મહાયાનસૂત્રાલંકાર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 12

અનેન નિગમનશ્લોકેન પર્યેષ્ટિમાહાત્મ્યં ત્રિવિધં દર્શયતિ । ઉપાયમાહાત્મ્યમ્ ઉગ્રવીર્યતયા સંવૃતિપરમાર્થસત્યધર્મતાપર્યેષણતશ્ ચ તત્વં સત્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
પરાર્થમાહાત્મ્યં પ્રતિશરણીભાવાત્ પ્રજાનાં । સ્વ-અર્થમાહાત્મ્યં ચ ગુણૈઃ સમુદ્રવત્ પ્રપૂર્ણત્વાત્ ।
મહાયાનસૂત્રાલંકારે ધર્મપર્યેષ્ટ્યધિકાર એકાદશઃ
છપિત્રે xઇઇ
દ્વાદશો ઽધિકારઃ
ધર્મદેશનાયાં માત્સર્યપ્રતિષેધે શ્લોકઃ
પ્રાણાન્ ભોગાંશ્ ચ ધીરાઃ પ્રમુદિતમનસઃ કૃચ્છ્રલબ્ધાન્ અસારાન્ સત્વેભ્યો દુઃખિતેભ્યઃ સતતમ્ અવસૃજન્ત્ય્ ઉચ્ચદાનપ્રકારૈઃ ।
પ્રાગ્ એવોદારધર્મં હિતકરમ્ અસકૃત્ સર્વથૈવ પ્રજાનાં કૃચ્છ્રે નૈવોપલબ્ધં ભૃશમવસૃજતાં વૃદ્ધિગં ચાવ્યયં ચ

કૃચ્છ્રલબ્ધાન્ અપ્ય્ અસારાન્ ક્ષયિત્વા પ્રાણાન્ ભોગાંશ્ ચ બોધિસત્વા દુઃખિતેભ્યઃ કારુણ્યાત્ સતતમ્ ઉદારૈર્ વિસર્ગૈર્ ઉત્સૃજન્તિ પ્રાગ્ એવ ધર્મં યો નૈવ કૃચ્છ્રેણ વા ભૃશમ્ અપિ વાવસૃજતાં વૃદ્ધિં ગછતિ ન ક્ષયં । ધર્મનૈરર્થક્યસાર્થક્યે શ્લોકદ્વયં ।
ધર્મો નૈવ ચ દેશિતો ભગવતા પ્રત્યાત્મવેદ્યો યત આકૃષ્ટા જનતા ચ યુક્તયુક્તિવિહિતૈર્ ધર્મૈઃ સ્વકીં ધર્મતાં ।
સ્વશાન્ત્યાસ્યપુટે વિશુદ્ધિવિપુલે સાધારણે ઽથાક્ષયે લાલેનેવ કૃપાત્મભિસ્ ત્વજગરપ્રખ્યૈઃ સમાપાદિતા

તત્ર બુદ્ધા અજગરોપમાસ્ તેષાં સ્વશાન્તિર્ આસ્યપુટં ધર્મકાયઃ । વિશુદ્ધિવિપુલં સવાસનક્લેશજ્ઞેયાવરણવિશુદ્ધિતઃ । સાધારણં સર્વબુદ્ધૈઃ અક્ષયમ્ આત્યન્તિકત્વાત્ ।
તસ્માન્ નૈવ નિરર્થિકા ભવતિ સા યા ભાવના યોગિનાં તસ્માન્ નૈવ નિરર્થિકા ભવતિ સા યા દેશના સૌગતી ।
દૃષ્ટો ઽર્થઃ શ્રુતમાત્રકાદ્ યદિ ભવેત્ સ્યાદ્ ભાવનાપાર્થિકા અશ્રુત્વા યદિ ભાવનામ્ અનુવિશેત્ સ્યાદ્ દેશનાપાર્થિકા

તસ્માન્ ન નિરર્થિકા યોગિનાં ભાવના ભવતિ પ્રત્યાત્મવેદ્યસ્ય ધર્મસ્ય તદ્વશેનાભિગમાત્ । ન નિરર્થિકા દેશના ભવતિ યુક્તિવિહિતૈર્ ધર્મૈઃ સ્વધર્મતાયાં જનતાકર્ષણાત્ । યથા પુનર્ભાવના સાર્થિકા ભવેદ્ દેશના વા તત્ શ્લોકાર્ધેન દર્શયતિ । શેષં ગતાર્થં । દેશનાવિભાગે શ્લોકઃ ।
આગમતો અધિગમતો વિભુત્વતો દેશનાગ્રસત્વાનાં ।
મુખતો રૂપાત્ સર્વાકાશાદ્ ઉચ્ચરણતા ઽપિ............

