મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3

અત્ર શરણગમનસ્થાં મહાર્થાં સ્વપરાર્થપ્રતિપત્તિભ્યાં દર્શયતિ । સ્વાર્થપ્રતિપત્તિઃ ( મ્સ 10 ) પુનર્ બહુપ્રકારા ઽપ્રમેયગુણવૃદ્ધા । અપ્રમેયત્વં તર્કસંખ્યા કાલાપ્રમેયતયા વેદિતવ્યં । ન હિ સા ગુણવૃદ્ધિસ્ તર્કેણ પ્રમેયા ન સંખ્યા ન કાલેનાત્યન્તિકત્વાત્ । પરાર્થપ્રતિપત્તિર્ આશયતશ્ ચ કરુણા સ્ફુરણેન પ્રયોગતશ્ ચ મહાયાનધર્મપ્રથનેન । મહાયાનં હિ મહાર્યદૃશાં ધર્મઃ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે શરણગમનાધિકારો દ્વિતીયઃ
છપિત્રે ઇઇઇ
તૃતીયો ઽધિકારઃ
ગોત્રપ્રભેદસંગ્રહશ્લોકઃ
સત્વાગ્રત્વં સ્વભાવશ્ ચ લિઙ્ગં ગોત્રપ્રભેદતા ।
આદીનવો ઽનુશંસશ્ ચ દ્વિધાઉપમ્યં ચતુર્વિધા

અનેન ગોત્રસ્યાસ્તિત્વમ્ અગ્રત્વં સ્વભાવો લિઙ્ગં પ્રભેદ આદીનવો ઽનુશંસો દ્વિધાઉપમ્યં ચેત્ય્ એષ પ્રભેદઃ સંગૃહીતઃ । એતે ચ પ્રભેદાઃ પ્રત્યેકં ચતુર્વિધાઃ । અનેન ગોત્રાસ્તિત્વવિભાગે શ્લોકઃ ।
ધાતૂનામ્ અધિમુક્તેશ્ ચ પ્રતિપત્તેશ્ ચ ભેદતઃ ।
ફલભેદોપલબ્ધેશ્ ચ ગોત્રાસ્તિત્વં નિરૂપ્યતે

નાનાધાતુકત્વાનામ્ અપરિમાણો ધાતુપ્રભેદો યથોક્તમ્ અક્ષરાશિસૂત્રે । તસ્માદ્ એવં જાતીયકો ઽપિ ધાતુભેદઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ । અસ્તિ યાનત્રયે ગોત્રભેદઃ । અધિમુક્તિભેદો ઽપિ સત્વાનામ્ ઉપલભ્યતે પ્રથમત એવ કસ્યચિત્ ક્વચિદ્ એવ યાદે ઽધિમુક્તિર્ ભવતિ સો ઽન્તરેણ ગોત્રભેદં ન સ્યાત્ । ઉત્પાદિતાયામ્ અપિ ચ પ્રત્યયવશેનાધિમુક્તૌ પ્રતિપત્તિભેદ ઉપલભ્યતે કશ્ચિન્ નિર્વોહા ભવતિ કશ્ચિન્ નેતિ સો ઽન્તરેણ ગોત્રપ્રભેદં ન સ્યાત્ । ફલભેદશ્ ચોપલભ્યતે હીનમધ્યવિશિષ્ટા બોધયઃ ( મ્સ 11 ) સો ઽન્તરેણ ગોત્રભેદં ન સ્યાત્ બીજાનુરૂપત્વાત્ ફલસ્ય । અગ્રત્વવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઉદગ્રત્વે ઽથ સર્વત્વે મહાર્થત્વે ઽક્ષયાય ચ ।
શુભસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ ગોત્રાગ્રત્વં વિધીયતે

અત્ર ગોત્રસ્ય ચતુર્વિધેન નિમિત્તત્વેનાગ્રત્વં દર્શયતિ । તદ્ ધિ ગોત્રં કુશલમુલાનામ્ ઉદગ્રત્વે નિમિત્તં સર્વત્વે મહાર્થત્વે અક્ષયત્વે ચ । ન હિ શ્રાવકાણાં તથોદગ્રાણિ ન ચ સર્વાણિ સન્તિ બલવૈશારદ્યાદ્યભાવાત્ । ન ચ મહાર્થાન્યપરાર્થત્વાત્ । ન ચાક્ષયાણ્ય્ અનુપધિશેષનિર્વાણાવસાનત્વાત્ । લક્ષણવિભાગે શ્લોકઃ ।
પ્રકૃત્યા પરિપુષ્ટં ચ આશ્રયશ્ ચાશ્રિતં ચ તત્ ।
સદસચ્ ચૈવ વિજ્ઞેયં ગુણોત્તારણતાર્થતઃ

