મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 19

મહાયાનસૂત્રાલંકારે બોધિપક્ષાધિકારઃ[અષ્ટાદશઃ] સમાપ્તઃ
એકોનવિંશત્યધિકારઃ
આશ્ચર્ય વિભાગે ત્રયઃ શ્લોકાઃ ।
સ્વદેહસ્ય પરિત્યાગઃ સંપત્તેશ્ચૈવ સંવૃત્તૌ ।
દુર્બલેષુ ક્ષમા કાયે જીવિતે નિરપેક્ષિણઃ

વીર્યારમ્ભો હ્યનાસ્વાદો ધાનેષુ સુખ એવ ચ ।
નિષ્કલ્પના ન પ્રજ્ઞાયામાશ્ચર્યં ધીમતાં ગ[મ]તં

તથાગતકુલે જન્મલાભો વ્યાકરણસ્ય ચ ।
અભિષેકસ્ય ચ પ્રાપ્તિર્બોધેશ્ચાશ્ચર્યમિષ્યતે

વૈરાગ્યં કરુણાં ચૈત્ય ભાવનાં પરમામપિ ।
તથૈવ સમચિત્તત્વં નાશ્ચર્યં તાસુ યુક્તતા

ન તથાત્મનિ દારેષુ સુતમિત્રેષુ બન્ધુષુ ।
સત્વાનાં પ્રગતઃ સ્નેહો યથા સત્વેષુ ધીમતાં

અર્થિષ્વપક્ષપાતશ્ચ શીલસ્યાખણ્ડના ધ્રુવં ।
ક્ષાન્તિઃ સર્વત્ર સત્વાર્થં[સર્વાર્થં]વીર્યારમ્ભો મહાનપિ

ધ્યાનં ચ કુશલં નિત્યં પ્રજ્ઞા ચૈવાવિકલ્પિકા ।
વિજ્ઞેયા બોધિસત્વાનાં તાસ્વેવ સમચિત્તતા

સ્થાપના ભાજનત્વે ચ શીલેષ્વેવ ચ રોપણં ।
મર્ષણા ચાપકારસ્ય અર્થે વ્યાપારગામિતા

આવર્જના શાસને ઽસ્મિંશ્છેદના સંશયસ્ય ચ ।
સત્વેષુ ઉપકારિત્વં ધીમતામેતદિષ્યતે

સમાશયેન સત્વાનાં ધારયન્તિ સદૈવ યે ।
જનયન્ત્યાર્યભૂમૌ ચ કુશલૈર્વર્ધયન્તિ ચ

દુષ્કૃતાત્પરિરક્ષન્તિ શ્રુતં વ્યુત્પાદયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વમાતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

શ્રદ્ધાયાઃ સર્વસત્વેષુ સર્વદા ચાવરોપણાત્ ।
અધિશીલાદિશિક્ષાયાં વિમુક્તૌ ચ નિયોજનાત્

બુદ્ધાધ્યેષણતશ્ચૈષામાવૃતેશ્ચ વિવર્જનાત્ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વપિતૃકલ્પા જિનાત્મજાઃ

અનર્હદેશનાં યે ચ સત્વાનાં ગૂહયન્તિ હિ ।
શિક્ષાવિપત્તિં નિન્દન્તિ શંસન્ત્યેવ ચ સંપદમ્

અવવાદં ચ યચ્છન્તિ મારાનાવેદયન્તિ હિ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્ત્વબન્ધુકલ્પા જિનાત્મજાઃ

સંક્લેશે વ્યવદાને ચ સ્વયમશ્રાન્તબુદ્ધયઃ ।
યચ્છન્તિ લૌકિકીં કૃત્સ્નાં સંપદં ચાતિલૌકિકીમ્

સુખે હિતે ચાભિન્ના[અખેદિત્વાદભિન્ના] યે સદા સુખહિતૈષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વમિત્રકલ્પા જિનાત્મજાઃ

સર્વદોદ્યમવન્તો યે સત્વાનાં પરિપાચને ।
સમ્યગ્નિર્યાણવક્તારઃ ક્ષમા વિપ્રતિપત્તિષુ

દ્વયસંપત્તિદાતારસ્તદુપાયે ચ કોવિદાઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વદાસકલ્પા જિનાત્મજાઃ

અનુત્પત્તિકધર્મેષુ ક્ષાન્તિં પ્રાપ્તાશ્ચ યે મતાઃ ।
સર્વયા[નો]પદેષ્ટારઃ સિદ્વયોગાનિયોજકાઃ

સુમુખાઃ પ્રતિકારે ચ વિપાકે ચાનપેક્ષિણઃ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વાચાર્યકલ્પા જિનાત્મજાઃ

સત્વકૃત્યાર્થમુદ્યુક્તાઃ સંભારાન્પૂરયન્તિ યે ।
સંભૃતાન્મોચયન્ત્યાશુ વિપક્ષં હાપયન્તિ ચ

