મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 10

નિરુપમશુલ્કધર્મયોગાત્ સ્વાર્થસંપત્તિતઃ । હિતસુખહેતુત્વાચ્ ચ બુદ્ધત્વસ્ય પરાર્થસંપત્તિઃ । અનવદ્યોત્કૃષ્ટાક્ષયસુખાકરત્વાચ્ ચ સુખવિહારો વિશેષતઃ । બુદ્ધિમાન્ અહીનબોધિચિત્તમ્ આદાતું તત્પ્રણિધાનપરિગ્રહાત્ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે બોધ્યધિકારો નવમઃ
છપિત્રે x
દશમો ઽધિકારઃ
ઉદ્દાનમ્
આદિઃ સિદ્ધિઃ શરણં ગોત્રં ચિત્તે તથૈવ ચોત્પાદઃ ।
સ્વપરાર્થસ્ તત્વાર્થઃ પ્રભાવપરિપાકબોધિશ્ ચ

એષ ચ બોધ્યધિકાર આદિમ્ આરભ્ય યાવત્ બોધિપટલાનુસારેણાનુગન્તવ્યઃ । અધિમુક્તિપ્રભેદલક્ષણવિભાગે શ્લોકૌ ।
જાતાજાતા ગ્રાહિકા ગ્રાહ્યભૂતા મિત્રાદાત્તા સ્વાત્મતો ભ્રાન્તિકા ચ ।
અભ્રાન્તાન્યા આમુખા નૈવ ચાન્યા ઘોષાચારા ચૈષિકા ચેક્ષિકા ચ

જાતા અતીતપ્રત્યુત્પન્ના । અજાતા અનાગતા । ગ્રાહિકા આધ્યાત્મિકી યયાલમ્બનમ્ અધિમુચ્યતે । ગ્રાહ્યભૂતા બાહ્યા યાનાલમ્બનત્વેનાધિમુચ્યતે । મિત્રાદાત્તા ઔદારિકી । સ્વાત્મતઃ સૂક્ષ્મા । ભ્રાન્તિકા હીના વિપરીતાધિમોક્ષાત્ । અભ્રાન્તિકા પ્રશાન્તા । આમુખા અન્તિકે સમવહિતપ્રત્યયત્વાત્ । અનામુખા દૂરે વિપર્યયાત્ । ઘોષાચારા શ્રુતમયી । એષિકા ચિન્તામયી । ઈક્ષિકા ભાવનામયી પ્રત્યવેક્ષણાત્ ।
હાર્યા કીર્ણા ઽવ્યાવકીર્ણા વિપક્ષૈર્ હીનોદારા આવૃતા ઽનાવૃતા ચ ।
યુક્તા ઽયુક્તા સંભૃતા ઽસંભૃતા ચ ગાઢં વિષ્ટા દૂરગા ચાધિમુક્તિઃ

હાર્યા મૃદ્વી । વ્યવકીર્ણા મધ્યા । અવ્યવકીર્ણા વિપક્ષૈર્ અધિમાત્રા । હીનાઽન્યયાને । ઉદારા મહાયાને । આવૃતા સાવરણા વિશેષગમનાય । અનાવૃતા નિરાવરણા । યુક્તા સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગાત્ । અયુક્તા તદ્વિરહિતા । સંભૃતાધિગમયોગ્યા । ( મ્સ 51 ) અસંભૃતા વિપર્યયાત્ । ગાઢં વિષ્ટા ભૂમિપ્રવિષ્ટા । દૂરગા પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ । અધિમુક્તિપરિપન્થે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
અમનસ્કારબાહુલ્યં કૌશીદ્યં યોગવિભ્રમઃ ।
કુમિત્રં શુભદૌર્બાલ્યમ્ અયોનિશોમનસ્ક્રિયા

જાતાયા અમનસિકારબાહુલ્યં પરિપન્થઃ । અજાતાયાઃ કૌશીદ્યં ગ્રાહ્યગ્રાહકભૂતાયા યોગવિભ્રમસ્ તથૈવાભિનિવેશાત્ । મિત્રાદાત્તાયાઃ કુમિત્રં વિપરીતગ્રાહણાત્ । સ્વાત્મતો ઽધિમુક્તેઃ કુશલમૂલદૌર્બલ્યં । અભ્રાન્તાયા અયોનિશો અમનસિકારઃ પરિપન્થસ્ તદ્વિરોધિત્વાત્ ।
પ્રમાદો ઽલ્પશ્રુતત્વં ચ શ્રુતચિન્તાલ્પતુષ્ટતા ।
શમમાત્રાભિમાનશ્ ચ તથા ઽપરિજયો મતઃ

આમુખાયાઃ પ્રમાદસ્ તસ્યા અપ્રમાદકૃતત્વાત્ । ઘોષાચારાયા અલ્પશ્રુતત્વં નીતાર્થસૂત્રાન્તાશ્રવણાત્ । એષિકાયાઃ શ્રુતમાત્રસંતુષ્ટત્વમ્ અલ્પચિન્તાસંતુષ્ટત્વં ચ । ઈક્ષિકાયાશ્ ચિન્તામાત્રસંતુષ્ટત્વં શમથમાત્રાભિમાનશ્ ચ । હાર્યાવ્યવકીર્ણયોર્ અપરિજયઃ પરિપન્થઃ ।
અનુદ્વેગસ્ તથોદ્વેગ આવૃતિશ્ ચાપ્ય્ અયુક્તતા ।
અસંભૃતિશ્ ચ વિજ્ઞેયાઽધિમુક્તિપરિપન્થતા

હીનાયા અનુદ્વેગઃ સંસારાત્ । ઉદારાયા ઉદ્વેગઃ । અનાવૃતાયાશ્ ચાવૃત્તિઃ । યુક્તાયા અયુક્તતા । સંભૃતાયા અસંભૃતિઃ પરિપન્થઃ । અધિમુક્તાવ્ અનુશંસે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
પુણ્યં મહદકૌકૃત્યં સૌમનસ્યં સુખં મહત્ ।
અવિપ્રણાશઃ સ્થૈર્યં ચ વિશેષગમનં તથા

ધર્માભિસમયશ્ ચાથ સ્વપરાર્થાપ્તિર્ ઉત્તમા ।
ક્ષિપ્રાભિજ્ઞત્વમ્ એતે હિ અનુશંસાધિમુક્તિતઃ

જાતાયાં પ્રત્યુત્પન્નાયાં પુણ્યં મહત્ । અતીતાયામ્ અકૌકૃત્યમ્ અવિપ્રતિસારાત્ । ગ્રાહિકાયાં ગ્રાહ્યભૂતાયાં ચ મહત્સૌમનસ્યં સમાધિયોગાત્ । કલ્યાણમિત્રજનિતાયામ્ અવિપ્રણાશઃ । સ્વયમ્ અધિમુક્તૌ સ્થૈર્યં । ભ્રાન્તિકાયામામુખાયાં શ્રુતમયાદિકાયાં ચ યાવત્ મધ્યાયાં વિશેષગમનં । અધિમાત્રાયાં ધર્માભિસમયઃ । હીનાયાં સ્વાર્થપ્રાપ્તિઃ । ઉદારાયાં પરાર્થપ્રાપ્તિઃ પરમા । અનાવૃતયુક્તસંભૃતાદિષુ શુલ્કપક્ષાસુ ક્ષિપ્રાભિજ્ઞત્વમ્ અનુશંસઃ ।
કામિનાં સા શ્વસદૃશી કૂર્મપ્રખ્યા સમાધિનામ્ ।
ભૃત્યોપમા સ્વાર્થિનાં સા રાજપ્રખ્યા પરાર્થિનામ્

યથા શ્વા દુઃખાર્તઃ સતતમ્ અવિતૃપ્તઃ ક્ષુધિતકો યથા કૂર્મશ્ ચાસૌ જલવિવરકે સંકુચિતકઃ । યથા ભૃત્યો નિત્યમ્ ઉપચકિતમૂર્તિર્ વિચરતિ । યથા રાજા રાજ્ઞાં વિષયે વશવર્તી વિહરતિ ।
તથા કામિસ્થાતૃસ્વપરજનકૃત્યાર્થમ્ ઉદિતે વિશેષો વિજ્ઞેયઃ સતતમ્ અધિમુક્તયા વિવિધયા ।
મહાયાને તસ્ય વિધિવદ્ ઇહ મત્વા પરમતાં ભૃશં તસ્મિન્ ધીરઃ સતતમ્ ઇહ તામ્ એવ વૃણુયાત્

અપિ ખલુ કામિનામ્ અધિમુક્તિઃ શ્વસદૃશી લૌકિકસમાધિગતાનાં કૂર્મપ્રખ્યા સ્વાર્થવતાં ભૃત્યોપમા । રાજપ્રખ્યા પરાર્થવતાં । એતમ્ એવાર્થં પરેણોપપાદ્ય મહાયાનાધિમુક્તૌ સમાદાપયતિ । અધિમુક્તિલયપ્રતિષેધે શ્લોકાઃ ।
મનુષષ્ય ભૂતાઃ સંબોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ પ્રતિક્ષણમ્ ।
અપ્રમેયા યતઃ સત્વા લયં નાતો ઽધિવાસયેત્

ત્રિભિઃ કારણૈર્ લયો ન યુક્તઃ । યતો મનુષભૂતા બોધિં પ્રાપ્નુવન્તિ । નિત્યં પ્રાપ્નુવન્તિ । અપ્રમેયાશ્ ચ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
અધિમુક્તિપુણ્યવિશેષણે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
યથા પુણ્યં પ્રસવતે પરેષાં ભોજનં દદત્ ।
ન તુ સ્વયં સ ભુઞ્જાનસ્ તથા પુણ્યમહોદયઃ

સૂત્રોક્તો લભ્યતે ધર્માત્ પરાર્થાશ્રયદેશિતાત્ ।
ન તુ સ્વાર્થાશ્રયાદ્ ધર્માદ્ દેશિતાદ્ ઉપલભ્યતે

યથા ભોજનં દદતઃ પુણ્યમ્ ઉત્પદ્યતે પરાર્થાધિકારાત્ । ન તુ સ્વયં ભુઞ્જાનસ્ય સ્વાર્થાધિકારાત્ । એવં પરાર્થાશ્રયદેશિતાત્ મહાયાનધર્માત્ તેષુ તેષુ સૂત્રેષૂક્તઃ પુણ્યોદયો મહાંલ્ લભ્યતે । ન તુ સ્વાર્થાશ્રયદેશિતાત્ શ્રાવકયાનધર્માત્ । અધિમુક્તિફલપરિગ્રહે શ્લોકઃ ।
ઇતિ વિપુલગતૌ મહોઘમહાર્યધર્મે જનિય સદા મતિમાન્ મહાધિમુક્તિમ્ ।
વિપુલસતતપુણ્યતદ્વિવૃદ્ધિં વ્રજતિ ગુણૈર્ અસમૈર્ મહાત્મતાં ચ