મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 8

ત્રિવિધં માહાત્મ્યં દર્શયતિ । વશિતામાહાત્મ્યં સ્વયં પરમજ્ઞાનવશિત્વપ્રાપ્ત્યા ક્લેશાસ્વવશસ્ય જગતઃ સ્વવશે સ્થાપનાત્ । અભિરતિમાહાત્મ્યં સદા પરહિતક્રિયૈકારામત્વાત્ । ભવનિર્ભયતામાહાત્મ્યં ચ ।
પ્રભાવાધિકારઃ મહાયાનસૂત્રાલંકારે સપ્તમઃ
છપિત્રે વિઇઇ
અષ્ટમો ઽધિકારઃ
બોધિસત્વપરિપાકે સંગ્રહઃ શ્લોકઃ ।
રૂચિઃ પ્રસાદઃ પ્રશમો ઽનુકમ્પના ક્ષમાથ મેધા પ્રબલત્વમ્ એવ ચ ।
અહાર્યતાઙ્ગૈઃ સમુપેતતા ભૃશં જિનાત્મજે તત્પરિપાકલક્ષણમ્

રુચિર્ મહાયાનદેશનાધર્મે પ્રસાદસ્ તદ્દેશિકે પ્રશમઃ ક્લેશાનામ્ અનુકમ્પા સત્વેષુ ક્ષમા દુષ્કરચર્યાયાં મેધા ગ્રહણધારણપ્રતિવેધેષુ પ્રબલત્વમ્ અધિગમે અહાર્યતા મારપરપ્રવાદિભિઃ પ્રાહાણિકા ઙ્ગૈઃ સમન્વાગતત્વં । ભૃશમ્ ઇતિ રુચ્યાદીનામ્ અધિમાત્રત્વં દર્શયતિ । એષ સમાસેન બોધિસત્વાનાં નવપ્રકાર આત્મપરિપાકો વેદિતવ્યઃ । રુચિપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
સુમિત્રતાદિત્રયમ્ ઉગ્રવીર્યતા પરાર્ધનિષ્ઠોત્તમધર્મસંગ્રહઃ ।
કૃપાલુસદ્ધર્મમહાપરિગ્રહે મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

સુમિત્રતાદિત્રયં સત્પુરુષસંસેવા સદ્ધર્મશ્રવણં યોનિશોમનસિકારશ્ ચ । ઉગ્રવીર્યતા અધિમાત્રો વીર્યારમ્ભઃ । પરાર્ધનિષ્ઠા સર્વાચિન્ત્યસ્થાનનિર્વિચિકિત્સતા । ઉત્તમધર્મસંગ્રહો મહાયાનધર્મરક્ષા તત્પ્રતિપન્નાનામ્ ઉપદ્રવેભ્યો રક્ષણાત્ । બોધિસત્વસ્ય મહાયાનધર્મપરિગ્રહમ્ અધિકૃત્યેદં રુચિપરિપાકલક્ષણં વેદિતવ્યં । યેન કારણેન પરિપચ્યતે સુમિત્રતાદિત્રયેણ । યશ્ ચ તસ્યાઃ પરિપાક ઉગ્રવીર્યપરાર્ધનિષ્ઠાયુક્તઃ સ્વભાવઃ । યત્કર્મ ચોત્તમધર્મસંગ્રહકરણાત્ તદ્ એતેન પરિદીપિતં । પ્રસાદપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
ગુણજ્ઞતાથાશુસમાધિલાભિતા ફલાનુભૂતિર્ મનસો ઽધ્યભેદતા ।
જિનાત્મજે શાસ્તરિ સંપ્રપત્તયે મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકો ઽપિ કારણતઃ સ્વભાવતઃ કર્મતશ્ ચ પરિદીપિતઃ । ગુણજ્ઞતા ઇત્ય્ અપિ સ ભગવાંસ્ તથાગત ઇતિ વિસ્તરેણ કારણં । અવેત્ય પ્રભાવલાભાદ્ અભેદ્યચિત્તતા સ્વભાવઃ । આશુસમાધિલાભસ્ તત્ ફલ સ્ય ચાભિજ્ઞાદિકસ્ય પ્રત્યનુભવનં કર્મ । પ્રશમપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
સુસંવૃત્તિઃ ક્લિષ્ટવિતર્કવર્જના નિરન્તરાયો ઽથ શુભાભિરામતા ।
જીનાત્મજે ક્લેશવિનોદનાય તન્ મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

