મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 13

પઞ્ચભિઃ કારણૈઃ સુકથિકત્વં । સૂર્યવત્ પ્રતપનં ચાનુશંસઃ । લોકાવર્જનતો બહુમતત્વાત્ । પઞ્ચ કારણાનિ સુકથિકત્વસ્ય યેનાવિપરીતં દર્શયતિ અભીક્ષ્ણં નિરામિષચિત્ત આદેયવાક્યવિનેયાનુરૂપં ચ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે દેશનાધિકારો દ્વાદશઃ
છપિત્રે xઇઇઇ
ત્રયોદશો ઽધિકારઃ
પ્રતિપત્તિવિભાગે ષટ્ શ્લોકાઃ ।
દ્વેધા નૈરાત્મ્યમ્ આજ્ઞાય ધીમાન્ પુદ્ગલધર્મયોઃ ।
દ્વયમિથ્યાત્વસમ્યક્ત્વં વિવર્જ્યેત ત્રયેણ હિ

યથાર્થમ્ આજ્ઞાય ધર્મમાજ્ઞાય ધર્માનુધર્મપ્રતિપન્નો ભવતિ સામીચીપ્રતિપન્નો ઽનુધર્મચારી તત્સંદર્શયતિ । તત્ર દ્વિધા પુદ્ગલધર્મનૈરાત્મ્યજ્ઞાનં ગ્રાહ્યગ્રાહકાભાવતઃ । દ્વયમિથ્યાત્વસમ્યક્ત્વં વિવર્જ્યં ત્રયં । અભાવે ચ શૂન્યતાસમાધિઃ પરિકલ્પિતસ્ય સ્વભાવસ્ય । ભાવે ચાપ્રણિહિતાનિમિત્તૌ પરતન્ત્રનિષ્પન્નયોઃ સ્વભાવયોઃ । ( મ્સ 85 ) એતત્ સમાધિત્રયં લૌકિકં ન મિથ્યાત્વં લોકોત્તરજ્ઞાનાવાહનાત્ । ન સમ્યક્ત્વમ્ અલોકોત્તરત્વાત્ ।
અર્થજ્ઞઃ સર્વધર્માણાં વેત્તિ કોલસમાનતાં ।
શ્રુતતુષ્ટિપ્રહાણાય ધર્મજ્ઞસ્ તેન કથ્યતે

એવમ્ અર્થજ્ઞઃ સર્વધર્માણાં સૂત્રાદીનાં કોલોપમતાં જાનાતિ । શ્રુતમાત્રસંતુષ્ટિપ્રહાણાય તેન ધર્મજ્ઞો ભવતિ ।
પાર્થગ્જનેન જ્ઞાનેન પ્રતિવિધ્ય દ્વયં તથા ।
તજ્જ્ઞાનપરિનિષ્પત્તાવ્ અનુધર્મં પ્રપદ્યતે

એતેન દ્વિવિધેન પાર્થગ્જનેનાર્થધર્મજ્ઞાનેન દ્વયં નૈરાત્મ્યભાવં પ્રતિવિધ્ય યથાક્રમં તસ્ય જ્ઞાનસ્ય પરિનિષ્પત્ત્યર્થં પ્રતિપદ્યતે । એવમ્ અનુધર્મં પ્રતિપદ્યતે ।
તતો જ્ઞાનં સ લભતે લોકોત્તરમનુત્તરં ।
આદિભૂમૌ સમં સર્વૈર્ બોધિસત્વૈસ્ તદાત્મભિઃ

તતો જ્ઞાનં સ લભતે લોકોત્તરમનુત્તરમ્ ઇતિ । વિશિષ્ટતરયાનાભાવાત્ । આદિભૂમૌ પ્રમુદિતાયાં ભૂમૌ સમં સર્વૈર્ બોધિસત્વૈસ્ તદાત્મભિર્ ઇતિ તદ્ભૂમિકૈર્ એવં સામીચીપ્રતિપન્નો ભવતિ તદ્ભૂમિકબોધિસત્વસમતયા ।
કૃત્વા દર્શનજ્ઞેયાનાં હેયાનાં ક્લેશાનાં સર્વસંક્ષયમ્ ।
જ્ઞેયાવરણજ્ઞાનાય હાનાય ભવનાયાં પ્રયુજ્યતે

શ્લોકો ગતાર્થઃ ।
વ્યવસ્થાનાવિકલ્પેન જ્ઞાનેન સહચારિણા ।
અનુધર્મં ચરત્ય્ એવં પરિશિષ્ટાસુ ભૂમિષુ

