મહાયાનસૂત્રાલંકાર · અધ્યાય 13

પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ સુકથિકત્વં । સૂર્યવત્પ્રતપનં ચાનુશંસઃ । લોકાવર્જનતો બહુમતત્વાત્ । પઞ્ચ કારણાનિ સુકથિકત્વસ્ય યેનાવિપરીતં દર્શયતિ અભીક્ષ્ણં નિરામિષચિત્ત આદેયવાક્યવિનેયાનુરૂપં ચ ।
॥ મહાયાનસૂત્રાલંકારે દેશનાધિકારો દ્વાદશઃ ॥
ત્રયોદશો ઽધિકારઃ
પ્રતિપત્તિવિભાગે ષટ્ શ્લોકાઃ ।
દ્વેધા નૈરાત્મ્યમાજ્ઞાય ધીમાન્ પુદ્ગલધર્મયોઃ ।
દ્વયમિથ્યાત્વસમ્યક્ત્વં વિવર્જ્યેત ત્રયેણ હિ

યથાર્થમાજ્ઞાય ધર્મમાજ્ઞાય ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવતિ સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી તત્સંદર્શયતિ । તત્ર દ્વિધા પુદ્ગલધર્મ નૈરાત્મ્યજ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવતઃ । દ્વયમિથ્યાત્વસમ્યક્ત્ત્વં વિવર્જ્યં ત્રયં । અભાવે ચ શૂન્યતાસમાધિઃ પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય । ભાવે ચાપ્રણીહિતાનિમિત્તૌ પરતન્ત્રનિષ્પન્નયોઃ સ્વભાવયોઃ । એતત્સમાધિત્રયં લૌકિકં ન મિથ્યાત્વં લોકોત્તરજ્ઞાનાવાહનાત્ । ન સમ્યક્ત્વમલોકોત્તરત્વાત્ ।
અર્થજ્ઞઃ સર્વધર્માણાં વેત્તિ કોલસમાનતાં ।
શ્રુતતુષ્ટિપ્રહાણાય ધર્મજ્ઞસ્તેન કથ્યતે

એવમર્થજ્ઞઃ સર્વધર્માણાં સૂત્રાદીનાં કોલોપમતાં જાનાતિ । શ્રુતમાત્રસંતુષ્ટિપ્રહાણાય તેન ધર્મજ્ઞો ભવતિ ।
પાર્થગ્જનેન જ્ઞાનેન પ્રતિવિધ્ય દ્વયં તથા ।
તજ્જ્ઞાનપરિનિષ્પત્તાવનુધર્મં પ્રપદ્યતે

એતેન દ્વિવિધેન પાર્થગ્જનેનાર્થધર્મજ્ઞાનેન દ્વયં નૈરાત્મ્યભાવં પ્રતિવિધ્ય યથાક્રમં [નૈરાત્મ્યં તથા પ્રતિવિધ્ય યથોક્તં] તસ્ય જ્ઞાનસ્ય પરિનિષ્પત્ત્યર્થં પ્રતિપદ્યતે । એવમનુધર્મં પ્રતિપદ્યતે ।
તતો જ્ઞાનં સ લભતે લોકોત્તરમનુત્તરં ।
આદિભૂમૌ સમં સર્વૈર્બોધિસત્ત્વૈસ્તદાત્મભિઃ

તતો જ્ઞાનં સ લભતે લોકોત્તરમનુત્તરમિતિ । વિશિષ્ટતરયાનાભાવાત્ । આદિભૂમૌ પ્રમુદિતાયાં ભૂમૌ સમં સર્વૈર્બોધિસત્ત્વૈસ્તદાત્મભિરિતિ તદ્ભૂમિકૈરેવં સામીચીપ્રતિપન્નો ભવતિ તદ્ભૂમિકબોધિસત્ત્વસમતયા ।
કૃત્વા દર્શનજ્ઞેયાનાં[હેયાનાં] ક્લેશાનાં સર્વસંક્ષયમ્ ।
જ્ઞેયાવરણજ્ઞાનાયા[હાનાય] ભાવનાયાં પ્રયુજ્યતે

શ્લોકો ગતાર્થઃ ।
વ્યવસ્થાનવિકલ્પેન જ્ઞાનેન સહચારિણા ।
અનુધર્મં ચરત્યેવં પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ

શેષેણાનુધર્મચારિત્વં દર્શયતિ । વ્યવસ્થાનાવિકલ્પેનેતિ ભૂમિવ્યવસ્થાનજ્ઞાનેનાવિકલ્પેન ચ । સહચારિણેત્યનુસંબદ્ધચારિણા અન્યોન્યનૈરન્તર્યેણ । એતેન શ્લોકદ્વયેનાનુધર્મચારિત્વં દર્શિતં ।
પ્રતિપત્તાવપ્રમાદક્રિયાયાં ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સુલાભો ઽથ સ્વધિષ્ઠાનઃ સુભૂમિઃ સુસહાયકઃ ।
સુયોગો ગુણવાન્ દેશો યત્ર ધીમાન્ પ્રપદ્યતે

ચતુર્ભિશ્ચક્રૈરપ્રમાદક્રિયાં દર્શયતિ પ્રતિરૂપદેશવાસાદિભિઃ । તત્રાનેન શ્લોકેન પ્રતિરૂપદેશવાસં દર્શયતિ । સુલાભશ્ચીવરપિણ્ડપાતાદીનાં જીવિતપરિષ્કારાણામકૃચ્છ્રેણ લાભાત્ । સ્વધિષ્ઠાનો દુર્જનૈર્દસ્યુપ્રભૃતિભિરનધિષ્ઠિતત્વાત્ । સુભૂમિરારોગ્યભૂમિત્વાત્ । સુસહાયકઃ સભાગશીલદૃષ્ટિસહાયકત્વાત્ । સુયોગો દિવાલ્પાકીર્ણાભિલાપકત્વાત્ રાત્રૌ ચાલ્પશબ્દાદિકત્વાત્ ।
બહુશ્રુતો દૃષ્ટસત્યો વાગ્મી સમનુકમ્પકઃ ।
અખિન્નો બોધિસત્ત્વશ્ચ જ્ઞેયઃ સત્પુરૂષો મહાન્

અનેન દ્વિતીયેન સત્પુરૂષં દર્શયતિ । આગમાધિગમવાક્કરણનિરામિષચિત્તાકિલાસિત્વગુણયોગાત્ ।
સ્વાલમ્બના મુસંભરા [સુસંસ્તબ્ધા] સુભાવનૈવ [સુપાયાચૈવ?] દેશિતા ।
સુનિર્યાણપ્રયોગા ચ આત્મસમ્યક્પ્રધાનતા

અનેન તૃતીયેન યોનિશોમનસ્કારસંગૃહીતમાત્મનઃ સમ્યક્પ્રણીધાનતાં દર્શયતિ । સદ્ધર્માલમ્બનતયા સુસંભૃતસંભારતયા શમથાદિનિમિત્તાનાં કાલેન કાલં ભાવનાતયા અલ્પમાત્રાસંતુષ્ટિતયા સત્યુત્તરકરણીયે સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગતયા ચ ।
રતેઃ ક્ષણોપપત્તેશ્ચ આરોગ્યસ્યાપિ કારણં ।
સમાધેર્વિચયસ્યાપિ પૂર્વે હિ કૃતપુણ્યતા

અનેન ચતુર્થેન પૂર્વકૃતપુણ્યતાં પઞ્ચવિધેન હેતુત્વેન દર્શયતિ । રતિહેતુત્વેન યતઃ પ્રતિરૂપદેશવાસે ઽભિરમતે । ક્ષણોપપત્તિહેતુત્વેન યતઃ સત્પુરૂષાયાશ્રયં લભતે । ( મ્સ_બગ્છિ 85 ) આરોગ્યસમાધિપ્રજ્ઞાહેતુત્વેન ચ યત આત્મનઃ સમ્યક્પ્રણિધાનં સમ્પદ્યતે ।
ક્લેશત એવ ક્લેશનિઃસરણે શ્લોકાસ્ત્રયઃ ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ધર્મો ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્રાગાદયસ્તેષાં બુદ્ધૈર્નિઃસરણં મતાઃ

યદુક્તં ભગવતા । નાહમન્યત્ર રાગાદ્રાગસ્ય નિઃસરણં વદામ્યેવં દ્વેષાન્મોહાદિતિ । તત્રાભિસંધિં દર્શયતિ । યસ્માદ્ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો ધર્મો નાસ્તિ ધર્મતાવ્યતિરેકેણ ધર્માભાવાત્ । તસ્માદ્રાગાદિધર્મતાપિ રાગાદ્યાખ્યાં લભતે સ ચ નિઃસરણં રાગાદીનામિત્યેવં તત્રાભિસંધિર્વેદિતવ્યઃ ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ધર્મો ન વિદ્યતે ।
તસ્માત્સંક્લેશનિર્દેશે સ સંવિદ્[સંધિર] ધીમતાં મતઃ

