મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 6

ચતુર્વિધં માહાત્મ્યં સંદર્શયતિ ।
અભિભવમાહાત્મ્યં સકલં ભવત્રયં ગતિં ચ પઞ્ચવિધામ્ અભિભયગમનાત્ । યથોક્તં પ્રજ્ઞાપારામિતાયાં । રૂપં ચેત્ સુભૂત ભાવો ઽભવિષ્યન્ નાભાવા નદં મહાયાનં સદેવમાનુષાસુરલોકમ્ અભિભૂય નિર્યાસ્યતીતિ વિસ્તરઃ । નિર્વૃતિમાહાત્મ્યમ્ અપ્રતિષ્ઠનિર્વાણાનુગતત્વાત્ । ગુણવૃદ્ધિમાહાત્મ્યં સત્વાપરિત્યાગમાહાત્મ્યં ચેતિ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે પ્રતિપત્ત્યધિકારઃ પઞ્ચમઃ
છપિત્રે વિ
ષષ્ઠો ઽધિકારઃ
પરમાર્થલક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
ન સન્ ન ચાસન્ ન તથા ન ચાન્યથા ન જાયતે વ્યેતિ ન ચાવહીયતે ।
ન વર્ધતે નાપિ વિશુધ્યતે પુનર્ વિશુધ્યતે તત્પરમાર્થલક્ષણં

અદ્વયાર્થો હિ પરમાર્થઃ । તમ્ અદ્વયાર્થં પઞ્ચભિર્ આકારૈઃ સંદર્શયતિ । ન સત્ પરિકલ્પિતપરતન્ત્રલક્ષણાભ્યાં ન ચાસત્ પરિનિષ્પન્નલક્ષણેન । ન તથા પરિકલ્પિતપરતન્ત્રાભ્યાં પરિનિષ્પન્નસ્યૈકત્વાભાવાત્ । ન ચાન્યથા તાભ્યામ્ એવાન્યત્વાભાવાત્ । ન જાયતે ન ચ વ્યેત્ય્ અનભિસંસ્કૃતત્વાદ્ ધર્મધાતોઃ । ન હીયતે ન ચ વર્ધતે સંક્લેશવ્યવદાનપક્ષયોર્ નિરોધોત્પાદે તદવસ્થત્વાત્ । ન વિશુધ્યત્ ઇ પ્રકૃત્યસંક્લિષ્ટત્વાત્ ન ચ ન વિશુધ્યતિ આગન્તુકોપક્લેશવિગમાત્ । ઇત્ય્ એતત્ પઞ્ચવિધમ્ અદ્વયલક્ષણં પરમાર્થલક્ષણં વેદિતવ્યં । આત્મદૃષ્ટિવિપર્યાસપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
ન ચાત્મદૃષ્ટિઃ સ્વયમ્ આત્મલક્ષણા ન ચાપિ દુઃસંસ્થિતતા વિલક્ષણા ।
દ્વયાન્ ન ચાન્યદ્ ભ્રમ એષ તતૂદિતસ્ તતશ્ ચ મોક્ષો ભ્રમમાત્રસંક્ષયઃ

ન તાવદ્ આત્મદૃષ્ટિર્ એવા ત્મલક્ષણા । નાપિ દુઃસંસ્થિતતા । તથા હિ સા વિલક્ષણા આત્મલક્ષણાત્ પરિકલ્પિતાત્ । સા પુનઃ પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યપ્રભાવિતત્વાત્ । નાપ્ય્ અતો દ્વયાદ્ અન્યદ્ આત્મલક્ષણમ્ ઉપપદ્યતે । તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ આત્મા । ભ્રમ એષ તૂત્પન્નો યેયમ્ આત્મદૃષ્ટિસ્ તસ્માદ્ એવ ચાત્માભાવાન્ મોક્ષો ઽપિ ભ્રમમાત્રસંક્ષયો વેદિતવ્યો ન તુ કશ્ચિન્ મુક્તઃ । વિપર્યાસપરિભાષાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ ।
કથં જનો વિભ્રમમાત્રમ્ આશ્રિતઃ પરૈતિ દુઃખપ્રકૃતિં ન સંતતામ્ ।
અવેદકો વેદક એવ દુઃખિતો ન દુઃખિતો ધર્મમયો ન તન્મયઃ

પ્રતીત્યભાવપ્રભવે કથં જનઃ સમક્ષવૃત્તિઃ શ્રયતે ઽન્યકારિતમ્ ।
તમઃ પ્રકારઃ કતમો ઽયમ્ ઈદૃશો યતો ઽવિપશ્યન્ સદસન્ નિરીક્ષતે

કથં નામાયં લોકો ભ્રાન્તિમાત્રમ્ આત્મદર્શનં નિશ્રિત્ય સતતાનુબદ્ધં દુઃખસ્વભાવં સંસ્કારાણાં ન પશ્યતિ । અવેદકો જ્ઞાનેન તસ્યા દુઃખપ્રકૃતેઃ । વેદકો ઽનુભવેન દુઃખસ્યાદુઃખિતો દુઃખસ્યાપ્રહીણત્વાત્ । ન દુઃખિતો દુઃખયુક્તસ્યાત્મનો ઽસત્વાત્ । ધર્મમયો ધર્મમાત્રત્વાત્ પુદ્ગલનૈરાત્મ્યેન । ન ચ ધર્મમયો ધર્મનૈરાત્મ્યેન । યદા ચ લોકો ભાવાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદં પ્રત્યક્ષં પશ્યતિ તં તં પ્રત્યયં પ્રતીત્ય તે તે ભાવા ભવન્તીતિ । તત્ કથમ્ એતાં દૃષ્ટિં શ્રયતે ઽન્યકારિતં દર્શનાદિકં ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ ઇતિ । કતમો ઽયમ્ ઈદૃશસ્ તમઃપ્રકારો લોકસ્ય યદ્ વિદ્યમાનં પ્રતીત્યસમુત્પાદમ્ અવિપશ્યન્ ન વિદ્યમાનમ્ આત્માનં નિરીક્ષતે । શક્યં હિ નામ તમસા વિદ્યમાનમ્ અદ્રષ્ટું સ્યાન્ ન ત્વવિદ્યમાનં દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ । અસત્ય્ આત્મનિ શમજન્મયોગે શ્લોકઃ ।
ત ચાન્તરં કિંચન વિદ્યતે ઽનયોઃ સદર્થવૃત્ત્યા શમજન્મનોર્ ઇહ ।
તથાપિ જન્મક્ષયતો વિધીયતે શમસ્ય લાભઃ શુભકર્મકારિણામ્

