મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

શિરસિ મહાન્તં સત્વભારં વિનિધાય બોધિસત્વઃ શિથિલં પરાક્રમમાણો ન શોભતે શતગુણં હિ સ વીર્યં કર્તુમ્ અર્હતિ શ્રાવકવીર્યાત્ તથા હિ સ્વપરવવિધૈર્ વિવિધૈર્ અત્યર્થં બદ્ધઃ ક્લેશકર્મજન્મસ્વભાવૈઃ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે ચિત્તોપાદાધિકારશ્ ચતુર્થઃ
છપિત્રે વ્
પઞ્ચમો ઽધિકારઃ
પ્રતિપત્તિલક્ષણે શ્લોકઃ ।
મહાશ્રયારમ્ભફલોદયાત્મિકા જિનાત્મજાનાં પ્રતિપત્તિર્ ઇષ્યતે ।
સદા મહાદાનમહાધિવાસના મહાર્થસંપાદનકૃત્યકારિકા

તત્ર મહાશ્રય ચિત્તોત્પાદાશ્રયત્વાત્ । મહા રમ્ભા સ્વપરાર્થારમ્ભાત્ । મહાફલોદયા મહાબોધિફલત્વાત્ । અત એવ યથાક્રમં મહાદાના સર્વસત્વોપાદાનાત્ । મહાધિવાસના સર્વદુઃખાધિવાસનાત્ । મહાર્થસંપાદનકૃત્યકારિકા વિપુલસત્વાર્થસંપાદનાત્ । સ્વપરાર્થનિર્વિશેષત્વે શ્લોકઃ ।
પરત્રલબ્ધ્વાત્મસમાનચિત્તતાં સ્વતો ઽધિ વા શ્રેષ્ઠતરેષ્ટતાં પરે ।
તથાત્મનો ઽન્યાર્થવિશિષ્ટસંજ્ઞિનઃ સ્વકાર્થતા કા કતમા પરાર્થતા

પરત્રાત્મસમાનચિત્તતાં લબ્ધ્વા ઽધિમુક્તિતો વા સાંકેતિકચિત્તોત્પાદલાભે જ્ઞાનતો વા પારમાર્થિકચિત્તોત્પાદલાભે । આત્મતો વા પુનઃ પરત્ર વિશિષ્ટતરામ્ ઇષ્ટતાં લબ્ધ્વા તેનૈવ ચ કારણેનાત્મનઃ પરાર્થે વિશિષ્ટસંજ્ઞિનો બોધિસત્વસ્ય ( મ્સ 20 ) કઃ સ્વાર્થઃ પરાર્થો વા । નિર્વિશેષં હિ તસ્યોભયમિત્યર્થઃ । પરાર્થવિશેષણે શ્લોકઃ ।
પરત્ર લોકો ન તથાતિનિર્દયઃ પ્રવર્તતે તાપનકર્મણા રિપૌ ।
યથા પરાર્થં ભૃશદુઃખતાપને કૃપાત્મકઃ સ્વાત્મનિ સંપ્રવર્તતે

યથા સ્વાત્મનઃ પરાર્થો વિશિષ્યતે તત્ સાધયતિ પરાર્થમ્ આત્મનો ઽત્યર્થં સંતાપનાત્ । પરાર્થપ્રત્તિપત્તિવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
નિકૃષ્ટમધ્યોત્ત્તમધર્મતાસ્થિતે સુદેશનાવર્જનતા ઽવતારણા ।
વિનીતિર્ અર્થે પરિપાચના શુભે તથાવવાદસ્થિતિબુદ્ધિમુક્તયઃ

ગુણૈર્ વિશિષ્ટૈઃ સમુદાગમસ્ તથા કુલોદયો વ્યાકરણાભિષિક્તતા ।
તથાગતજ્ઞાનમ્ અનુત્તરં પદં પરાર્થ એષ ત્ર્યધિકો દશાત્મકઃ

ત્રિવિધે સત્વનિકાયે હીનમધ્યવિશિષ્ટગોત્રસ્થે ત્રયોદશવિધો બોધિસત્વસ્ય પરાર્થઃ । સુદેશના ઽનુશાસન્યાદેશનાપ્રતિહાર્યાભ્યાં । આવર્જના ઋદ્ધિપ્રાતિહાર્યેણ । અવતારણા શાસનાભ્યુપગમનાત્ । વિનીતિર્ અર્થે ઽવતીર્ણાનાં સંશયચ્છેદનં । પરિપાચના કુશલે । અવવાદશ્ ચિત્તસ્થિતિઃ । પ્રજ્ઞા વિમુક્તિઃ અભિજ્ઞાદિભિર્ વિશેષકૈર્ ગુણૈઃ । સમુદાગમઃ । તથાગત કુલે જન્મ । અષ્ટમ્યાં ભૂભૌ વ્યાકરણં દશમ્યામ્ અભિશેકશ્ ચ । સહ તથાગતજ્ઞાનેને ત્ય્ એષ ત્રિષુ ગોત્રસ્થેષુ યથાયોગં ત્રયોદશવિધઃ પરાર્થો બોધિસત્વસ્ય । પરાર્થપ્રતિપત્તિસંપત્તૌ સ્લોકઃ ।
જનાનુરૂપાવિપરીતદેશના નિરુન્નતા ચાપ્ય્ અમમા વિચક્ષણા ।
ક્ષમા ચ દાન્તા ચ સુદૂરગા ઽક્ષયા જિનાત્મજાનાં પ્રતિપત્તિર્ ઉત્તમા