શેષેણાનુધર્મચારિત્વં દર્શયતિ । વ્યવસ્થાનાવિકલ્પેનાતિ ભૂમિવ્યવસ્થાનજ્ઞાનેનાવિકલ્પેન ( મ્સ 86 ) ચ । સહચારિણેત્ય્ અનુસંબદ્ધચારિણા અન્યોન્યનૈરન્તર્યેણ । એતેન શ્લોકદ્વયેનાનુધર્મચારિત્વં દર્શિતં । પ્રતિપત્તાવ્ અપ્રમાદક્રિયાયાં ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
સુલાભો ઽથ સ્વધિષ્ઠાનઃ સુભૂમિઃ સુસહાયકઃ ।
સુયોગો ગુણવાન્ દેશો યત્ર ધીમાન્ પ્રપદ્યતે

ચતુર્ભિશ્ ચક્રૈર્ અપ્રમાદક્રિયાં દર્શયતિ પ્રતિરૂપદેશવાસાદિભિઃ । તત્રાનેન શ્લોકેન પ્રતિરૂપદેશવાસં દર્શયતિ । સુલાભશ્ ચીવરપિણ્ડપાતાદીનાં જીવિતપરિષ્કારાણામ્ અકૃચ્છેન લાભાત્ । સ્વધિષ્ઠાનો દુર્જનૈર્ દસ્યુપ્રભૃતિભિર્ અનધિષ્ઠિતત્વાત્ । સુભૂમિર્ આરોગ્યભૂમિત્વાત્ । સુસહાયકઃ સભાગશીલદૃષ્ટિસહાયકત્વાત્ । સુયોગો દિવાલ્પાકીર્ણાભિલાપકત્વાત્ રાત્રૌ ચાલ્પશબ્દાદિકત્વાત્ ।
બહુશ્રુતો દૃષ્ટસત્યો વાગ્મી સમનુકમ્પકઃ ।
અખિન્નો બોધિસત્વશ્ ચ જ્ઞેયઃ સત્પુરૂષો મહાન્

અનેન દ્વિતીયેન સત્પુરુષં દર્શયતિ । આગમાધિગમવાક્કરણનિરામિષચિત્તાકિલાસિત્વગુણયોગાત્ ।
સ્વાલમ્બના સુસંભારા સુસંસ્તબ્ધા સુભાવનૈવ દેશિતા ।
સુનિર્યાણપ્રયોગા ચાત્મસમ્યક્પ્રધાનતા

અનેન તૃતીયેન યોનિશોમનસ્કારસંગૃહીતામાત્મનઃ સમ્યક્પ્રણિધાનતાં દર્શયતિ । સદ્ધર્માલમ્બનતયા સુસંભૃતસંભારતયા શમથાદિનિમિત્તાનાં કાલેન કાલં ભાવનાતયા અલ્પમાત્રાસંતુષ્ટિતયા સત્યુત્તરકરણીયે સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગતયા ચ ।
રતેઃ ક્ષણોપપત્તેશ્ ચ આરોગ્યસ્યાપિ કારણં ।
સમાધેર્ વિચયસ્યાપિ પૂર્વે હિ કૃતપુણ્યતા

અનેન ચતુર્થેન પૂર્વકૃતપુણ્યતાં પઞ્ચવિધેન હેતુત્વેન દર્શયતિ । રતિહેતુત્વેન યતઃ પ્રતિરૂપદશવાસે ઽભિરમતે । ક્ષણૌપપત્તિહેતુત્વેન યતઃ સત્પુરુષાયાશ્રયં ( મ્સ 87 ) લભતે । આરોગ્યસમાધિપ્રજ્ઞાહેતુત્વેન ચ યત આત્મનઃ સમ્યક્પ્રણિધાનં સંપદ્યતે । ક્લેશત એવ ક્લેશનિઃસરણે શ્લોકાસ્ ત્રયઃ ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ ધર્મો ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ રાગાદયસ્ તેષાં બુદ્ધૈર્ નિઃસરણં મતાઃ

યદ્ ઉક્તં ભગવતા । નાહમ્ અન્યત્ર રાગાદ્ રાગસ્ય નિઃસરણં વદામ્ય્ એવં દ્વેષાન્ મોહાદ્ ઇતિ । તત્રાભિસંધિં દર્શયતિ । યસ્માદ્ ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો ધર્મો નાસ્તિ ધર્મતાવ્યતિરેકેણ ધર્માભાવાત્ । તસ્માદ્ રાગાદિધર્મતાપિ રાગાદ્યાખ્યાં લભતે સ ચ નિઃસરણં રાગાદીનામ્ ઇત્ય્ એવં તત્રાભિસંધિર્ વેદિતવ્યઃ ।
ધર્મધાતુવિનિર્મુક્તો યસ્માદ્ ધર્મો ન વિદ્યતે ।
તસ્માત્ સંક્લેશનિર્દેશે સ સંવિદ્ ધીમતાં મતઃ

