca bahukalpavighātakṛta | tathāpi tatteṣāṃ priyaṃ syātkaruṇāviśeṣātkiṃ punaryadanekasattvasukhaṃ ca bhavatyātmanaśca bahukalpānugrahakṛt |
yadarthamicchanti dhanāni dehinastadeva dhīrā visṛjanti dehiṣu |
śarīrahetordhanamiṣyate janaistadeva dhīraḥ śataśo visṛjyate

16.59

atra pūrvārdhamuttarārdhe vyākhyātam |
śarīramevotsṛjato na duḥkhyate yadā manaḥ kā draviṇe 'vare kathā |
tadasya lokottaramiti yanmudaṃ sa tena tattasya taduttaraṃ punaḥ

16.60

atra śarīramevotsṛjato yadā mano na duḥkhyate tadasya lokottaramiti saṃdarśitaṃ | eti yanmudaṃ sa tena duḥkhena tattasya taduttaramiti tasmāllokottarāduttaram |
pratigrahairiṣṭanikāmalabdhairna tuṣṭimāyāti tathārthiko 'pi |
sarvāstidānena yatheha dhīmān tuṣṭiṃ vrajatyarthijanasya tuṣṭyā

16.61

iṣṭanikāmalabdhairityabhipretaparyāptalabdhaiḥ | sarvāstidāneneti yāvatsvajīvitadānena |
saṃpūrṇabhogo na tathāstimantamātmānamanvīkṣati yācako 'pi |
sarvāstidānādadhano 'pi dhīmānātmānamanveti yathāstimantaṃ

16.62

suvipulamapi vittaṃ prāpya naivopakāraṃ
vigaṇayati tathārthī dāyakāllābhahetoḥ |
vidhivadiha sudānairarthinastarpayitvā
mahadupakarasaṃjñā teṣu dhīmānyathaiti

16.63

karuṇāviśeṣād | gatārthau ślokau |
svayamapagataśokā dehinaḥ svastharūpā
vipulamapi gṛhītvā bhuñjate yasya vittaṃ |
pathi paramaphalāḍhyādbhogavṛkṣādyathaiva
pravisṛtiratibhogī bodhisattvānna so 'nyaḥ

16.64

pravisṛtiratibhogaścāsyeti pravisṛtiratibhogī sa ca nānyo bodhisattvādveditavyaḥ | śeṣaṃ gatārtham |
prādhānyatatkāraṇakarmabhedāt prakārabhedāśrayabhedataśca |
caturvibandhapratipakṣabhedāt vīryaṃ parijñeyamiti pradiṣṭam

16.65

ṣaḍvidhena prabhedena vīryaṃ parijñeyaṃ | prādhānyabhedena | tatkāraṇabhedena | [karmabhedena] prakārabhedena | āśrayabhedena | caturvibandhapratipakṣabhedena ca | asyoddeśasyottaraiḥ | ślokairnirdeśaḥ |
vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye tanniśritastasya yato 'nulābhaḥ |
vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhiḥ

16.66

vīryaṃ paraṃ śuklagaṇasya madhye iti sarvakuśaladharmaprādhānyaṃ vīryasya nirdiṣṭaṃ | tanniśritastasya yato 'nulābha iti prādhānyakāraṇaṃ nirdiṣṭaṃ | yasmādvīryāśritaḥ sarvakuśaladharmalābhaḥ | vīryeṇa sadyaḥ susukho vihāro lokottarā lokagatā ca siddhiriti karma nirdiṣṭaṃ vīryeṇa hi dṛṣṭadharme paramaḥ sukhavihāraḥ | sarvā ca lokottarā siddhirlaukikī ca kriyate |
vīryādavāptaṃ bhavabhogamiṣṭaṃ vīryeṇa śuddhiṃ prabalāmupetāḥ |
vīryeṇa satkāyamatītya muktā vīryeṇa bodhiṃ paramāṃ vibuddhāḥ

16.67

iti | paryāyadvāreṇa [paryāyāntareṇa] vīryasya karma nirdiṣṭaṃ | laukikalokottarasiddhibhedāt | tatra prabalā laukikī siddhiranātyantikatvāt |
punarmataṃ hānivivṛddhivīryaṃ mokṣādhipaṃ pakṣavipakṣamanyat |
tattve praviṣṭaṃ parivartakaṃ ca vīryaṃ mahārthaṃ ca niruktamanyata

16.68

saṃnāhavīryaṃ prathamaṃ tataśca prayogavīryaṃ vidhivatprahitaṃ |
alīnamakṣobhyamatuṣṭivīryaṃ sarvaprakāraṃ pravadanti buddhāḥ