યદુક્તં । અવિદ્યા ચ બોધિશ્ચૈકમિતિ । તત્રાપિ સક્લેશનિર્દેશે સ એવાભિસંધિઃ । અવિદ્યા બોધિધર્મતા સ્યાત્તદુપચારાત્ ।
યતસ્તાનેવ રાગાદીન્યોનિશઃ પ્રતિપદ્યતે ।
તતો વિમુચ્યતે તેભ્યસ્તેનૈષાં નિઃસૃતિસ્તતઃ

તાનેવ રાગાદીન્યોનિશઃ પ્રતિપદ્યમાનસ્તેભ્યો વિમુચ્યતે તસ્માત્પરિજ્ઞાતાસ્ત એવ તેષાં નિઃસરણં ભવતીત્યયમત્રાભિસંધિઃ ।
શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમનસિકારપરિવર્જને શ્લોકદ્વયં ।
ન ખલુ જિનસુતાનાં બાધકં દુઃખમુગ્રં
નરકભવનવાસૈઃ સત્ત્વહેતોઃ કથંચિત્ ।
શમભવગુણદોષપ્રેરિતા હીનયાને
વિવિધશુભવિકલ્પા બાધકા ધીમતાં તુ

ન ખલુ નરકવાસો ધીમતાં સર્વકાલં
વિમલવિપુલબોધેરન્તરાયં કરોતિ ।
સ્વહિતપરમશીતસ્ત્વન્યયાને વિકલ્પઃ
પરમસુખવિહારે ઽપ્યન્તરાયં કરોતિ

અનયોઃ શ્લોકયોરેકસ્ય દ્વિતીયઃ સાધકઃ । ઉભૌ ગતાર્થૌ ।
નિઃસ્વભાવતાપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિત્રાસપ્રતિષેધે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
ધર્માભાવોપલબ્ધિશ્ચ નિઃસંક્લેશવિશુદ્ધિતા ।
માયાદિસદૃશી જ્ઞેયા આકાશસદૃશી તથા

યથૈવ ચિત્રે વિધિવદ્વિચિત્રિતે નતોન્નતં નાસ્તિ ચ દૃશ્યતે ઽથ ચ ।
અભૂતકલ્પે ઽપિ તથૈવ સર્વથા દ્વયં સદા નાસ્તિ સ દૃશ્યતે ઽથ ચ

યથૈવ તોયે લુતિ[ટિ]તે પ્રસાદિતે ન જાયતે સા પુનરચ્છતાન્યતઃ ।
મલાપકર્ષસ્તુ સ તત્ર કેવલઃ સ્વચિત્તશુદ્ધૌ વિધિરેષ એવ હિ

મતં ચ ચિત્તં પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરં સદા તદાગન્તુકદોષદૂષિતં ।
ન ધર્મતાચિત્તમૃતે ઽન્યચેતસઃ પ્રભાસ્વરત્વં પ્રકૃતૌ વિધીયતે

ધર્માભાવશ્ચ ધર્મોપલબ્ધિશ્ચેતિ ત્રાસસ્થાનં નિઃસંક્લેશતા ચ ધર્મધાતોઃ પ્રકૃત્યા વિશુદ્ધતા ચ પશ્ચાદિતિ ત્રાસસ્થાનં બાલાનાં । તદ્યથાક્રમં માયાદિસાદૃશ્યેનાકાશસાદૃશ્યેન ચ પ્રસાધયંસ્તતસ્ત્રાસં પ્રતિષેધયતિ । તથા ચિત્રે નતોન્નતસાદૃશ્યેન લુતિ[ટિ]તપ્રસાદિતતોયસાદૃશ્યેન ચ યથાક્રમં । ચતુર્થેન શ્લોકેન તોયસાધર્મ્યં ચિત્તે પ્રતિપાદયતિ । યથા તોયં પ્રકૃત્યા પ્રસન્નમાગન્તુકેન તુ કાલુષ્યેણ લુતિ[ટિ]તં ભવત્યેવં ચિત્તં પ્રકૃત્યા પ્રભાસ્વરં મતમાગન્તુકૈસ્તુ દૌષૈર્દૂષિતમિતિ । ન ચ ધર્મતાચિત્તાદૃતે ઽન્યસ્ય ચેતસઃ પરતન્ત્રલક્ષણસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરત્વં વિધીયતે । તસ્માચ્ચિત્તતથતૈવાત્ર ચિત્તં વેદિતવ્યં ।
રાગજાપત્તિપ્રતિષેધે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
બોધિસત્ત્વસ્ય સત્ત્વેષુ પ્રેમ મજ્જગતં મહત્ ।
યથૈકપુત્રકે તસ્માત્સદા હિતકરં મતમ્