તત્ર વિભુત્વતો યા મહાભૂમિપ્રવિષ્ટાનાં । સર્વતો રૂપાદ્યા વૃક્ષવાદિત્રાદિભ્યો ઽપિ નિશ્ચરતિ । શેષં ગતાર્થં । દેશનાસંપત્તૌ શ્લોકદ્વયં ।
વિષદા સંદેહજહા આદેયા તત્વદર્શિકા દ્વિવિધા ।
સંપન્નદેશનેયં વિજ્ઞેયંયા બોધિસત્વાનાં

અયં ચતુષ્કાર્થનિર્દેશેન શ્લોકઃ । યદ્ ઉક્તં બ્રહ્મપરિપૃચ્છાયાં । ચતુર્ભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિસત્વા મહાધર્મદાનં વિતરન્તિ સદ્ધર્મપરિગ્રહણતયા આત્મનઃ પ્રજ્ઞોત્તાપનતયા સત્પુરુષકર્મકરણતયા સંક્લેશવ્યવદાનસંદેશનતયા ચ । એકેન હિ બાહુશ્રુત્યાદ્ વિષદા દેશના ભવતિ । દ્વિતીયેન મહાપ્રાજ્ઞત્વાત્ સંશયજહા પરેષાં સંશયચ્છેદાત્ । તૃતીયેનાનવદ્યકર્મત્વાદ્ આદેયા । ચતુર્થેન તત્વદર્શિકા દ્વિવિધા સંક્લેશલક્ષણસ્ય ચ તત્વસ્ય વ્યવદાનલક્ષણસ્ય ચ દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં સત્યાભ્યાં ।
મધુરા મદવ્યપેતા ન ચ ખિન્ના દેશનાગ્રસત્વાનાં ।
સ્ફુટચિત્રયુક્તગમિકા નિરામિષા સર્વગા ચૈવ

અસ્મિન્ દ્વિતીયે શ્લોકે મધુરા પરેણાક્ષિપ્તસ્યાપરુષવચનાત્ । મદવ્યપેતા સ્તુતૌ સિદ્ધૌ વા મદાનનુગમનાત્ । અખિન્ના અકિલાસિકત્વાત્ । સ્ફુટા નિરાચાર્યમુષ્ટિત્વાત્ કૃત્સ્નદેશનતઃ । ચિત્રા અપુનરુક્તત્વાત્ । યુક્તા પ્રમાણાવિરુદ્ધવાત્ । ગમિકા પ્રતીતપદવ્યઞ્જનત્વાત્ નિરામિષા પ્રસન્નાધિકારાનધિકત્વાત્ । સર્વત્રગા યાનત્રયગતત્વાત્ । વાક્સંપત્તૌ શ્લોકઃ ।
અદીના મધુરા સૂક્તા પ્રતીતા વિષદા તથા વાગ્ જિનાત્મજે ।
યથાર્હા નિરામિષા ચ પરિમિતાક્ષયા તથા

અદીના પૌરી પર્ષન્પૂરણાત્ । મધુરા વલ્ગુઃ । સૂક્તા વિસ્પષ્ટા સુનિરુક્તાક્ષરત્વાત્ । પ્રતીતા વિજ્ઞેયા પ્રતીતાભિધાનત્વાત્ । યથાર્હા શ્રવણીયા વિનેયાનુરૂપત્વાત્ । અનામિષા અનિઃશ્રિતલાભસત્કારા લોકે । પ્રતતા અપ્રતિકૂલા । પરિમિતા આયામખેદાત્ । વિષદા અપર્યાત્તા । વ્યઞ્જનસંપત્તૌ શ્લોકદ્વયં ।
ઉદ્દેશાન્ નિર્દેશાત્ તથૈવ યાનાનુલોમનાત્ શ્લાક્ષ્ણ્યાત્ ।
પ્રાતીત્યાદ્ યાથાર્હાન્ નૈર્યાણ્યાદ્ આનુકૂલ્યત્વાત્