યદ્ ઉક્તં । અવિદ્યા ચ બોધિશ્ ચૈકમ્ ઇતિ । તત્રાપિ સક્લેશનિર્દેશે સ એવાભિસંધિઃ । અવિદ્યા બોધિધર્મતા સ્યાત્ તદ્ ઉપચારાત્ ।
યતસ્ તાન્ એવ રાગાદીન્ યોનિશઃ પ્રતિપદ્યતે ।
તતો વિમુચ્યતે તેભ્યસ્ તેનૈષાં નિઃસૃતિસ્ તતઃ

તાન્ એવ રાગાદીન્ યોનિશઃ પ્રતિપદ્યમાનસ્ તેભ્યો વિમુચ્યતે તસ્માત્ પરિજ્ઞાતાસ્ ત એવ તેષાં નિઃસરણં ભવતીત્ય્ અયમ્ અત્રાભિસંધિઃ । શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધમનસિકારપરિવર્જને શ્લોકદ્વયં ।
ન ખલુ જિનસુતાનાં બાધકં દુઃખમુગ્રં નરકભવનવાસૈઃ સત્વહેતોઃ કથંચિત્ ।
શમભવગુણદોષપ્રેરિતા હીનયાને વિવિધશુભવિકલ્પા બાધકા ધીમતાં તુ

ન ખલુ નરકવાસો ધીમતાં સર્વકાલં વિમલવિપુલબોધેરન્તરાયં કરોતિ ।
સ્વહિતપરમશીતસ્ ત્વન્યયાને વિકલ્પઃ પરમસુખવિહારે ઽપ્યન્તરાયં કરોતિ

અનયોઃ શ્લોકયોર્ એકસ્ય દ્વિતીયઃ સાધકઃ । ઉભૌ ગતાર્થો ।
નિઃસ્વભાવતાપ્રકૃતિપરિશુદ્ધિત્રાસપ્રતિષેધે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
ધર્માભાવોપલબ્ધિશ્ ચ નિઃસંક્લેશવિશુદ્ધિતા ।
માયાદિસદૃશી જ્ઞેયા આકાશસદૃશી તથા

યથૈવ ચિત્રે વિધિવદ્વિચિત્રિતે નતોન્નતં નસ્તિ ચ દૃશ્યતે ઽથ ચ ।
અભૂતકલ્પે ઽપિ તથૈવ સર્વથા દ્વયં સદા નસ્તિ ચ દૃશ્યતે ઽથે ચ

યથૈવ તોયે લુતિટિતે પ્રસાદિતે ન જાયતે સા પુનર્ અચ્છતાન્યતઃ ।
મલાપકર્ષસ્ તુ સ તત્ર કેવલઃ સ્વચિત્તશુદ્ધૌ વિધિર્ એષ એવ હિ

મતં ચ ચિત્તં પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરં સદા તદાગન્તુકદોષદૂષિતં ।
ન ધર્મતાચિત્તમૃતે ઽન્યચેતસઃ પ્રભાસ્વરત્વં પ્રકૃતૌ વિધીયતે

ધર્માભાવશ્ ચ ધર્મોપલબ્ધિશ્ ચેતિ ત્રાસસ્થાનં નિઃસંક્લેશતા ચ ધર્મધાતોઃ પ્રકૃત્યા વિશુદ્ધતા ચ પશ્ચાદ્ ઇતિ ત્રાસસ્થાનં બાલાનાં । તદ્યથાક્રમં માયાદિસાદૃશ્યેનાકાશસાદૃશ્યેન ચ પ્રસાધયંસ્ તતસ્ ત્રાસં પ્રતિષેધયતિ । તથા ચિત્રે નતોન્નતસાદૃશ્યેન લુતિતપ્રસાદિતતોયસાદૃશ્યેન ચ યથાક્રમં । ચતુર્થેન શ્લોકેન તોયસાધર્મ્યં ચિત્તે પ્રતિપાદયતિ । યથા તોયં પ્રકૃત્યા પ્રસન્નમ્ આગન્તુકેન તુ કાલુષ્યેણ લુતિતં ભવત્ય્ એવં ચિત્તં પ્રકૃત્યા પ્રભાસ્વરં મતમ્ આગન્તુકૈસ્ તુ દોષૈર્ દૂષિતમ્ ઇતિ । ન ચ ધર્મતાચિત્તાદ્ ઋતે ઽન્યસ્ય ચેતસઃ પરતન્ત્રલક્ષણસ્ય પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરત્વં વિધીયતે । તસ્માચ્ ચિત્તતથતૈવાત્ર ચિત્તં વેદિતવ્યં । રાગજાપત્તિપ્રતિષેધે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
બોધિસત્વસ્ય સત્વેષુ પ્રેમ મજ્જગતં મહત્ ।
યથૈકપુત્રકે તસ્માત્ સદા હિતકરં મતમ્