ક્લેશવિનોદના બોધિસત્વસ્ય પ્રશમઃ । તત્પરિપાકો ઽપિ કારણતઃ સ્વભાવતઃ કર્મતશ્ ચ પરિદીપિતઃ । ઇન્દ્રિયાણાં સ્મૃતિસંપ્રજન્યાભ્યાં સુસંવૃતિઃ કારણં । ( મ્સ 29 ) ક્લિષ્ટવિતર્કવર્જના સ્વભાવઃ । પ્રતિપક્ષભાવનાયાં નિરન્તરાયત્વં કુશલાભિરામતા ચ કર્મ । કૃપાપરિપાકલક્ષણમ્ અધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
કૃપા પ્રકૃત્યા પરદુઃખદર્શનં નિહીનચિત્તસ્ય ચ સંપ્રવર્જનમ્ ।
વિશેષગત્વં જગદગ્રજન્મતા પરાનુકમ્પાપરિપાકલક્ષણમ્

સ્વ પ્રકૃત્યા ચ ગોત્રેણ પરદુઃખદર્શનેન નિહીનયાનપરિવર્જનતયા ચ પરિપચ્યત ઇતિ કારણં । વિશેષગામિત્વં પરિપાકવૃદ્ધિગમનાત્ સ્વભાવઃ । સર્વલોકશ્રેષ્ઠાત્મભાવતા કર્માવિનિવર્તનીયભૂમૌ । ક્ષાન્તિપરિપાકલક્ષણમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
ધૃતિઃ પ્રકૃત્યા પ્રતિસંખ્યભાવના સુદુઃખશીતાદ્યધિવાસના સદા ।
વિશેષગામિત્વશુભાભિરામતા મતં ક્ષમાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

ધૃતિઃ સહનં ક્ષાન્તિર્ ઇતિ પર્યાયાસ્ તત્પરિપાકે ગોત્રં પ્રતિસંખ્યાનં ભાવના ચ કારણં । તીવ્રાણાં શીતાદિદુઃખાનામ્ અધિવાસના સ્વભાવઃ । ક્ષમસ્ય વિશેષગામિત્વં કુશલા ભિરામતા ચ કર્મ । મેધાપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
વિપાકશુદ્ધિઃ શ્રવણાદ્યમોષતા પ્રવિષ્ટતા સૂક્તદુરુક્તયોસ્ તથા ।
સ્મૃતેર્ મહાબુદ્ધ્યુદયે ચ યોગ્યતા સુમેધતાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

તત્ર મેધાનુકૂલા વિપાકવિશુદ્ધિઃ કારણં । શ્રુતચિન્તિતભાવિતચિરકૃતચિરભાષિતાનામ્ અસંમોષતા સુભાષિતદુર્ભાષિતાર્થસુ પ્રવિષ્ટતા ચ સ્મૃતેર્ મેધાપરિપાકસ્વભાવઃ । લોકોત્તરપ્રજ્ઞોત્પાદનયોગ્યતા કર્મ । બલવત્વપ્રતિલમ્ભપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
શુભદ્વયેન દ્વયધાતુપુષ્ટતા ફલોદયે ચાશ્રયયોગ્યતા પરા ।
મનોરથાપ્તિર્ જગદગ્રભૂતતા બલોપલમ્ભે પરિપાકલક્ષણમ્