યુક્તૈઃ પદવ્યઞ્જનૈર્ ઉદ્દેશાત્ પ્રમાણાવિરોધેન । સહિતૈર્ નિર્દેશાદ્ ઉદ્દેશાવિરોધેન । યાનાનુલોમનાદ્ આનુલોમિકૈર્ યાનત્રયાવિરોધેન । શ્લાક્ષ્ણ્યાદ્ અનુચ્છવિકૈર્ અકષ્ટશબ્દતયા । પ્રાતીત્યાદ્ ઔપયિકૈઃ પ્રતીતાર્થતયા ચાર્થોપગમનાત્ । યાથાર્હાત્ પ્રતિરૂપૈર્ વિનેયાનુરૂપતયા । નૈર્યાણ્યાત્ પ્રદક્ષિણૈર્ નિર્વાણાધિકારતયા । આનુકૂલ્યાન્ નિપકસ્યાઙ્ગસંભારૈઃ શૈક્ષસ્યાર્યાષ્ટાઙ્ગમાર્ગાનુકૂલ્યાત્ ।
વ્યઞ્જનસંપચ્ ચૈષા વિજ્ઞેયા સર્વથાગ્રસત્વાનાં ।
ષષ્ટ્યઙ્ગી સાચિન્ત્યા ઘોષો ઽનન્તસ્ તુ સુગતાનાં