16.69

ityeṣa prakārabhedaḥ | tatra hānivivṛddhivīryaṃ samyakprahāṇeṣu [dvayorakuśaladharmahānayeapi?] ca dvayoḥ kuśaladharmābhivṛddhaye | mokṣādhipaṃ vīryamindriyeṣu | mokṣādhipattyārthena yasmādindriyāṇi | pakṣavipakṣaṃ baleṣu vipakṣānavamṛdyārthena yasmādbalāni | tattve praviṣṭaṃ bodhyaṅgeṣu darśanamārge tadvya1sthāpanāt | parivarttakaṃ mārgāṅgeṣu bhāvanāmārge 'ntasyā[tasyā]śrayaparivṛttihetutvāt | ( MSA_Bagchi 112 ) mahārthaṃ vīryaṃ pāramitāsvabhāvaṃ svaparārthādhikārāt | saṃnāhavīryaṃ prayogāya saṃnahyataḥ | prayogavīryaṃ tathā prayogataḥ | alīnavīryamudāre 'pyadhigantavye layābhāvataḥ | akṣobhyavīryaṃ śītaloṣṇādibhirduḥkhairavikopanataḥ | asaṃtuṣṭivīryamalpenādhigamenāsaṃtuṣṭitaḥ | ebhireva saṃnāhavīryādibhiḥ sūtre | sthāmavān vīryavānutsāhī dṛḍhaparākramo anikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣvityucyate yathākramam |
nikṛṣṭamadhyottamavīryamanyat yānatraye yuktajanāśrayeṇa |
līnātyudārāśayabuddhiyogāt vīryaṃ tadalpārthamahārthamiṣṭam

16.70

atrāśrayaprabhedena vīryabhedo nirdiṣṭaḥ | yānatraye prayukto yo janastadāśrayeṇa yathākramaṃ nikṛṣṭamadhyottamaṃ vīryaṃ veditavyaṃ | kiṃ kāraṇaṃ | līnātyudārāśayabuddhiyogāt | līno hi buddhyāśayo yānadvaye prayuktānāṃ kevalātmārthādhikārāt | atyudāro mahāyāne prayuktānāṃ parārthādhikārāt | ata eva yathākramaṃ vīryaṃ tadalpārthaṃ mahārthamiva[ṣṭam] svārthādhikārācca [svaparārthādhikaraṇatvācca |]
na vīryavānbhogaparājito 'sti
no vīryavān kleśaparājito 'sti |
na vīryavān khedaparājito 'sti
no vīryavān prāptiparājito 'sti

16.71

ityayaṃ caturvibandhapratipakṣabhedaḥ | caturvidho dānādīnāṃ vibandho yena dānādiṣu na pravartate | bhogasaktistadāgrahataḥ | kleśasaktistatparibhogādhyavasānataḥ | khedo dānādiṣu prayogābhiyogaparikhedataḥ | prāptiralpamātradānādisaṃtuṣṭitaḥ | tatpratipakṣabhede naitaccaturvidhaṃ vīryamuktam |
anyonyaviniścayavibhāge ślokaḥ |
anyonyaṃ saṃgrahataḥ prabhedato dharmato nimittācca |
ṣaṇāṃ pāramitānāṃ viniścayaḥ sarvathā jñeyaḥ

16.72

anyonyasaṃgrahato viniścayaḥ | abhayapradānena śīlakṣāntisaṃgraho yasmāttābhyāmabhayaṃ dadāti | dharmadānena dhyānaprajñayoryasmāttābhyāṃ dharmaṃ dadāti | ubhābhyāṃ vīryasya yasmāttenobhayaṃ dadāti | kuśaladharmasaṃgrāhakeṇa śīlena sarveṣāṃ dānādīnāṃ saṃgrahaḥ | evaṃ kṣāntyādibhiranyonyasaṃgraho yathāyogaṃ yojyaḥ | prabhedato viniścayaḥ | dānaṃ ṣaḍvidhaṃ dānadānaṃ śīladānaṃ yāvatprajñādānaṃ | parasaṃtāneṣu śīlādiniveśanāt | dharmato viniścayaḥ | ( MSA_Bagchi 113 ) ye sūtrādayo yeṣu dānādiṣvartheṣu saṃdṛśyante | ye ca dānādayo yeṣu sūtrādiṣu dharmeṣu saṃdṛśyante | teṣāṃ parasparaṃ saṃgraho veditavyaḥ | nimittato viniścayaḥ | dānaṃ śīlādīnāṃ nimittaṃ bhavati | bhoganirapekṣasya śīlādiṣu pravṛtteḥ | śīlamapi dānādīnāṃ | bhikṣusaṃvarasamādānaṃ sarvasvaparigrahatyāgācchīlapratiṣṭhitasya ca kṣāntyādiyogāt | kuśaladharmasaṃgrāhakaśīlasamādānaṃ ca sarveṣāṃ dānādīnāṃ nimittaṃ | evaṃ kṣāntyādīnāmanyonyanimittabhāvo yathā yojyaḥ [yogaṃ] saṃgrahavastuvibhāge sapta ślokāḥ | catvāri saṃgrahavastūni | dānaṃ priyavāditā arthacaryā samānārthatā | tatra |
dānaṃ samaṃ priyākhyānamarthacaryā samārthatā |
taddeśanā samādāya svānuvṛttibhiriṣyate