એતેન ચતુર્વિધં ગોત્રં દર્શયતિ । પ્રકૃતિસ્થં સમુદાનીતમ્ આશ્રયસ્વભાવમ્ આશ્રિતસ્વભાવં ચ તદ્ એવ યથાક્રમં । તત્પુનર્હેતુભાવેન સત્ ફલભાવેનાસત્ । ગુણોત્તારણાર્થન ગોત્રં વેદિતવ્યં ગુણા ઉત્તરન્ત્ય્ અસ્માદ્ ઉદ્ધવન્તીતિ કૃત્વા । લિઙ્ગવિભાગે શ્લોકઃ ।
કારુણ્યમ્ અધિમુક્તિશ્ ચ ક્ષાન્તિશ્ ચાદિપ્રયોગતઃ ।
સમાચારઃ સુભસ્યાપિ ગોત્રે લિઙ્ગં નિરુપ્યતે

ચતુર્વિધં લિઙ્ગં બોધિસત્વગોત્રે । આદિપ્રયોગત એવ કારુણ્યં સત્વેષુ । અધિમુક્તિર્ મહાયાનધર્મે । ક્ષાન્તિર્દુષ્કરચર્યાયાં સહિષ્ણુતાર્થેન । સમાચારશ્ ચ પારમિતામયસ્ય કુશલસ્યેતિ । પ્રભેદવિભાગે શ્લોકઃ ।
નિયતાનિયતં ગોત્રમ્ અહાર્યં હાર્યમ્ એવ ચ ।
પ્રત્યયૈર્ ગોત્રભેદો ઽયં સમાસેન ચતુર્વિધઃ

સમાસેન ચતુર્વિધં ગોત્રં નિયતાનિયતં તદેવ યથાક્રમં પ્રત્યયૈરહાર્યં હાર્યં ચેતિ । આદીનવવિભાગે શ્લોકઃ ।
ક્લેશાભ્યાસઃ કુમિત્રત્વં વિધાતઃ પરતન્ત્રતા ।
ગોત્રસ્યાદીનવો જ્ઞેયઃ સમાસેન ચતુર્વિધઃ

બોધિસત્વગોત્રે સમાસેન ચતુર્વિધ આદીનવઃ યેન ગોત્રસ્થો ઽગુણેષુ પ્રવર્તતે । ( મ્સ 12 ) ક્લેશબાહુલ્યં । અકલ્યાણમિત્રતા । ઉપકરણવિધાતઃ । પારતન્ત્ર્યં ચ । અનુશંસવિભાગે શ્લોકઃ ।
ચિરાદ્ અપાયગમનમ્ આશુમોક્ષશ્ ચ તત્ર ચ ।
તનુદુઃખોપસંવિત્તિઃ સોદ્વેગા સત્વપાચના

ચતુર્વિધો બોધિસત્વસ્ય ગોત્રે ઽનુશંસઃ । ચિરેણાપાયાન્ ગચ્છતિ । ક્ષિપ્રં ચ તેભ્યો મુચ્યતે । મૃદુકં ચ દુઃખં તેષૂપપન્નઃ પ્રતિસંવેદયતે । સંવિગ્નચેતાસ્ તદુપપન્નાંશ્ ચ સત્વાન્ કરુણયમાનઃ પરિપાચયતિ । મહાસુવર્ણગોત્રાઉપમ્યે શ્લોકઃ ।
ચોમ્પરૈસોન્ અવેચ્ ઉને ગ્રન્દે fઅમિલ્લે દ્ઽઓર્, એન્ ઉન્ વેર્સ્.
સુવર્ણગોત્રવત્ જ્ઞેયમ્ અમેયશુભતાશ્રયઃ ।
જ્ઞાનનિર્મલતાયોગપ્રભાવાણાં ચ નિશ્રયઃ