યથા ઽસૌ પરાર્થપ્રતિપત્તિઃ સંપન્ના ભવતિ તથા સંદર્શયતિ । કથં ચાસૌ સંપન્ના ભવતિ । યદિ ગોત્રસ્થ જનાનુરૂપા ઽવિપરીતા ચ દેશના ભવતિ । અનુન્નતા ચાવર્જના । અમમા ચાવતારણા । ન ઋદ્ધા મન્યતે ન ચાવતારિતાન્ સત્વાન્ મમાયતિ । વિચક્ષણા ચાર્થે વિનીતિપ્રતિપત્તિર્ ભવતિ । ક્ષમા ચ શુભે પરિપાચનાપ્રતિપત્તિઃ । દાન્તા ચાવવાદાદિપ્રતિપત્તિઃ । ન હ્ય્ અદાન્તા ઽવવાદાદિષુ પરેષાં સમર્થઃ । સુદૂરગા ચ કુલોદયાદિપ્રતિપત્તિઃ । ન હ્ય્ અદૂરગતયા પ્રતિપત્ત્યા કુલોદયાદયઃ પરેષાં કર્તું શક્યાઃ । સર્વા ચૈષા પરાર્થપ્રતિપત્તિર્ બોધિસત્વાનામ્ અક્ષયા ( મ્સ 21 ) ભવત્ય્ અભ્યુપગતસત્વાક્ષયત્વાદ્ અતો ઽપિ સંપન્ના વેદિતવ્યા । પ્રતિપત્તિ વિશેષણે દ્વૌ શ્લોકૌ ।
મહાભયે કામિજનઃ પ્રવર્તતે ચલે વિપર્યાસસુખે ભવપ્રિયઃ ।
પ્રતિસ્વમ્ આધિપ્રશમે શમપ્રિયઃ સદા તુ સર્વાધિગમે કૃપાત્મકઃ

જનો વિમૂઢઃ સ્વસુખાર્થમ્ ઉદ્યતઃ સદા તદ્ અપ્રાપ્ય પરૈતિ દુઃખતામ્ ।
સદા તુ ધીરો હિ પરાર્થમ્ ઉદ્યતો દ્વયાર્થમ્ આધાય પરૈતિ નિર્વૃતિમ્

તત્ર કામાનાં મહાભય ત્વં બહુકાયિકચૈતસિકદુઃખદુર્ગતિગમનહેતુત્વાત્ । ચલં વિપર્યાસસુખં રૂપરૂપ્યભવપ્રિયાણામ્ અનિત્યત્વાત્ પરમાર્થદુઃખત્વાચ્ ચ સંસ્કારદુઃખતયા । આધયઃ ક્લેશા વેદિતવ્યા દુઃખાધાનાત્ । વિમૂઢો જનઃ સદા સ્વસુખાર્થં પ્રતિપન્નઃ સુખં નાપ્નોતિ દુઃખમ્ એવાપ્નોતિ । બોધિસત્વસ્ તુ પરાર્થં પ્રતિપન્નઃ સ્વપરાર્થં સંપાદ્ય નિર્વૃતિસુખં પ્રાપ્નોત્ય્ અયમ્ અસ્યાપરઃ પ્રતિપત્તિવિશેષઃ ।
ગોચરપરિણામને શ્લોકઃ ।
યથા યથા હ્ય્ અક્ષવિચિત્રગોચરે પ્રવર્તતે ચારગતો જિનાત્મજઃ ।
તથા તથા યુક્તસમાનતાપદૈર્ હિતાય સત્વેષ્વ્ અભિસંસ્કરોતિ તત્

યેન યેન પ્રકારેણ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયગોચરે વિચિત્રે બોધિસત્વઃ પ્રવર્તતે । ઈર્યાપથવ્યાપારચારે વર્તમાનસ્ તેન તેન પ્રકારેણ સંબદ્ધસાદૃશ્યવચનૈર્ હિતાર્થં સત્વેષુ તત્ સર્વમ્ અભિસંસ્કરોતિ । યથા ગોચરપરિશુદ્ધિસૂત્રે વિસ્તરેણ નિર્દિષ્ટં । સત્વેષ્વ્ અક્ષાન્તિપ્રતિષેધે શ્લોકઃ ।
સદા ઽસ્વતન્ત્રીકૃતદોષચેતને જને ન સંદોષમ્ ઉપૈતિ બુદ્ધિમાન્ ।
અકામકારેણ હિ વિપ્રપત્તયો જને ભવન્તીતિ કૃપાવિવૃદ્ધિતઃ

સદા ક્લેશૈર્ અસ્વતન્ત્રી કૃત ચેતને જને ન સંદોષમ્ ઉપૈતિ બોધિસત્વઃ । કિં કારણં । ( મ્સ 22 ) અકામકારેનૈષાં વિપ્રતિપત્તયો ભવન્તીતિ વિદિત્વ કરુણાવૃદ્ધિગમનાત્ । પ્રતિપત્તિમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
ભવગતિ સકલાભિભૂયગન્ત્રી પરમશમાનુગતા પ્રપત્તિર્ એવ ।
વિવિધગુણગણૈર્ વિવર્ધમાના જગદ્ ઉપગુહ્ય સદા કૃપાશયેન