સત્ત્વેષુ હિતકારિત્વન્નૈત્યાપત્તિં સ રાગજાં ।
દ્વેષો વિરુદ્યતે ત્વસ્ય સર્વસત્ત્વેષુ સત્પથા[સર્વથા]

યથા કપોતી સ્વસુતાતિવત્સલા સ્વભાવકાંસ્તાનુપગુહ્ય તિષ્ઠતિ ।
તથાવિધાયાં પ્રતિઘો વિરુધ્યતે સુતેષુ તદ્વત્સકૃપે ઽપિ દેહિષુ

મૈત્રી યતઃ પ્રતિઘચિત્તમતો વિરુદ્ધં
શાન્તિર્યતો વ્યસનચિત્તમતો વિરુદ્ધં ।
અર્થો યતો નિકૃતિચિત્તમતો વિરુદ્ધં
લ્હાદો યતઃ પ્રતિભયં ન[ચ] તતો વિરુદ્ધં

યત્સત્ત્વેષુ બોધિસત્ત્વસ્ય પ્રેમ સો ઽત્ર રાગો ઽભિપ્રેતસ્તત્કૃતામાપત્તિં તેષાં પ્રતિષેધયતિ । સત્ત્વહિતક્રિયાહેતુત્વાત્ । કપોતીમુદાહરતિ તબ્દહુરાગત્વાત્ અપત્યસ્નેહાધિમાત્રતયા ( મ્સ_બગ્છિ 87 ) સકૃપે બોધિસત્ત્વે દેહિષુ સત્ત્વેષુ પ્રતિઘો વિરુધ્યતે । બોધિસત્ત્વાનાં સત્ત્વેષુ મૈત્રી ભવતિ વ્યસનશાન્તિઃ અર્થદાનં લ્હાદશ્ચ પ્રીત્યુત્પાદાત્ । યત ઇમે મૈત્ર્યાદયસ્તત એવ પ્રતિઘચિત્તં વિરુદ્ધં । તત્પૂર્વકાણિ ચ વ્યસનચિત્તાદીનિ ।
પ્રતિપત્તિભેદે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
યથાતુરઃ સુભૈષજ્યે સંસારે પ્રતિપદ્યતે ।
આતુરે ચ યથા વૈદ્યઃ સત્ત્વેષુ પ્રતિપદ્યતે

અનિષ્પન્ને યથા ચેટે સ્વાત્મનિ પ્રતિપદ્યતે ।
વણિગ્યથા પુનઃ પણ્યે કામેષુ પ્રતિપદ્યતે

યથૈવ રજકો વસ્ત્રે કર્મણે પ્રતિપદ્યતે ।
પિતા યથા સુતે બાલે સત્ત્વાહેઠે પ્રપદ્યતે

અગ્ન્યર્થી વાધરારણ્યાં સાતત્યે પ્રતિપદ્યતે ।
વૈશ્વાસિકો વાનિષ્પન્ને અધિચિત્તે પ્રપદ્યતે

માયાકાર ઇવ જ્ઞેયે પ્રજ્ઞયા પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રતિપત્તિર્યથા યસ્મિન્ બોધિસત્ત્વસ્ય સા મતા

યથા યસ્મિન્પ્રતિપદ્યતે તદભિદ્યોતયતિ । યથેતિ સુભૈષજ્યાદિષ્વિવાતુરાદયઃ । યત્રેતિ સંસારાદિષુ પ્રતિસંખ્યાય સંસારનિષેવણાત્ । કારુણ્યેન ક્લેશાતુરસત્ત્વાપરિત્યાગાત્ । સ્વપ્રણિહિતત્વચિત્તકરણાત્ । દાનાદિપારમિતાભિશ્ચ યથાક્રમં ભોગવૃદ્ધિનયનાત્ । કાયાદિકર્મપરિશોધનાત્ । સત્ત્વાપકારાકોપાત્ । કુશલભાવનાનિરન્તરાભિયોગાત્ । સમાધ્યનાસ્વાદનાત્ । જ્ઞેયાવિપર્યાસાચ્ચ ।
પ્રતિપત્તિત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધૌ શ્લોકઃ ।
ઇતિ સતતમુદારયુક્તવીર્યો દ્વયપરિપાચનશોધને સુયુક્તઃ ।
પરમવિમલનિર્વિકલ્પગુદ્ધ્યા વ્રજતિ સ સિદ્ધિમનુત્તમાં ક્રમેણ