સત્વેષુ હિતકારિત્વાન્ નૈત્ય્ આપત્તિં સ રાગજાં ।
દ્વેષો વિરુદ્યતે ત્વસ્ય સર્વસત્વેષુ સત્પથા

યથા કપોતી સ્વસુતાતિવત્સલા સ્વભાવકાંસ્ તાન્ ઉપગુહ્ય તિષ્ઠતિ ।
તથાવિધાયં પ્રતિઘો વિરુધ્યતે સુતેષુ તદ્વત્ સકૃપે ઽપિ દેહિષુ

મૈત્રી યતઃ પ્રતિઘચિત્તમ્ અતો વિરુદ્ધં શાન્તિર્ યતો વ્યસનચિત્તમ્ અતો વિરુદ્ધં ।
અર્થો યતો નિકૃતિચિત્તમ્ અતો વિરુદ્ધં લ્હાદો યતઃ પ્રતિભયં ન ચ તતો વિરુદ્ધં

યત્ સત્વેષુ બોધિસત્વસ્ય પ્રેમ સો ઽચ રાગો ઽભિપ્રેતસ્ તત્કૃતામ્ આપત્તિં તેષાં પ્રતિષેધયતિ । સત્વહિતક્રિયાહેતુત્વાત્ । કપોતીમ્ ઉદાહરતિ તદ્બહુરાગત્વાત્ અપત્યસ્નેહાધિમાત્રતયા સકૃપે બોધિસત્વે દેહિષુ સત્વેષુ પ્રતિઘો વિરુધ્યતે । બોધિસત્વાનાં સત્વેષુ મૈત્રી ભવતિ વ્યસનશાન્તિઃ અર્થદાનં હ્લાદશ્ ચ પ્રીત્યુત્પાદાત્ । યત ઇમે મૈત્ર્યાદયસ્ તત એવ પ્રતિઘચિત્તં વિરુદ્ધં । તત્પૂર્વકાણિ ચ વ્યસનચિત્તાદીનિ । પ્રતિપત્તિભેદે પઞ્ચ શ્લોકાઃ ।
યથાતુરઃ સુભૈષજ્યે સંસારે પ્રતિપદ્યતે ।
આતુરે ચ યથા વૈદ્યઃ સત્વેષુ પ્રતિપદ્યતે

અનિષ્પન્ને યથા ચેટે સ્વાત્મનિ પ્રતિપદ્યતે ।
વણિગ્યથા પુનઃ પુણ્યે કામેષુ પ્રતિપદ્યતે

યથૈવ રજકો વસ્ત્રે કર્મણે પ્રતિપદ્યતે ।
પિતા યથા સુતે બાલે સત્વાહેઠે પ્રપદ્યતે

અગ્ન્યર્થી વાધરારણ્યાં સાતત્યે પ્રતિપદ્યતે ।
વૈશ્વાસિકો વાનિષ્પન્ને અધિચિત્તે પ્રપદ્યતે

માયાકાર ઇવ જ્ઞેયે પ્રજ્ઞયા પ્રતિપદ્યતે ।
પ્રતિપત્તિર્યથા યસ્મિન્ બોધિસત્વસ્ય સા મતા

યથા યસ્મિન્ પ્રતિપદ્યતે તદ્ અભિદ્યોતયતિ । યથેતિ સુભૈષજ્યાદિષ્વ્ ઇવાતુરાદયઃ । યત્રેતિ સંસારાદિષુ પ્રતિસંખ્યાય સંસારનિષેવણાત્ । કારુણ્યેન ક્લેશાતુરસત્વાપરિત્યાગાત્ । સ્વપ્રણિહિતત્વચિત્તકરણાત્ । દાનાદિપારમિતાભિશ્ ચ યથાક્રમં ભોગવૃદ્ધિનયનાત્ । કાયાદિકર્મપરિશોધનાત્ । સત્વાપકારાકોપાત્ । કુશલભાવનાનિરન્તરાભિયોગાત્ । સમાધ્યનાસ્વાદનાત્ । જ્ઞેયાવિપર્યાસાચ્ ચ । પ્રતિપત્તિત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધૌ શ્લોકઃ ।
ઇતિ સતતમ્ ઉદારયુક્તવીર્યો દ્વયપરિપાચનશોધને સુયુક્તઃ ।
પરમવિમલનિર્વિકલ્પબુદ્ધ્યા વ્રજતિ સ સિદ્ધિમ્ અનુત્તમાં ક્રમેણ