ષષ્ટ્યઙ્ગી સાચિન્ત્યા યા ગુહ્યકાધિપતિનિર્દેશે બુદ્ધસ્ય ષષ્ટ્યાકારા વાગ્ નિર્દિષ્ટા । પુનર્ અપરં શાન્તમતે તથાગતસ્ય ષષ્ટ્યાકારોપેતા વાગ્ નિશ્ચરતિ સ્નિગ્ધા ચ મૃદુકા ચ મનોજ્ઞા ચ મનોરમા ચ શુદ્ધા ચેતિ વિસ્તરઃ । તત્ર ( મ્સ 80 ) સ્નિગ્ધા સત્વધાતુકુશલમૂલોપસ્તમ્ભિકત્વાત્ । મૃદુકા દુષ્ટ એવ ધર્મે સુખસંસ્પર્શત્વાત્ । મનોજ્ઞા સ્વર્થત્વાત્ । મનોરમા સુવ્યઞ્જનત્વાત્ । શુદ્ધા નિરુત્તરલોકોત્તરપૃષ્ઠલબ્ધત્વાત્ । વિમલા સર્વક્લેશાનુશયવાસનાવિસંયુક્તત્વાત્ । પ્રભાસ્વરા પ્રતીતપદવ્યઞ્જનત્વાત્ । વલ્ગુઃ સર્વતીર્થ્યકુમતિદૃષ્ટિવિઘાતબલગુણયુક્તત્વાત્ । શ્રવણીયા પ્રતિપત્તિનૈર્યાણિકત્વાત્ । અનન્તા સર્વપરપ્રવાદિભિર્ અનાછેદ્યત્વાત્ । કલા રઞ્જિકત્વાત્ । વિનીતા રાગાદિપ્રતિપક્ષત્વાત્ । અકર્કશા શિક્ષાપ્રજ્ઞપ્તિસુખોપાયત્વાત્ । અપરુષા તદ્વ્યતિક્રમસંપન્નિઃસરણોપદેશકત્વાત્ । સુવિનીતા યાનત્રયનયોપદેશિકત્વાત્ । કર્ણસુખા વિક્ષેપપ્રતિપક્ષત્વાત્ । કાયપ્રહ્લાદનકરી સમાધ્યાવાહકત્વાત્ । ચિત્તાઉદ્વિલ્યકરી વિપશ્યનાપ્રામોદ્યાવાહફલકત્વાત્ । હૃદયસંતુષ્ટિકરી સંશયચ્છેદિકત્વાત્ । પ્રીતિસુખસંજનની મિથ્યાનિશ્ચયાપકર્ષિકત્વાત્ । નિઃપરિદાહા પ્રતિપત્તાવવિપ્રતિસારત્વાત્ । આજ્ઞેયા સંપન્નશ્રુતમયજ્ઞાનાશ્રયત્વાત્ । વિજ્ઞેયા સંપન્નચિન્તામયજ્ઞાનાશ્રયત્વાત્ ।
વિષ્પષ્ટા અનાચાર્યમુષ્ટિધર્મવિહિતત્વાત્ । પ્રેમણીયા ઽનુપ્રાપ્તસ્વક-અર્થાનાં પ્રેમકરત્વાત્ । અભિનન્દનીયા ઽનનુપ્રાપ્તસ્વકાર્થાનાં સ્પૃહણીયત્વાત્ । આજ્ઞાપનીયા અચિન્ત્યધર્મસમ્યગ્દર્શિકત્વાત્ । વિજ્ઞાપનીયા ઽચિન્ત્યધર્મસમ્યગ્દેશિકત્વાત્ । યુક્તા પ્રમાણાવિરુદ્ધત્વાત્ । સહિતા યથાર્હવિનેયદેશિકત્વાત્ । પુનરુક્તદોષજહા અવન્ધ્યત્વાત્ । સિંહસ્વરવેગા સર્વતીર્થ્યસંત્રાસકત્વાત્ । નાગસ્વરશબ્દા ઉદારત્વાત્ । મેઘસ્વરઘોષા ગમ્ભીરત્વાત્ । નાગેન્દ્રરુતા આદેયત્વાત્ । કિન્નરસંગીતિઘોષા મધુરત્વાત્ । કલવિઙ્કસ્વરરુતરવિતા ઽભીક્ષ્ણભઙ્ગરત્વાત્ । બ્રહ્મસ્વરરુતરવિતા દૂરંગમત્વાત્ । જીવંજીવકસ્વરરુતરવિતા સર્વસિદ્ધિપૂર્વંગમનઙ્ગલત્વાત્ । દેવેન્દ્રમધુરનિર્ઘોષા અનતિક્રમણીયત્વાત્ । દુન્દુભિસ્વરા સર્વમારપ્રત્યર્થિકવિજયપૂર્વંગમત્વાત્ । અનુન્નતા સ્તુત્યસંક્લિષ્ટત્વાત્ । અનવનતા નિન્દાઽસંક્લિષ્ટત્વાત્ । સર્વશબ્દાનુપ્રવિષ્ટા સર્વવ્યાકરણસર્વાકારલક્ષણાનુપ્રવિષ્ટત્વાત્ । અપશબ્દવિગતા સ્મૃતિસંપ્રમોષે તદનિશ્ચરણત્વાત્ । અવિકલા વિનેયકૃત્યસર્વકાલપ્રત્યુપસ્થિતત્વાત્ । અલીના લાભસત્કારાનિશ્રિતત્વાત્ । અદીના સાવદ્યાપગતત્વાત્ । પ્રમુદિતા અખેદિત્વાત્ । પ્રસૃતા સર્વવિદ્યાસ્થાનકૌશલ્યાનુગતત્વાત્ । અખિલા સત્વાનાં તત્સકલાર્થસંપાદકત્વાત્ । સરિતા પ્રબન્ધાનુપચ્છિન્નત્વાત્ । લલિતા વિચિત્રાકારપ્રત્યુપસ્થાનત્વાત્ । સર્વસ્વરપૂરણી એકસ્વરનૈકશબ્દવિજ્ઞપ્તિપ્રત્યુપસ્થાપનત્વાત્ । સર્વસત્વેન્દ્રિયસંતોષણી એકાનેકાર્થવિજ્ઞપ્તિપ્રત્યુપસ્થાનત્વાત્ । અનિન્દિતા યથાપ્રતિજ્ઞત્વાત્ । અચઞ્ચલા આગમિતકાલપ્રયુક્તત્વાત્ । અચપલા અત્વરમાણવિહિતત્વાત્ । સર્વપર્ષદનુરવિતા દૂરાન્તિકપર્ષત્તુલ્યશ્રવણત્વાત્ । ( મ્સ 81 ) સર્વાકારવરોપેતો સર્વલૌકિકાર્થદૃષ્ટાન્તધર્મપરિણામિકત્વાત્ । દેશનામાહાત્મ્યે ચત્વારઃ શ્લોકાઃ ।
વાચા પદૈઃ સુયુક્તૈર્ અનુદેશવિભાગસંશયચ્છેદૈઃ ।
બહુલીકારાનુગતા હ્ય્ ઉદ્ધટિતવિપઞ્ચિતજ્ઞેષુ