તત્ર પુણ્યજ્ઞાનદ્વયેન તસ્ય પુણ્યજ્ઞાનદ્વયસ્ય બીજ પુષ્ટતા તત્પરિપાકે કારણં । અધિગમં પ્રત્ય્ આશ્રયયોગ્યતા તત્પરિપાકસ્વભાવઃ । મનોરથ સંપત્તિર્ જગદગ્રભૂતતા ચ કર્મ । અહાર્યતાપરિપાકમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
સુધર્મતાયુક્તિવિચારણાશયો વિશેષલાભઃ પરપક્ષદૂષણમ્ ।
પુનઃ સદા મારનિરન્તરાયતા અહાર્યતાયાઃ પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકસ્ય સદ્ધર્મે યુક્તિવિચારણા કૃત આશયઃ કારણં । મારનિરન્તરાયતા સ્વભાવો યદા મારો ન પુનઃ શક્નોત્ય્ અન્તરાયં કર્તું । વિશેષા ધિગમઃ પરપક્ષદૂષણં ચ કર્મ । પ્રાહાણિકાઙ્ગસમન્વાગમપરિપાકમ્ અધિકૃત્ય શ્લોકઃ ।
શુભાચયો ઽથાશ્રયયત્નયોગ્યતા વિવેકતોદગ્રશુભાભિરામતા ।
જિનાત્મજે હ્ય્ અઙ્ગસમન્વયે પુનર્ મતં હિ સમ્યક્પરિપાકલક્ષણમ્

તત્પરિપાકસ્ય કારણં કુશલમૂલોપચયઃ । આશ્રયસ્ય વીર્યારમ્ભક્ષમત્વં સ્વભાવઃ । વિવેકો ત્કૃષ્ટતા કુશલા ભિરામતા ચ કર્મ । નવવિધાત્મપરિપાકમાહાત્મ્યમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
ઇતિ નવવિધવસ્ તુ પાચિતાત્મા પરપરિપાચનયોગ્યતામ્ ઉપેતઃ ।
શુભધર્મમયસતતપ્રવર્ધિતાત્મા ભવતિ સદા જગતો ઽગ્રબન્ધુભૂતઃ

દ્વિવિધં તન્માહાત્મ્યં । પરપરિપાકે પ્રતિશરણત્વં । સતતં ધર્મકાયવૃદ્ધિશ્ ચ । તત એવ જગતો ઽગ્રબન્ધુભૂતઃ । સત્વપરિપાકવિભાગે એકાદશ શ્લોકાઃ ।
વ્રણે ઽપિ ભોજ્યે પરિપાક ઇષ્યતે યથૈવ તત્સ્રાવણભોગયોગ્યતા ।
તથાશ્રયે ઽસ્મિન્ દ્વયપક્ષશાન્તતા તાં તથોપભોગત્વસુશાન્તપક્ષતા

અનેન પરિપાકસ્વભાવં દર્શયતિ । યથા વ્રણસ્ય સ્રાવણયોગ્યતા પરિપાકઃ । ભોજનસ્ય ચ ભોગયોગ્યતા । એવં સત્વાનામ્ આશ્રયે વ્રણભોજનસ્થાનીયે સ્રાવણસ્થાનીયં વિપક્ષશમનં । ભોગસ્થાનીયશ્ ચ પ્રતિપક્ષોપભોગઃ । તદ્યોગ્યતા આશ્રયસ્ય પરિપાક ઇતિ । વિપક્ષપ્રતિપક્ષાવ્ અત્ર પક્ષદ્વયં વેદિતવ્યં । દ્વિતીયઃ શ્લોકઃ ।
વિપાચનોક્તા પરિપાચના તથા પ્રપાચના ચાપ્ય્ અનુપાચનાપરા ।
સુપાચના ચાપ્ય્ અધિપાચના મતા નિપાચનોત્પાચનના ચ દેહિષુ

