મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 7

બુદ્ધ વિહિતે સુધર્મે સુવ્યવસ્થાપિતે સ પરમાર્થજ્ઞાનપ્રવિષ્ટો બોધિસત્વઃ સંપિણ્ડિતધર્માલમ્બનસ્ય મૂલચિત્તસ્ય ધર્મધાતૌ મતિમ્ ઉપનિવિધાય યા સ્મૃતિર્ ઉપલભ્યતે તાં સર્વાં સ્મૃતિપ્રવૃત્તિં કલ્પનામાત્રામ્ અવગચ્છત્ય્ એવં ગુણાર્ણવસ્ય પારં બુદ્ધત્વમ્ આશુ વ્રજતી ત્ય્ એતત્ પરમાર્થજ્ઞાનસ્ય માહાત્મ્યં ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે તત્વાધિકારઃ ષષ્ઠઃ
છપિત્રે વિઇ
સપ્તમો ઽધિકારઃ
પ્રભાવલક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઉત્પત્તિવાક્ચિત્તશુભાશુભ-અધિતત્સ્થાનનિઃસારપદા પરોક્ષમ્ ।
જ્ઞાનં હિ સર્વત્રગસપ્રભેદેષ્વ્ અવ્યાહતં ધીર્ અગતઃ પ્રભાવઃ

પરેષામ્ ઉપપત્તૌ જ્ઞાનં ચ્યુતોપપાદાભિજ્ઞા । વાચિ જ્ઞાનં દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞાયાં વાચં તત્ર ગત્વોપપન્ના ભાષન્તે । ચિત્તે જ્ઞાનં ચેતઃપર્યાયાભિજ્ઞા । પૂર્વ શુભાશુભા ધાને જ્ઞાનં પૂર્વનિવાસાભિજ્ઞા । યત્ર વિનેયાસ્ તિષ્ઠન્તિ તત્સ્થાન ગમનજ્ઞાનં ઋદ્ધિવિષયાભિજ્ઞા । નિઃસરણે જ્ઞાનમ્ આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા યથા સત્વા ઉપપત્તિતો નિઃસરન્તીતિ । એષુ ષટ્સ્વર્થેષુ સર્વત્ર લોકધાતૌ સપ્રમેદેષુ પદાપરોક્ષમ્ અવ્યાહતં જ્ઞાનં સ પ્રભાવો બોધિસત્વાનાં ષડભિજ્ઞાસંગૃહીતઃ । પ્રભાવલક્ષણવિભાગે સ્વભાવાર્થ ઉક્તઃ । હેત્વર્થમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
ધ્યાનં ચતુર્થં સુવિશુદ્ધમ્ એત્ય નિષ્કલ્પનાજ્ઞાનપરિગ્રહેણ ।
યથાવ્યવસ્થાનમનસ્ક્રિયાતઃ પ્રભાવસિદ્ધિં પરમાં પરૈતિ

યેન નિશ્રયેણ યેન જ્ઞાનેન યેન મનસિકારેણ તસ્ય પ્રભાવસ્ય સમુદાગમસ્ તત્સંદર્શયતિ । ફલાર્થમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
યેનાર્યદિવ્યાપ્રતિમૈર્ વિહારૈર્ બ્રાહ્મૈશ્ ચ નિત્યં વિહરત્ય્ ઉદારૈઃ ।
બુદ્ધાંશ્ ચ સત્વાંશ્ ચ સ દિક્ષુ ગત્વા સંમાનયત્ય્ આનયતે વિશુદ્ધિમ્

ત્રિવિધં ફલમ્ અસ્ય પ્રભાવસ્ય સંદર્શયતિ । આત્મન આર્યાદિસુખવિહારમ્ અતુલ્યં ચોત્કૃષ્ટં ચ લોકધાત્વન્તરેષુ ગત્વા બુદ્ધાનાં પૂજનં સત્વાનાં વિશોધનં ચ । કર્માર્થં ષડ્વિધમ્ આરભ્ય ચત્વારઃ શ્લોકાઃ । દર્શનકર્મ સંદર્શનકર્મ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
માયોપમાન્ પશ્યતિ લોકધાતૂન્ સર્વાન્ સસત્વાન્ સવિવર્તનાશાન્ ।
સંદર્શયત્ય્ એવ ચ તાન્ યથેષ્ટં વશી વિચિત્રૈર્ અપિ સ પ્રકારૈઃ