આખ્યાતિ વાચા । પ્રજ્ઞાપયતિ પદૈઃ સુયુક્તૈઃ । પ્રસ્થાપયતિ વિભાજયતિ વિવૃણોતિ યથાક્રમમુદ્દેશવિભાગસંશયચ્છેદૈઃ । ઉત્તાનીકરોતિ ઉત્તાનીકરણં બહુલીકારાનુગતા દેશના નિશ્ચયબલાધાનર્થં । દેશયત્ય્ ઉદ્ઘટિતજ્ઞેષુ । સંપ્રકાશયતિ વિપઞ્ચિતજ્ઞેષુ ।
શુદ્ધા ત્રિમણ્ડલેન હિતેયં દેશના હિ બુદ્ધાનાં ।
દોષૈર્ વિવર્જિતા પુનર્ અષ્ટભિર્ એષૈવ વિજ્ઞેયા

શુદ્ધા ત્રિમણ્ડલેનેતિ । યેન ચ દેશયતિ વાચા પદૈશ્ ચ । યથા ચોદ્દેશાદિપ્રકારૈઃ । યેષુ ચોદ્ઘટિતવિપઞ્ચિતજ્ઞેષુ । એષૈવ ચ દેશના પુનર્ અષ્ટદોષવિવર્જિતા વેદિતવ્યા યથાક્રમં ।
કૌશીદ્યમ્ અનવબોધો હ્ય્ અવકાશસ્યાકૃતિર્ હ્ય્ અનીતત્વમ્ ।
સંદેહસ્યાચ્છેદસ્ તદ્વિગમસ્યાદૃઢીકરણમ્

તે પુનર્ અષ્ટૌ દોષાઃ કૌશીદ્યમ્ અનવસંબોધઃ અવકાશસ્યાકરણં અનીતાર્થત્વં સંદેહસ્યાચ્છેદના તદ્વિગમસ્યાદૃઢીકરણં નિશ્ચયસ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
ખેદો ઽથ મત્સરિત્વં દોષા હ્ય્ એતે મતા કથાયાં હિ ।
તદભાવાદ્ બુદ્ધાનાં નિરુત્તરા દેશના ભવતિ

ખેદો યેનાભીક્ષ્ણં ન દેશયેત્ । મત્સરિત્વં ચાકૃત્સ્નપ્રકાશન્તા । અર્થસંપત્તૌ શ્લોકદ્વયં ।
કલ્યાણો ધર્મો ઽયં હેતુત્વાદ્ ભક્તિતુષ્ટિબુદ્ધીનાં ।
દ્વિવિધાર્થઃ સુગ્રાહ્યશ્ ચતુર્ગુણબ્રહ્મચર્યવદઃ

પરૈર્ અસાધારણયોગકેવલં ત્રિધાતુકક્લેશવિહાનિપૂરકમ્ ।
સ્વભાવશુદ્ધં મલશુદ્ધિતશ્ ચ તચ્ ચતુર્ગુણબ્રહ્મવિચર્યમ્ ઇષ્યતે

ચતુર્ગુણબ્રહ્મચર્યસંપ્રકાશકો ધર્મઃ । આદિમધ્યપર્યવસાનકલ્યાણો યથાક્રમં શ્રુતચિન્તાભાવનાભિર્ ભક્તિતુષ્ટિબુદ્ધિહેતુત્વાત્ । તત્ર ભક્તિર્ અધિમુક્તિઃ સંપ્રત્યયઃ તુષ્ટિઃ પ્રામોદ્યં યુક્તિનિધ્યાનાચ્ છક્યપ્રાપ્તિતાં વિદિત્વા । બુદ્ધિઃ સમાહિતચિત્તસ્ય યથાભૂતજ્ઞાનં । દ્વિવિધાર્થ ઇત્યતઃ સ્વર્થઃ સંવૃત્તિપરમાર્થસત્યયોગાત્ । સુગ્રાહ્ય ઇત્યતઃ સુવ્યઞ્જનઃ પ્રતીતપદવ્યઞ્જનત્વાત્ । ચતુર્ગુણં બ્રહ્મચર્યં । કેવલં પરૈર્ અસાધારણત્વાત્ પરિપૂર્ણં ત્રિધાતુક્લેશપ્રહાણપરિપૂરણાત્ । પરિશુદ્ધં સ્વભાવવિશુદ્ધિતો ઽનાસ્રવત્વાત્ । પર્યવદાતં મલવિશુદ્ધિતઃ સંતાનવિશુદ્ધ્યા ક્ષીણાસ્રવાણાં । અભિસંધિવિભાગે શ્લોકદ્વયં ।
અવતારણસંધિશ્ ચ સંધિર્ લક્ષણતો ઽપરઃ ।
પ્રતિપક્ષાભિસંધિશ્ ચ સંધિઃ પરિણતાવ્ અપિ