અનેન પરિપાકપ્રભેદં દર્શયતિ । ક્લેશવિગમેન પાચનના વિપાચના । સર્વતો યાનત્રયેણ પાચના પરિપાચના । વાહ્યપરિપાકવિશિષ્ટત્વાત્ પ્રકૃષ્ટા પાચના પ્રપાચના । યથાવિનેયધર્મદેશનાત્ તદનુરૂપા પાચના અનુપાચના । સત્કૃત્ય પાચના સુપાચના । અધિગમેન પાચના અધિપાચના અવિપરીતાર્થેન । ( મ્સ 31 )નિત્યા પાચના નિપાચના અપરિહાણીયાર્થેન । ક્રમેણોત્તરોત્તરપાચના ઉત્પાચના । ઇત્ય્ અયમ્ અષ્ટપ્રકારઃ પરપરિપાકપ્રભેદઃ । તૃતીયચતુર્થૌ શ્લોકૌ ।
હિતાશયેનેહ યથા જિનાત્મજો વ્યવસ્થિતઃ સર્વજગદ્વિપાચયન્ ।
તથા ન માતા ન પિતા ન બન્ધવઃ સુતેષુ બન્ધુષ્વ્ અપિ સુવ્યવસ્થિતાઃ

તથાજનો નાત્મનિ વત્સલો મતઃ કુતો ઽપિ સુસ્નિગ્ધપરાશ્રયે જને ।
યથા કૃપાત્મા પરસત્વવત્સલો હિતે સુખે ચૈવ નિયોજનાત્મતઃ

આભ્યાં કિં દર્શયતિ । યાદૃશેના શયેન બોધિસત્વઃ સત્વાન્ પરિપાચયતિ તમ્ આશયં દર્શયતિ । માતાપિતૃબાન્ધવાશયવિશિષ્ટં લોકાત્મવાત્સલ્યવિશિષ્ટં ચ હિતસુખસંયોજનાત્ । આત્મવત્સલસ્ તુ લોક આત્માનં હિતે ચ સુખે ચ સંનિયોજયતિ । અવશિષ્ટૈઃ શ્લોકૈર્ યેન પ્રયોગેણ સત્વાન્ પરિપાચયતિ તં પારમિતાપ્રતિપત્ત્યા સંદર્શયતિ । યાદૃશેન દાનેન યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
ન બોધિસત્વસ્ય શરીરભોગયોઃ પરેષ્વ્ અદેયં પુનર્ અસ્તિ સર્વથા ।
અનુગ્રહેણ દ્વિવિધેન પાચયન્ પરં સમૈર્ દાનગુણૈર્ ન તૃપ્યતે

ત્રિવિધેન દાનેન પાચયતિ । સર્વસ્વ શરીરભોગ દાનેન અવિષમદાનેન અતૃપ્તિદાનેન ચ । કથં પરિપાચયતિ દૃષ્ટધર્મસંપરાયા નુગ્રહેણ । અવિઘાતેનેચ્છાપરિપૂર્ણાત્ । અનાગતેન ચ સંગૃહ્ય કુશલપ્રતિષ્ઠાપનાત્ । યાદૃશેન શીલેન યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
સદા પ્રકૃત્યાધ્યવિહિંસકઃ સ્વયંરતો ઽપ્રમત્તો ઽત્ર પરં નિવેશયન્ ।
પરંપરાનુગ્રહકૃત્ દ્વિધા પરે વિપાકનિષ્યન્દગુણેન પાચકઃ

પઞ્ચવિધેન શીલેન । ધ્રુવશીલેન પ્રકૃતિ શીલેન પરિપૂર્ણશીલેનાધ્યવિહિંસકત્વાત્ । પરિપૂર્ણો હ્ય્ અવિહિંસકો ઽધ્યવિહિંસકઃ । દશકુશલકર્મપથપરિપૂરિતઃ । યથોક્તં દ્વિતીયાયાં ભમૌ । અધિગમશીલેન સ્વયંરતતયા નિરન્તરાસ્ખલિતશીલેન ચાપ્રમત્તતયા । કથં ચ પરિપાચયતિ । શીલે સંનિવેશનાત્ । દ્વિધાનુગ્રહ ક્રિયયા( મ્સ 32 ) દૃષ્ટધર્મે સંપરાયે ચ । સંપરાયાનુગ્રહં પરેષુ વિપાકનિષ્યન્દગુણાભ્યાં પરંપરયા કરોતિ । તદ્વિપાકનિષ્યન્દયોર્ અન્યોન્યાનુકૂલ્યેનાવ્યવચ્છેદાત્ । યાદૃશ્યા ક્ષાન્ત્યા યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
પરે ઽપકારિણ્યુપકારિબુદ્ધિમાન્ પ્રમર્ષયન્ન્ ઉગ્રમ્ અપિ વ્યતિક્રમમ્ ।
ઉપાયચિત્તૈર્ અપકારમર્ષણૈઃ શુભે સમાદાપયતે ઽપકારિણઃ