ન ચાસ્તિ સંસારનિર્વાણયોઃ કિંચિન્ નાનાકરણં પરમાર્થવૃત્ત્યા નૈરાત્મ્યસ્ય સમતયા । તથાપિ જન્મક્ષયાન્ મોક્ષપ્રાપ્તિર્ ભવત્ય્ એવ શુભકર્મકારિણાં યે મોક્ષમાર્ગં ભાવયન્તિ । વિપર્યાસપરિભાષાં કૃત્વા તત્પ્રતિપક્ષપારમાર્થિકજ્ઞાનપ્રવેશે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સંભૃત્ય સંભારમ્ અનન્તપારં જ્ઞાનસ્ય પુણ્યસ્ય ચ બોધિસત્વઃ ।
ધર્મેષુ ચિન્તાસુવિનિશ્રિશ્ ચિતત્વાજ્ જલ્પાન્વયામ્ અર્થગતિં પરૈતિ

અર્થાન્ સ વિજ્ઞાય ચ જલ્પમાત્રાન્ સંતિષ્ઠતે તન્નિભચિત્તમાત્રે ।
પ્રત્યક્ષતામ્ એતિ ચ ધર્મધાતુસ્ તસ્માદ્ વિયુક્તો દ્વયલક્ષણેન

નાસ્તીતિ ચિત્તાત્ પરમ્ એત્ય બુદ્ધ્યા ચિત્તસ્ય નાસ્તિત્વમ્ ઉપૈતિ તસ્માત્ ।
દ્વયસ્ય નાસ્તિત્વમ્ ઉપેત્ય ધીમાન્ સંતિષ્ઠતે ઽતદ્ગતિધર્મઘાતૌ

અકલ્પનાજ્ઞાનબલેન ધીમતઃ સમાનુયાતેન સમન્તતઃ સદા ।
તદાશ્રયો ગહ્વરદોષસંચયો મહાગદેનેવ વિષં નિરસ્યતે

એકેન સંભૃત સંભાર ત્વં ધર્મચિન્તાસુવિનિશ્રિતત્વં સમાધિનિશ્રિત્યભાવનાત્ મનોજલ્પાચ્ ચ તેષાં ધર્માણામ્ અર્થપ્રખ્યાનાવગમાત્ તત્પ્રવેશં દર્શયતિ । અસંખ્યેયપ્રભેદકાલં પારમસ્ય પરિપૂરણમ્ ઇત્ય્ અનન્તપારં । દ્વિતીયેન મનો જલ્પમાત્રા નર્થાન્ વિદિત્વા તદાભાસે ચિત્તમાત્રે ઽવસ્થાનમિયં બોધિસત્વસ્ય નિર્વેધભાગીયાવસ્થા । તતઃ પરેણ ધર્મધાતોઃ પ્રત્યક્ષતો ગમને દ્વયલક્ષણેન વિયુક્તો ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણેન ઇયં દર્શનમાર્ગાવસ્થા । તૃતીયેન યથાસૌ ધમધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામ્ એતિ તદ્ દર્શયતિ । કથં ચાસૌ ધર્મધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામ્ એતિ । ચિત્તાદ્ અન્યદાલમ્બનં ગ્રાહ્યં નાસ્તીત્ય્ અવગમ્ય બુદ્ધ્યા તસ્યાપિ ચિત્તમાત્રસ્ય નાસ્તિત્વાવગમનં ગ્રાહ્યંભાવે ગ્રાહકાભાવાત્ । દ્વયે ચાસ્ય નાસ્તિત્વં વિદિત્વા ધર્મધાતૌ અવસ્થાનમ્ અતદ્ગતિર્ ગ્રાહ્યગ્રાહકલક્ષણાભ્યાં રહિત એવં ધર્મધાતુઃ પ્રત્યક્ષતામ્ એતિ । ચતુર્થેન ભાવનામાર્ગાવસ્થાયામ્ અશ્રયપરિવર્તનાત્ પારમાર્થિકજ્ઞાનપ્રવેશં દર્શયતિ । સદા સર્વત્ર સમતાનુગતેના વિકલ્પજ્ઞાનબલેન યત્ર તત્સમતાનુગતં પરતન્ત્રે સ્વભાવે તદાશ્રયસ્ય દૂર-અનુપ્રવિષ્ટસ્ય દોષસંચયસ્ય દૌષ્ઠુલ્યલક્ષણસ્ય મહાગદેનેવ વિષસ્ય નિરસનાત્ । પરમાર્થજ્ઞાનમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
મુનિવિહિતસુધર્મસુવ્યવસ્થો મતિમ્ ઉપધાય સમૂલધર્મધાતૌ ।
સ્મૃતિમ્ અગતિમ્ અવગમ્ય કલ્પમાત્રાં વ્રજતિ ગુણાર્ણવપારમાશુધીરઃ