શ્રાવકેષુ સ્વભાવેષુ દોષાણાં વિનયે તથા ।
અભિધાનસ્ય ગામ્ભીર્યે સંધિર્ એષ ચતુર્વિધઃ

અસારે સારમતયો વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતાઃ ।
ક્લેશેન ચ સુસંક્લિષ્ટા લભન્તે બોધિમુક્તમાં ॥ અમ્સ_12.17* ॥ ॥ ઇતિ ॥
ચતુર્વિધો ઽભિસંધિર્દેશનાયાં બુદ્ધસ્ય વેદિતવ્યઃ । અવતારણાભિસંધિર્ લક્ષણાભિસંધિઃ પ્રતિપક્ષાભિસંધિઃ પરિણામન-અભિસંધિશ્ચ । તત્રાવતારણાભિસંધિઃ શ્રાવકેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ । શાસનાવતારણાર્થમ્ અનુત્ત્રાસાય રૂપાદ્યસ્તિત્વદેશનાત્ । લક્ષણાભિસંધિસ્ ત્રિષુ પરિકલ્પિતાદિસ્વ્ અભાવેષુ દ્રષ્ટવ્યો નિઃસ્વભાવાનુત્પન્નાદિસર્વધર્મદેશનાત્ । પ્રતિપક્ષાભિસંધિર્ દોષાણાં વિનયે દ્રષ્ટવ્યો યથાષ્ટાવરણપ્રતિપક્ષાગ્રયાનસંભાષાનુશંસે ગાથાદ્વયં વક્ષ્યતિ । પરિણામનાભિસંધિર્ અભિધાનગામ્ભીર્યે દ્રષ્ટવ્યો યથાહ ।
અસારે સારતયો વિપર્યાસેચ સુખિતાઃ ।
ક્લેશેન ચ સુસંક્લિષ્ટા લભન્તે બોધિમ્ ઉત્તમાં ॥ ઇતિ
અયમ્ અત્રાભિસંધિઃ । અસારે સારમતય ઇત્ય્ અવિક્ષેપે યેષાં સારબુદ્ધિઃ પ્રધાનબુદ્ધિર્વિક્ષેપો હિ વિસારશ્ ચેતસઃ । વિપર્યાસે ચ સુસ્થિતા ઇતિ નિત્યસુખશુચ્યાત્મગ્રાહવિપર્યયેણાનિત્યાદિકે વિપર્યાસે સુસ્થિતા અપરિહાણિતઃ । ક્લેશેન ચ સ સંક્લિષ્ટા ઇતિ દીર્ઘદુષ્કરવ્યાયામ્ અશ્રમેણાત્યર્થં પરિક્લિષ્ટાઃ । અભિપ્રાયવિભાગે શ્લોકઃ ।
સમતા ઽર્થાન્તરે જ્ઞેયસ્ તથા કાલાન્તરે પુનઃ ।
પુદ્ગલસ્યાશયે ચૈવ અભિપ્રાયશ્ ચતુર્વિધઃ

ચતુર્વિધો ઽભિપ્રાયઃ । સતતાભિપ્રાયો યદ્ આહ । અહમ્ એવ સ તસ્મિન્ સમયે વિપશ્વી સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽભૂવમ્ ઇત્ય્ અવિશિષ્ટધર્મકાયત્વાત્ । અર્થાન્તરાભિપ્રાયો યદ્ આહ । નિઃસ્વભાવાઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્ના ઇત્ય્ એવમ્ આદિ અયથારુતાર્થત્વાત્ કાલાન્તરાભિપ્રાયો યદાહ । યે સુખાવત્યાં પ્રાણિધાનં કરિષ્યન્તિ તે તત્રોપપત્સ્યન્ત ઇતિ કાલાન્તરેણેત્ય્ અભિપ્રાયઃ । પુદ્ગલાશયાભિપ્રાયો યત્ તદ્ એવ કુશલમૂલં કસ્યચિત્ પ્રશંસતે કસ્યચિદ્ વિગર્હતે ઽલ્પમાત્રસંતુષ્ટસ્ય વૈપુલ્યસંગ્રહાત્ મહાયાનસૂત્રાન્તસાનુશંસં ગાથાદ્વયમ્ ઉપાદાયાહ ।
બુદ્ધે ધર્મે ઽવજ્ઞા કૌશીદ્યં તુષ્ટિર્ અલ્પમાત્રેણ ।
રાગે માને ચરિતં કૌકૃતં ચાનિયતભેદઃ