મહાસુવર્ણગોત્રં હિ ચતુર્વિધસ્ય સુવર્ણસ્યાશ્રયો ભવતિ । પ્રભૂતસ્ય પ્રભાસ્વરસ્ય નિર્મલસ્ય કર્મણ્યસ્ય ચ । તત્સાધર્મ્યેણ બોધિસત્વગોત્રમ્ અપ્રમેયકુશલમૂલાશ્રયઃ । જ્ઞાનાશ્રયઃ । ક્લેશનૈર્મલ્યપ્રાપ્ત્યાશ્રયઃ । અભિજ્ઞાદિપ્રભાવાશ્રયશ્ ચ । તસ્માન્ મહાસુવર્ણગોત્રોપં વેદિતવ્યં । મહારત્નગોત્રાઉપમ્યે શ્લોકઃ ।
સુરત્નગોત્રવત્ જ્ઞેયં મહાબોધિનિમિત્તતઃ ।
મહાજ્ઞાનસમાધ્યાર્યમહાસત્વાર્થનિશ્રયાત્

મહારત્નગોત્રં હિ ચતુર્વિધરત્નાશ્રયો ભવતિ । જાત્યસ્ય વર્ણસંપન્નસ્ય સંસ્થાનસંપન્નસ્ય પ્રમાણસંપન્નસ્ય ચ । તદુપમં બોધિસત્વગોત્રં વેદિતવ્યં મહાબોધિનિમિત્તત્વાત્ મહાજ્ઞાનનિમિત્તત્વાદ્ આર્યસમાધિનિમિત્તત્વાત્ ચિત્તસ્ય હિ સંસ્થિતિઃ સમાધિઃ મહાસત્વપરિપાકનિમિત્તત્વાચ્ ચ બહુસત્વપરિપાચનાત્ । અગોત્રન્નસ્થવિભાગે શ્લોકઃ ।
ઐકાન્તિકો દુશ્ચરિતે ઽસ્તિ કશ્ચિત્ કશ્ચિત્ સમુદ્ઘાતિતશુક્લધર્મા ।
અમોક્ષભાગીયશુભો ઽસ્તિ કશ્ચિન્ નિહીનશુક્લો ઽસ્ત્ય્ અપિ હેતુહીનઃ

અપરિનિર્વાણધર્મક એતસ્મિન્ન્ અગોત્રસ્થો ઽભિપ્રેતઃ । સ ચ સમાદતો દ્વિવિધઃ । તત્કાલાપરિનિર્વાણધર્મા અત્યન્તં ચ । તત્કાલાપરિનિર્વાણધર્મા ચતુર્વિધઃ । દુશ્ચરિતૈકાન્તિકઃ સમુચ્છિન્નકુશ્લમૂલઃ । હીનકુશલમૂલશ્ ચાપરિપૂર્ણસંભારઃ । ( મ્સ 13 ) અત્યન્તાપરિનિર્વાણધર્મા તુ હેતુહીનો યસ્ય પરિનિર્વાણગોત્રમ્ એવ નાસ્તિ । પ્રકૃતિપરિપુષ્ટગોત્રમાહાત્મ્યે શ્લોકઃ ।
ગામ્ભીર્યાઉદાર્યવાદે પરહિતકરણાયોદિતે દીર્ઘધર્મે અજ્ઞાત્વૈવાધિમુક્તિર્ ભવતિ સુવિપુલા સંપ્રપત્તિક્ષમા ચ ।
સંપત્તિશ્ ચાવસાને દ્વયગતપરમા યદ્ ભવત્ય્ એવ તેષાં તજ્જ્ઞેયં બોધિસત્વપ્રકૃતિગુણવતસ્ તત્પ્રપુષ્ટાચ્ ચ ગોત્રાત્

યદ્ગાભીર્યાઉદાર્યવાદિનિ પરહિતક્રિયાર્થમુક્તે વિસ્તીર્ણે મહાયાનધર્મે ગામ્ભીર્યાઉદાર્યાર્થમ્ અજ્ઞાત્વૈવાધિમુક્તિર્ વિપુલા ભવતિ । પ્રતિપત્તૌ ચોત્સાહઃ । સંપત્તિશ્ ચાવસાને મહાબોધિર્દ્વયગતાયાઃ સંપત્તેઃ પરમા તત્પ્રકૃત્યા ગુણવતઃ પરિપુષ્ટસ્ય ચ બોધિસત્વગોત્રસ્ય માહાત્મ્યં વેદિતવ્યં । દ્વયગતા ઇતિ દ્વયે લૌકિકાઃ શ્રાવકાશ્ ચ । પરમેતિ વિશિષ્ટા । ફલતો ગોત્રવિશેષણે શ્લોકઃ ।
સુવિપુલગુણબોધિવૃક્ષવૃદ્ધ્યૈ ધનસુખદુઃખશમોપલબ્ધયે ચ ।
સ્વપરહિતસુખક્રિયાફલત્વાદ્ ભવતિ સમુદગ્રસમૂલમ્ ઉદગ્રગોત્રમ્ એતત્