સ્વયં ચ સર્વ લોકધાતૂનાં સસત્વાનાં સવિવર્ત સંવર્તાનાં માયોપમત્વ દર્શનાત્ । પરેષાં યથેષ્ટં તત્સંદર્શનાત્ । અન્યૈશ્ ચ વિચિત્રૈઃ કમ્પનજ્વલનાદિ પ્રકારૈઃ । દશવશિતાલાભાત્ । યથા દશભૂમિકે ઽષ્ટભ્યાં ભૂમૌ નિર્દિષ્ટાઃ । રશ્મિકર્મારભ્ય શ્લોકઃ ।
અચ્તે દે રયોન્નેમેન્ત્; ઉન્ વેર્સ્.
રશ્મિપ્રમોક્ષૈર્ ભૃશદુઃખિતાંશ્ ચ આપાયિકાન્ સ્વર્ગગતાન્ કરોતિ ।
મારાન્વયાન્ ક્ષુબ્ધવિમાનશોભાન્ સંકમ્પયં સ્રાસયતે સમારાન્

દ્વિવિધં રશ્મિકર્મ સંદર્શયતિ । અપાયોપપન્નાનાં ચ પ્રસાદં જનયિત્વા સ્વર્ગોપપાદનં । મારભવનાનાં ચ સમારકાણાં કમ્પનોદ્વેજનં । વિક્રીડનકર્મ ચારભ્ય શ્લોકઃ ।
સમાધિવિક્રીડિતમ્ અપ્રમેયં સંદર્શયત્ય્ અગ્રગણસ્ય મધ્યે ।
સકર્મજન્મોત્તમનિર્મિતૈશ્ ચ સત્વાર્થમ્ આતિષ્ઠતિ સર્વકાલમ્

અપ્રમેયસમાધિવિક્રીડિતસંદર્શનાત્ બુદ્ધપર્ષન્મણ્ડલમધ્યે ત્રિવિધેન નિર્માણેન સદા સત્વાર્થકરણાચ્ ચ । ત્રિવિધં નિર્માણં શિલ્પકર્મસ્થાનનિર્માણં । વિનેયવશેન યથેષ્ટોપપત્તિનિર્માણં । ઉત્તમનિર્માણં ચ તુષિતભવનવાસાદિકં । ક્ષેત્રપરિશુદ્ધિકર્મ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
જ્ઞાનવશિત્વાત્ સમુપૈતિ શુદ્ધિં ક્ષેત્રં યથાકામનિદર્શનાય ।
અબુદ્ધનામેષુ ચ બુદ્ધનામ સંશ્રાવણાત્ તાન્ ક્ષિપતે ઽન્યધાતૌ

દ્વિવિધપાપવિશોધનયા । ભાજનપરિશોધનયા જ્ઞાનવશિત્વાદ્ યથેષ્ટં સ્ફટિકવૈદુર્યાદિમયબુદ્ધક્ષેત્રસંદર્શનતઃ । સત્વપરિશોધનયા ચ બુદ્ધનામવિરહિતેષુ ( મ્સ 27 ) લોકધાતુષૂપપન્નાનાં સત્વાનાં બુદ્ધનામસંશ્રાવણયા પ્રસાદં ગ્રાહયિત્વા તદવિરહિતેષુ લોકધાતુષૂપપાદનાત્ । યોગાર્થમ્ આરભ્ય શ્લોકઃ ।
શક્તો ભવત્ય્ એવ ચ સત્વપાકે સંજાતપક્ષઃ શકુનિર્ યથૈવ ।
બુદ્ધાત્ પ્રશંસાં લભતે ઽતિમાત્રામ્ આદેયવાક્યો ભવતિ પ્રજાનામ્

ત્રિવિધં યોગં પ્રદર્શયતિ । સત્વપરિપાચનશક્તિયોગં પ્રશંસાયોગમ્ આદેયવાક્યતાયોગં ચ । વૃત્ત્યર્થમ્ આરભ્યં શ્લોકઃ ।
ષડ્ધાપ્ય્ અભિજ્ઞા ત્રિવિધા ચ વિદ્યા અષ્ટૌ વિમોક્ષા ઽભિભુવસ્ તથાઽષ્ટૌ ।
દશાપિ કૃત્સ્નાયતનાન્ય્ અમેયાઃ સમાધયો ધીરગતઃ પ્રભાવઃ

ષડ્ભિઃ પ્રભેદૈર્ બોધિસત્વસ્ય પ્રભાવો વર્તતે । અભિજ્ઞાવિદ્યાવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાપ્રમાણસમાધિપ્રભેદૈઃ । એવં ષડર્થેન વિભાગલક્ષણેન પ્રભાવં દર્શયિત્વા તન્માહાત્મ્યોદ્ભાવનાર્થં શ્લોકઃ ।
સ હિ પરમવશિત્વલબ્ધબુદ્ધિર્ જગદવશં સ્વવશે વિધાય નિત્યમ્ ।
પરહિતકરણૈકતાભિરામશ્ ચરતિ ભવેષુ હિ સિંહવત્ સુધીરઃ