સત્વાનામ્ આવરણં તત્પ્રતિપક્ષો ઽગ્રયાન્ અસંભાષા ।
સર્વાન્તરાયદોષપ્રહાણમ્ એષાં તતો ભવતિ

યો ગ્રન્થતો ઽર્થતો વા ગાથાદ્વયધારણે પ્રયુજ્યેત ।
સ હિ દશવિધમનુશંસં લભતે સત્વોત્તમો ધીમાન્

કૃત્સ્નાં ચ ધાતુપુષ્ટિં પ્રામોદ્યં ચોત્તમં મરણકાલે ।
જન્મ ચ યથાભિકામં જાતિસ્મરતાં ચ સર્વત્ર

બુદ્ધૈશ્ ચ સમવધાનં તેભ્યઃ શ્રવણં તથાગ્રયાન્ અસ્ય ।
અધિમુક્તિં સહ બુદ્ધ્યા દ્વયમુખતામ્ આશુબોધિં ચ

બુદ્ધે ધર્મે ઽવજ્ઞેતિ પઞ્ચ ગાથાઃ । તત્રાનિયતભેદો બોધિસત્વાનામ્ અનિયતાનાં મહાયાનદ્ભેદઃ । અગ્રયાન્ અસંભાષા યા મહાયાનદેશના । બુદ્ધે ઽવજ્ઞાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । અહમ્ એવ સ તેન કાલેન વિપશ્વી સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽભૂવમ્ ઇતિ । ધર્મે ઽવજ્ઞાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । ઇયતો ગંગાનદીવાલિકાસમાનબુદ્ધાન્ પર્યુપાસ્ય મહાયાને ઽવબોધ ઉત્પદ્યત ઇતિ । કૌશીદ્યાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । યે સુખાવત્યાં પ્રણિધાનં કરિષ્યન્તિ તે તત્રોપપત્સ્યન્ત ઇતિ । વિમલચન્દ્રપ્રભસ્ય ચ તથાગતસ્ય નામધેયગ્રહણમાત્રેણ નિયતો ભવત્ય્ ઉનત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધાવ્ ઇતિ । અલ્પમાત્રસંતુષ્ટ્યાવરસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । યત્ર ભગવાન્ ક્વચિદ્ દાનાદિ વિવર્ણયતિ અન્યત્ર વર્ણિતવાન્ । રાગચરિતસ્ય ચાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । યત્ર ભગવાન્ બુદ્ધક્ષેત્રવિભૂતિં વર્ણયતિ । માનચરિતસ્યાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । યત્ર ભગવાન્ કસ્યચિદ્ બુદ્ધસ્યાધિકાં સંપત્તિં વર્ણયતિ । કૌકૃત્યાવરણસ્ય ( મ્સ 84 ) પ્રતિપક્ષસંભાષા । યે બુદ્ધબોધિસત્વેષ્વ્ અકારં કરિષ્યન્તિ તે સર્વે સ્વર્ગોપગા ભવિષ્યન્તીતિ । અનિયતભેદસ્યાવરણસ્ય પ્રતિપક્ષસંભાષા । મહાશ્રાવકાણાં બુદ્ધત્વે વ્યાકરણદેશના એકયાનદેશના ચ । કૃત્સ્નધાતુપુષ્ટિઃ સર્વમહાયાનાધિષ્ઠાનાય ધાતુપુષ્ટિસ્ તદાવરણવિગમાત્ સર્વત્ર મહાયાને ઽધિમુક્તિલાભતઃ । દ્વયમુખતા સમાધિમુખતા ધારણીમુખતા ચ । દૃષ્ટે ધર્મે દ્વિવિધો ઽનુશંસઃ સાંપરાયિકે ઽષ્ટવિધઃ ક્રમેણોત્તરાઉત્તરવિશેષલાભાદ્ વેદિતવ્યઃ । દેશનાનુશંસે શ્લોકઃ ।
ઇતિ સુગતિરખેદવાન્ કૃપાલુઃ પ્રથિતયશાઃ સુવિધિજ્ઞતામ્ ઉપેતઃ ।
ભવતિ સુકથિકો હિ બોધિસત્વસ્ તપતિ જને કથિતૈર્ યથૈવ સૂર્યઃ