16.73

dānaṃ samamiṣyate yathā pāramitāsu priyākhyānaṃ taddeśanā | arthacaryā tatsamādāpanā tacchabdena pāramitānāṃ grahaṇātpāramitādeśanā pāramitāsamādāpanetyarthaḥ | samānārthatā yatra paraṃ samādāpayati tatra svayamanuvṛttiḥ | kimarthaṃ punaretāni catvāri saṃgrahavastūnīṣyante | eṣa hi pareṣāṃ |
upāyo 'nugrahakaro grāhako 'tha pravartakaḥ |
tathānuvartako jñeyaścatuḥsaṃgrahavastutaḥ

16.74

dānamanugrāhaka upāyaḥ | āmiṣadānena kāyikānugrahotpādanāt priyavāditā grāhakaḥ | avyutpannasaṃdigdhārthagrāhaṇāt | arthacaryā pravartakaḥ | kuśale pravartanāt | samānārthatānuvartakaḥ | yathāvāditathākāriṇaṃ hi samādāpakaṃ viditvā yatra kuśale tena pravartitāḥ pare bhavanti tadanuvartante |
ādyena bhājanībhāvo dvitīyenādhimucyanā |
pratipattistṛtīyena caturthena viśodhanā

16.75

āmiṣadānena bhājanībhavati dharmasya vidheyatāpatteḥ | priyavāditayā taṃ dharmamadhimucyate tadarthavyutpādanasaṃśayacchedanataḥ | arthacaryayā pratipadyate yathādharmaṃ | samānārthatayā tāṃ pratipattiṃ viśodhayati dīrghakālānuṣṭhānād | idaṃ saṃgrahavastūnāṃ karma |
catuḥ saṃgrahavastutvaṃ saṃgrahadvayato mataṃ |
āmiṣeṇāpi dharmeṇa dharmeṇālambanādapi[dinā]

16.76

yadapyanyatsaṃgrahavastudvayamuktaṃ bhagavatā āmiṣasaṃgraho dharmasaṃgrahaśca | tābhyāmetānyeva catvāri saṃgrahavastūni saṃgṛhītāni |
āmiṣasaṃgraheṇa prathame | dharmasaṃgraheṇāvaśiṣṭāni | tāni punastrividhena dharmeṇa | ālambanadharmeṇa pratipattidharmeṇa tadviśuddhidharmeṇa ca yathākramam |
hīnamadhyottamaḥ prāyo vandhyo 'vandhyaśca saṃgrahaḥ |
abandhyaḥ sarvathā caiva jñeyo hyākārabhedataḥ

16.77

eṣa saṃgrahasya prakārabhedaḥ | tatra hīnamadhyottamaḥ saṃgraho bodhisattvānāṃ yānatrayaprayukteṣu veditavyo yathākramaṃ | prāyeṇa vandhyo 'dhimukticaryābhūmau | prāyeṇābandhyo bhūmipraviṣṭānām | avandhyaḥ sarvathā aṣṭāmyādiṣu bhūmiṣu sattvārthasyāvaśyaṃ saṃpādanāt |
parṣatkarṣaṇaprayuktairvidhireṣa samāśritaḥ |
sarvārthasiddhau sarveṣāṃ sukhopāyaśca śasyate

16.78

ye kecitparṣatkarṣaṇe prayuktāḥ sarvaistairayamevopāyaḥ samāśrito yaduta catvāri saṃgrahavastūni | tathā hi sarvārthasiddhaye sarveṣāṃ sukhaścaiṣa upāyaḥ praśasyate buddhaiḥ |
saṃgṛhītā grahīṣyante saṃgṛhyante ca ye 'dhunā |
sarve ta evaṃ tasmācca vartma tatsattvapācane

16.79

etena lokatraye 'pi sarvasattvānāṃ paripācane caturṇāṃ saṃgrahavastūnāmekāyanamārgatvaṃ darśayati | anyamārgābhāvāt |
iti satatamasaktabhogabuddhiḥ śamayamanodyamapāragaḥ sthitātmā |
bhavaviṣayanimittanirvikalpo bhavati sa sattvagaṇasya saṃgṛhītā

Original text: Mahāyānasūtrālaṃkāra · Edition: S. Bagchi: Mahāyānasūtrālaṅkāra of Asaṅga, Darbhaga 1960 [or a reprint of 2000?] (Buddhist Sanskrit Texts, 13). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc