મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 9

મહાયાનસૂત્રાલંકારે પરિપાકાધિકારો ઽષ્ટમઃ
નવમો ઽધિકારઃ
સર્વાકારજ્ઞતાયાં દ્વૌ શ્લોકૌ ।
તૃતીયસ્તયોરેવ નિર્દેશભૂતઃ ।
અમેયૈર્દુષ્કરશતૈરમેયૈઃ કુશલાચયૈઃ ।
અપ્રમેયેણ કાલેન અમેયાવરણક્ષયાત્

સર્વાકારજ્ઞતાવાપ્તિઃ સર્વાવરણનિર્મલા ।
વિવૃતા રત્નપેટેવ બુદ્ધત્વં સમુદાહૃતમ્

કૃત્વા દુષ્કરમદ્ભુતં શ્રમશતૈઃ સંચિત્યસર્વશુભં કાલેનોત્તમકલ્પયાનમહતા સર્વાવૃતીનાં ક્ષયાત્ ।
સૂક્ષ્મસ્યાવરણસ્ય ભૂમિષુ ગતસ્યોત્પાટનાદ્ બુદ્ધતા રત્નાનામિવ સા પ્રભાવમહતાં પેટા સમુદ્ધાતિ[ટિ?]તા

સર્વધર્માશ્ચ બુદ્ધત્વં ધર્મો નૈવ ન કશ્ચન ।
શુક્લધર્મમયં તચ્ચ ન ચ તૈસ્તન્નિરૂપ્યતે

ધર્મરત્નનિમિત્તત્વાલ્લબ્ધરત્નાકરોપમમ્ ।
શુભસ્યનિમિત્તત્વાલ્લબ્ધમેઘોપમં મતમ્

બુદ્ધત્વં સર્વધર્મઃ સમુદિતમથ વા સર્વધર્મવ્યપેતં પ્રોદ્ભૂતેર્ધર્મરત્નપ્રતતસુમહતો ધર્મરત્નાકરાભમ્ ।
ભૂતાનાં શુક્લસસ્યપ્રસવસુમહતો હેતુતો મેઘભૂતં દાનાદ્ધર્મામ્બુવર્ષપ્રતતસુવિહિતસ્યાક્ષયસ્ય પ્રજાસુ

પરિત્રાણં હિ બુદ્ધત્વં સર્વક્લેશગણાત્સદા ।
સર્વદુશ્ચરિતેભ્યશ્ચ જન્મમરણતો ઽપિ ચ

ઉપદ્રવેભ્યઃ સર્વેભ્યો અપાયાદનુપાયતઃ ।
સત્કાયાદ્ધીનયાનાચ્ચ તસ્માચ્છરણમુત્તમમ્

શરણમનુપમં તચ્છ્રેષ્ઠબુદ્ધત્વમિષ્ટં જનનમરણસર્વક્લેશપાપેષુ રક્ષા ।
વિવિધભયગતાનાં સર્વરક્ષાપયાનં પ્રતતવિવિધદુઃખાપાયનોપાયગાનાં

બૌદ્ધૈર્ધર્મૈર્યચ્ચ સુસંપૂર્ણશરીરં યત્સદ્ધર્મે વેત્તિ સ સત્ત્વાન્પ્રવિનેતુમ્ ।
યાતં પારં યત્કૃપયા સર્વજગત્સુ તદ્ બુદ્ધત્વં શ્રેષ્ઠમિહત્યં[હેષ્ટં] શરણાનામ્

આલોકાત્[કાલાત્]સર્વસત્ત્વાનાં બુદ્ધત્વં શરણં મહત્ ।
સર્વવ્યસનસંપત્તિવ્યાવૃત્ત્યભ્યુદયે મતમ્

ક્લેશજ્ઞેયવૃતીનાં સતતમનુગતં બીજમુત્કૃષ્ટકાલં યસ્મિન્નસ્તં પ્રયાતં ભવતિ સુવિપુલૈઃ સર્વહાનિપ્રકારૈઃ ।
બુદ્ધત્વં શુક્લધર્મપ્રવરગુણયુતા આ[ચા]શ્રયસ્યાન્યથાપ્તિસ્ તત્પ્રાપ્તિર્નિર્વિકલ્પાદ્વિષયસુમહતો જ્ઞાનમાર્ગાત્સુશુદ્ધાત્

સ્થિતશ્ચ તસ્મિન્સ તથાગતો જગન્મહાચલેન્દ્રસ્થ ઇવાભ્યુદીક્ષતે ।
શમાભિરામં કરૂણાયતે જનમઘા[ભવા]ભિરામે ઽન્યજને તુ કા કથા

પ્રવૃત્તિરૂદ્ધિત્તિરવૃતિરાશ્રયો નિવૃત્તિરાવૃત્તિરથો દ્વયાદ્વયા ।
સમાવિશિષ્ટા અપિ સર્વગાત્મિકા તથાગતાનાં પરિવૃત્તિરિષ્યતે

યથામ્બરં સર્વગતં સદામતં તથૈવ તત્સર્વગતં સદામતમ્ ।
યથામ્બરં રૂપગણેષુ સર્વગં તથૈવ તત્સત્વગણેષુ સર્વગમ્

યથોદભાજને ભિન્ને ચન્દ્રબિમ્બં ન દૃશ્યતે ।
તથ દુષ્ટેષુ સત્ત્વેષુ બુદ્ધબિમ્બં ન દૃશ્યતે

યથાગ્નિર્જ્વલતે ઽન્યત્ર પુનરન્યત્રશામ્યતિ ।
બુદ્ધેષ્વપિ તથા જ્ઞેયં સંદર્શનમદર્શનમ્

અઘટિતેભ્યસ્તૂર્યેભ્યો યથા સ્યાચ્છબ્દસંભવઃ ।
તથા જિણે વિનાભોગં દેશનાયાઃ સમુદ્ભવઃ

યથા મણેર્વિના યત્નં સ્વપ્રભાવ[સ]નિદર્શનમ્ ।
બુદ્ધેષ્વપિ વિનાભોગં તથા કૃત્યનિદર્શનમ્

યથાકાશે અવિચ્છિન્ના દૃશ્યન્તે લોકતઃ ક્રિયાઃ ।
તથૈવાનાસ્રવે ઘાતૌ અવિચ્છિન્ના જિનક્રિયાઃ

યથાકાશે ક્રિયાણાં હિ હાનિરભ્યુદયઃ સદા ।
તથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધકાર્યોદયવ્યયઃ

પૌર્વાપર્યાવિશિષ્ટાપિ સર્વાવરણનિર્મલા ।
નશુદ્ધા નાપિ ચાશુદ્ધા તથતા બુદ્ધતા મતા

શૂન્યતાયાં વિશુદ્ધાયાં નૈરાત્મ્યાન્માર્ગલાભતઃ ।
બુદ્ધાઃ શુદ્ધાત્મલાભિત્વાત્ ગતા આત્મમહાત્મતામ્

ન ભાવો નાપિ ચાભાવો બુદ્ધત્વં તેન કથ્યતે ।
તસ્માદ્બુદ્ધતથાપ્રશ્ને અવ્યાકૃતનયો મતઃ

દાહશાન્તિર્યથા લોહે દર્શને તિમિરસ્ય ચ ।
ચિત્તજ્ઞાને તથા બૌદ્ધે ભાવાભાવો ન શસ્યતે

બુદ્ધાનામમલે ધાતૌ નૈકતા બહુતા ન ચ ।
આકાશવદદેહત્વાત્પૂર્વદેહાનુસારતઃ

બલાદિબુદ્ધધર્મેષુ બોધી રત્નાકરોપમા ।
જગત્કુશલસસ્યેષુ મહામેઘોપમા મતા

પુણ્યજ્ઞાનસુપૂર્ણત્વાત્પૂર્ણચન્દ્રોપમા મતા ।
જ્ઞાનાલોકકરત્વાચ્ચ મહાદિત્યોપમા મતા

અમેયા રશ્મયો યદ્વદ્વ્યમિશ્રા ભાનુમણ્ડલે ।
સદૈકકાર્યા વર્તન્તે લોકમાલોકયન્તિ ચ

તથૈવાનાસ્રવે ધાતૌ બુદ્ધાનામપ્રમેયતા ।
મિશ્રૈકકાર્યા કૃત્યેષુ જ્ઞાનાલોકકરામતા

યથૈકરશ્મિનિઃસારાત્સર્વરશ્મિવિનિઃસૃતિઃ ।
ભાનોસ્તથૈવ બુદ્ધાનાં જ્ઞેયા જ્ઞાનવિનિઃસૃતિઃ

યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનાં વૃત્તૌ નાસ્તિ મમાયિતમ્

યથા સૂર્યૈકમુક્તાભૈ રશ્મિભિર્ભાસ્યતે જગત્ ।
સકૃત્ જ્ઞેયં તથા સર્વં બુદ્ધજ્ઞાનૈઃ પ્રભાસ્યતે

યથૈવાદિત્યરશ્મીનાં મેઘાદ્યાવરણં મતમ્ ।
તથૈવ બુદ્ધજ્ઞાનાનામાવૃતિઃ સત્વદુષ્ટતા

યથા પાંશુવશાદ્વસ્રે રઙ્ગચિત્રાવિચિત્રતા ।
તથા ઽવેધવશાન્મુક્તૌ જ્ઞાનચિત્રાવિચિત્રતા

ગામ્ભીર્યમમલે ધાતૌ લક્ષણસ્થાનકર્મસુ ।
બુદ્ધાનામેતદુદિતં રઙ્ગૈર્વાકાશચિત્રણા

સર્વેષામવિશિષ્ટાપિ તથતા શુદ્ધિમાગતા ।
તથાગતત્વં તસ્માચ્ચ તદ્ગર્ભાઃ સર્વદેહિનઃ

શ્રાવકાણાં વિભુત્વેન લૌકિકસ્યાભિભૂયતે ।
પ્રત્યેકબુદ્ધેભ્યો મનઃ[બુદ્ધભૌમેન] શ્રાવકસ્યાભિભૂયતે

બોધિસત્ત્વવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ ।
તથાગતવિભુત્વસ્ય તત્કલાં નાનુગચ્છતિ

અપ્રમેયમચિન્ત્યં ચ વિભુત્વં બૌદ્ધમિષ્યતે ।
યસ્ય યત્ર યથા યાવત્કાલે યસ્મિન્પ્રવર્તતે

પઞ્ચેન્દ્રિયપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
સર્વાર્થવૃત્તૌ સર્વેષાં ગુનદ્વાદશશતોદયે

મનસો ઽપિ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
વિભુત્વાનુચરે જ્ઞાને નિર્વિકલ્પે સુનિર્મલે

સાર્થોદ્ગ્રહપરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ક્ષેત્રશુદ્ધૌ યથાકામં ભોગસંદર્શનાય હિ

વિકલ્પસ્ય પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
અવ્યાઘાતે સદાકાલં સર્વેષાં જ્ઞાનકર્મણામ્

પ્રતિષ્ઠાયાઃ પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બુદ્ધાનામચલે[મલે]પદે

મૈથુનસ્ય પરાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
બુદ્ધસૌખ્યબિહારે ઽથ દારાઽસંક્લેશદર્શને

આકાશસંજ્ઞાવ્યાવૃત્તૌ વિભુત્વં લભ્યતે પરમ્ ।
ચિન્તિતાર્થસમૃદ્ધૌ ચ ગતિરૂપવિભાવને

ઇત્યેમેયપરાવૃત્તાવમેયવિભુતા મતા ।
અચિન્ત્યકૃત્યાનુષ્ઠાનાદ્બુદ્ધાનામમલાશ્રયે

શુભે વૃદ્ધો લોકો વ્રજતિ સુવિશુદ્ધૌ પરમતાં શુભે ચાનારબ્ધ્વા વ્રજતિ શુભવૃદ્ધૌ પરમતામ્ ।
વ્રજત્યેવં લોકો દિશિ દિશિ જિનાનાં સુકથિતૈર્ અપક્વઃ પક્વો વા [ન]ચ પુનરશેષં ધ્રુવમિહ

તથા કૃત્વા ચર્યાં [કૃચ્છ્રાવાપ્યાં] પરમગુણયોગાદ્ભુતવર્તી મહાબોધિં નિત્યાં ધ્રુવમશરણાનાં ચ શરણમ્ ।
લભન્તે યદ્ધીરા [દિશિ દિશિ] ગસદા [સદા]સર્વસમયં તદાશ્ચર્યં લોકે સુવિધચરણાન્નાદ્ભુતમપિ

ક્વચિદ્ધર્માઞ્ચકં [ધર્મ્યં ચક્રં] બહુમુખશતૈર્દર્શયતિ યઃ ક્વચિજ્જન્માન્તર્ધિં ક્વચિદપિ વિચિત્રાં જનચરીમ્ ।
ક્વચિત્કૃત્સ્નાં બોધિં ક્વચિદપિ ચ નિર્વાણમસકૃત્ ન ચ સ્થાનાત્તસ્માદ્વિચલતિ સ સર્વં ચ કુરુતે

ન બુદ્ધાનામેવં ભવતિ મમપક્વો ઽયમિતિ ચાપ્રપાચ્યો ઽયં દેહી અપિ ચ અધુનાપાચ્યત ઇતિ ।
વિના સંસ્કારં તુ પ્રપચમુપયાત્યેવ જનતા શુભૈર્ધર્મૈર્નિત્યં દિશિ દિશિઃ સમન્તાત્ત્રયમુખમ્

યથાયત્નં ભાનુઃ પ્રતતવિષદૈરંશવિસરૈઃ પ્રપાક[કં] સસ્યાનાં દિશિ [દિશિ] સમન્તાત્પ્રકુરૂતે ।
તથા ધર્માર્કો ઽપિ પ્રશમવિધિધર્માંશુવિસરૈઃ પ્રપાકં સસ્યાનાં દિશિ દિશિ સમન્તાત્પ્રકુરૂતે

યથૈકસ્માદ્દીપાદ્ભવતિ સુમહાન્દીપનિચયો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ સ પુનરેતિ વ્યયમતઃ ।
તથૈકસ્માદ્ બુદ્ધાદ્ [પાકા]ભવતિ સુમહાન્ પરિપાક[પાક]નિચયો ઽપ્રમેયો ઽસંખ્યેયો ન ચ પુનરેતિ[પુનરુપૈતિ] વ્યયમતઃ

યથા તોયૈસ્તૃપ્તિં વ્રજતિ ન મહાસાગર ઇવ ન વૃદ્ધિં વા યાતિ પ્રતતવિષદામ્બુ પ્રવિશનૈઃ ।
તથા બૌદ્ધૌ ધાતુઃ સતતસમિતૈઃ શુદ્ધિવિશનૈર્ નતૃપ્તિં વૃદ્ધિં વા વ્રજતિ પરમાશ્ચર્યમિહ તત્

સર્વધર્મદ્વયાવારતથતાશુદ્ધિલક્ષણઃ ।
વસ્તુજ્ઞાનતદાલમ્બવશિતાક્ષયલક્ષણઃ

ક્લેશજ્ઞેયાવરણદ્વયાત્સર્વધર્મતથતાવિશુદ્ધિલક્ષણશ્ચ વસ્તુતદાલમ્બનજ્ઞાનયોરક્ષયવશિતા લક્ષણશ્ચ ।
સર્વતસ્તથતાજ્ઞાનભાવના સમુદાગમઃ સર્વસત્વદ્વયાધાનસર્વથાઽક્ષયતા ફલમ્

કાયવાક્ચિત્તનિર્માણપ્રયોગોપાયકર્મકઃ ।
સમાધિધારણીદ્વારદ્વયામેયસમન્વિતઃ

સ્વભાવધર્મસંભોગનિર્માણૈર્ભિન્નવૃત્તિકઃ ।
ધર્મધાતુર્વિશુદ્ધો ઽયં બુદ્ધાનાં સમુદાહૃતઃ

સ્વાભાવિકો ઽથ સાંભોગ્યઃ કાયો નૈર્માણિકો ઽપરઃ ।
કાયભેદા હિ બુદ્ધાનાં પ્રથમસ્તુ દ્વયાશ્રયઃ

સર્વધાતુષુ સાંભોગ્યો ભિત્રો ગણપરિગ્રહૈઃ ।
ક્ષેત્રૈશ્ચ નામભિઃ કાયૈર્ધર્મસંભોગચેષ્ટિતૈઃ

સમઃ સૂક્ષ્મશ્ચ તચ્છિષ્ટઃ[ચ્છ્લિષ્ટઃ] કાયઃ સ્વાભાવિકો મતઃ ।
સંભોગવિભુતાહેતુર્યથેષ્ટં ભોગદર્શને

અમેયં બુદ્ધનિર્માણં કાયો નૈર્માણિકો મતઃ ।
દ્વયોર્દ્વયાર્થસંપત્તિઃ સર્વાકારા પ્રતિષ્ઠિતા

શિલ્પજન્મમહાબોધિસદાનિર્વાણદર્શનૈઃ ।
બુદ્ધનિર્માણકાયો ઽયં મહામાયો[મહોપાયો] વિમોચને

ત્રિભિઃ કાયૈસ્તુ વિજ્ઞેયો બુદ્ધાનાં કાયસંગ્રહઃ ।
સાશ્રયઃ સ્વપરાર્થો યસ્ત્રિભિઃ કાયૈર્નિર્દર્શિતઃ

આશ્રયેણાશયેનાપિ કર્મણા તે સમા મતાઃ ।
પ્રકૃત્યા ઽસ્રંસનેનાપિ પ્રબન્ધેનૈષુ નિત્યતા

આદર્શજ્ઞાનમચલં ત્રયજ્ઞાનં તદાશ્રિતમ્ ।
સમતાપ્રત્યવેક્ષાયાં કૃત્યાનુષ્ઠાન એવ ચ

આદર્શજ્ઞાનમમમાપરિચ્છિન્નં સદાનુગમ્ ।
સર્વજ્ઞેયેષ્વસંમૂઢં ન ચ તેષ્વામુખં સદા

સર્વજ્ઞાનનિમિત્તત્વાન્મહાજ્ઞાનાકરોપમમ્ ।
સંભોગબુદ્ધતા જ્ઞાનપ્રતિબિમ્બોદયાચ્ચ તત્

સત્ત્વેષુ સમતાજ્ઞાનં ભાવનાશુદ્ધિતો ઽમલં [મતમ્] ।
અપ્રતિષ્ઠસ[શ]માવિષ્ટં સમતાજ્ઞાનમિષ્યતે

મહામૈત્રીકૃપાભ્યાં ચ સર્વકાલાનુગં મતમ્ ।
યથાધિમોક્ષં સત્વાનાં બુદ્ધબિમ્બનિદર્શકમ્

પ્રત્યવેક્ષણકં જ્ઞાને [નં]જ્ઞેયેષ્વવ્યાહતં સદા ।
ધારણીનાં સમાધીનાં નિધાનોપમમેવ ચ

પરિષન્મણ્ડલે સર્વવિભૂતીનાં નિદર્શકમ્ ।
સર્વસંશયવિચ્છેદિ મહાધર્મપ્રવર્ષકમ્

કૃત્યાનુષ્ઠાનતાજ્ઞાનં નિર્માણૈઃ સર્વધાતુષુ ।
ચિત્રાપ્રમેયાચિન્ત્યૈશ્ચ સર્વસત્ત્વાર્થકારકમ્

કૃત્યનિષ્પત્તિભિર્ભેદૈઃ સંખ્યાક્ષેત્રૈશ્ચ સર્વદા ।
અચિન્ત્યં બુદ્ધનિર્માણં વિજ્ઞેયં તચ્ચ સર્વથા

ધારણાત્સમચિત્તાચ્ચ સમ્યગ્ધર્મપ્રકાશનાત્ ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનતશ્ચૈવ ચતુર્જ્ઞાનસમુદ્ભવઃ

ગોત્રભેદાદવૈયર્થ્યાત્સાકલ્યાદપ્યનાદિતઃ ।
અભેદાન્નૈકબુદ્ધત્વં બહુત્વં ચામલાશ્રયે

યા ઽવિદ્યમાનતા સૈવ પરમા વિદ્યમાનતા ।
સર્વથા ઽનુપલમ્ભશ્ચ ઉપલમ્ભઃ પરો મતઃ

ભાવના પરમા ચેષ્ટા ભાવનામવિપશ્યતામ્ ।
પ્રતિલમ્ભઃ પરશ્ચેષ્ટઃ પ્રતિલમ્ભં ચ પશ્યતામ્

પશ્યતાં ગુરુત્વં [તાં] દીર્ઘં નિમિત્તં વીર્યમાત્મનઃ ।
માનિનાં બોધિસત્ત્વાનાંદુ [દૂ]રે બોધિર્નિરૂપ્યતે

પશ્યતામ્, કલ્પનામાત્રં સર્વમેતદ્યથોદિતં ।
અકલ્પબોધિસત્વાનાં પ્રાપ્તા બોધિર્નિરૂપ્યતે

ભિન્નાશ્રયા ભિન્નજલાશ્ચ નદ્યઃ અલ્પોદકાઃ કૃત્યપૃથક્ત્વકાર્યાઃ ।
જલાશ્રિતપ્રાણિતનૂપભોગ્યા ભવન્તિ પાતાલમસંપ્રવિષ્ટાઃ

સમુદ્રવિષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ સર્વા એકાશ્રયા એકમહાજલાશ્ચ ।
મિશ્રૈકકાર્યાશ્ચ મહોપભોગ્યા જલાશ્રિતપ્રાણિગણસ્ય નિત્યમ્

ભિન્નાશ્રયા ભિન્નમતાશ્ચ ધીરાઃ સ્વલ્પાવબોધાઃ પૃથગાત્મકૃત્યાઃ ।
પરીત્તસત્વાર્થસદોપભોગ્યા ભવન્તિ બુદ્ધત્વમસંપ્રવિષ્ટાઃ

બુદ્ધત્વવિષ્ટાશ્ચ ભવન્તિ સર્વે એકાશ્રયા એકમહાવબોધાઃ ।
મિશ્રેકકાર્યાશ્ચ મહોપભોગ્યાઃ સદા મહાસત્વગણસ્ય તે હિ

ઇતિનિરૂપમશુક્લધર્મયોગાદ્ હિતસુખહેતુતયા ચ બુદ્ધભૂમેઃ ।
શુભપરમસુખાક્ષયાકરત્વાત્ શુભમતિરર્હતિ બોધિચિત્તમાપ્તુમ્