અપકારિણિ પરે ઉપકારિબુદ્ધ્યા પ્રગાઢાપકારમર્ષણક્ષાન્ત્યા પરિપાચયતિ । ઉપકારિબુદ્ધિત્વં પુનઃ ક્ષાન્તિપારમિતાપરિપૂર્યાનુકૂલ્યવૃત્તિતા વેદિતવ્યં । કથં પરિપાચયતિ । દૃષ્ટધર્માનુગ્રહેણ ચાપકારમર્ષણાત્ । સંપરાયાનુગ્રહેણ ચો પાય જ્ઞસ્ તૈર્ અપકારમર્ષણૈર્ આવર્જ્યાપકારિણાં કુશલે સમાદાપનાત્ । યાદૃશેન વીર્યેણ યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
પુનઃ સ યત્નં પરમં સમાશ્રિતો ન ખિદ્યતે કલ્પસહસ્રકોટિભિઃ ।
જિનાત્મજઃ સત્વગણં પ્રપાચયન્ પરૈકચિત્તસ્ય શુભસ્ય કારણાત્

અધિમાત્રદીર્ઘકાલાખેદે વીર્યેણ દીર્ઘકાલાખેદિત્વમ્ અનન્તસત્વપરિપાચનાત્ । પરૈકચિત્તસ્ય કુશલસ્યાર્થે કલ્પસહસ્રકોટિભિર્ અખેદાત્ । અત એવોક્તં ભવતિ યથા પરિપાચયતિ । કુશલચિત્તસંનિયોજનાત્ દૃષ્ટધર્મસંપરાયાનુગ્રહેણેતિ યાદૃશેન ધ્યાનેન યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
વશિત્વમ્ આગમ્ય મનસ્ય્ અનુત્તરં પરં સમાવર્જયતે ઽત્ર શાસને ।
નિહત્ય સર્વામ્ અવમાનકામતાં શુભેન સંવર્ધયતે ચ તં પુનઃ

પ્રાપ્તા નુત્તરવશિત્વેન ધ્યાનેન નિરામિષેણ ચ નિહતસર્વાવમાનાભિલાષેણ પરિપાચયતિ । બુદ્ધશાસને પરસ્યાવર્જનાદ્ આવર્જિતસ્ય ચ કુશલધર્મસંવર્ધનાત્ પરિપાચયતિ । યાદૃશ્યા પ્રજ્ઞયા યથા સત્વાન્ પરિપાચયતિ તદારભ્ય શ્લોકઃ ।
સ તત્વભાવાર્થનયે સુનિશ્ચિતઃ કરોતિ સત્વાન્ સુવિનીતસંશયાન્ ।
તતશ્ ચ તે તજ્જિનશાસનાદ્ અરાદ્ વિવર્ધયન્તે સ્વપરં ગુણૈઃ શુભૈઃ

સ બોધિસત્વસ્ તત્વાર્થનયે ચાભિપ્રાયાર્થનયે ચ સુવિનિશ્ચિતયા પ્રજ્ઞયા પરિપાચયતિ । ( મ્સ 33 ) કથં પરિપાચયતિ સત્વાનાં સંશયવિનયનાત્ । તતશ્ ચ શાસન બહુમાનાત્ તેષામ્ આત્મપરગુણસંવર્ધકત્વેન । નિયમનશ્લોકઃ ।
ઇતિ સુગતિગતૌ શુભત્રયે વા જગદ્ અખિલં કૃપયા સ બોધિસત્વઃ ।
તનુપરમવિમધ્યમપ્રકારૈર્ વિનયતિ લોકસમાનભાવગત્યા