લોકસંપત્તિભિશ્ચિત્રૈરલોકૈર્યોજયન્તિ ચ ।
પઞ્ચભિઃ કર્મભિઃ સત્વોપાધ્યાયકલ્પા જિનાત્મજાઃ

અસક્ત્યા ચૈવ ભોગેષુ શીલસ્ય ચ ન ખણ્ડનૈઃ ।
કૃતજ્ઞતાનુયોગાચ્ચ પ્રતિપત્તૌ ચ યોગતઃ

ષટ્સુ પારમિતાસ્વેવ વર્તમાના હિ દેહિનઃ ।
ભવન્તિ બોધિસત્વાનાં તથા પ્રત્યુપકારિણઃ

વૃદ્ધિં હાનિં ચ કાઙ્ક્ષન્તિ સત્વાનાં ચ પ્રપાચનં ।
વિશેષગમનં ભૂમૌ બોધિં ચાનુત્તરાં સદા

ત્રાસહાનૌ સમુત્પાદે સંશયચ્છેદને ઽપિ ચ ।
પ્રતિપત્ત્યવવાદે ચ સદાબન્ધ્યા જિનાત્મજાઃ

દાનં નિષ્પ્રતિકાઙ્ક્ષસ્ય નિઃસ્પૃહસ્ય પુનર્ભવે ।
શીલં ક્ષાન્તિશ્ચ સર્વત્ર વીર્યં સર્વશુભોદયે

વિના[આ?]રૂપ્યં તથા ધ્યાનં પ્રજ્ઞા ચોપાયસંહિતા ।
સમ્યક્પ્રયોગો ધીરાણાં ષટ્સુ પારમિતાસુહિ

ભોગસક્તિઃ સચ્છિદ્રત્વં માનશ્ચૈવ સુખલ્લિકા ।
આસ્વાદનં વિકલ્પશ્ચ ધીરાણાં હાનિહેતવઃ

સ્થિતાનાં બોધિસત્વાનાં પ્રતિપક્ષેષુ તેષુ ચ ।
જ્ઞેયા વિશેષભાગીયા ધર્મા એતદ્વિપર્યયાત્

પ્રવા[તા]રણાપિ કુહના સૌમુખ્યસ્ય ચ દર્શના ।
લોભત્વેન તથ વૃત્તિઃ શાન્તવાક્કાયતા તથા

સુવાક્કરણસંપચ્ચ પ્રતિપત્તિવિવર્જિતા ।
એતે હિ બોધિસત્વાનામભૂતત્વાય દેશિતાઃ ।
વિપર્યયાત્પ્રયુક્તાનાં તદ્ભૂતત્વાય દેશિતાઃ

તે દાનાદ્યુપંસહારૈઃ સત્વાનાં વિનયન્તિ હિ ।
ષટ્પ્રકારં વિપક્ષં હિ ધીમન્તઃ સર્વભૂમિષુ

ધીમદ્વ્યાકરણં દ્વેધા કાલપુદ્ગલભેદતઃ ।
બોધૌ વ્યાકરણે ચૈવ મહાચ્ચાન્યદુદાહૃતં

નોત્પત્તિક્ષાન્તિલાભેન માનાભોગવિહાનિતઃ ।
એકીભાવગમત્વાચ્ચ સર્વબુદ્ધજિનાત્મજૈઃ

ક્ષેત્રેણં નામ્ના કાલેન કલ્પનામ્ના ચ તત્પુનઃ ।
પરિવારાનુવૃત્યા ચ સદ્ધર્મસ્ય તદિષ્યતે

સંપત્યુત્પત્તિનૈયમ્યપાતો ઽખેદે ચ ધીમતાં ।
ભાવનાયાશ્ચ સાતત્યે સમાધાનાચ્યુતાવપિ ।
કૃત્યસિદ્ધાવનાભોગે ક્ષાન્તિલાભે ચ સર્વથા

પૂજા શિક્ષાસમાદાનં કરુણા શુભભાવના ।
અપ્રમાદસ્તથારણ્યે શ્રુતાર્થાતૃપ્તિરેવ ચ ।
સર્વભૂમિષુ ધીરાણામવશ્યકરણીયતા

કામેષ્વાદીનવજ્ઞાનં સ્ખલિતેષુ નિરીક્ષણા ।
દુઃખાધિવાસના ચૈવ કુશલસ્ય ચ ભાવના

અનાસ્વાદઃ સુખે ચૈવ નિમિત્તાનામકલ્પના ।
સાતત્યકરણીયં હિ ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

ધર્મદાનં શીલશુદ્ધિર્નોત્પત્તિક્ષાન્તિરેવ ચ ।
વીર્યારમ્ભો મહાયાને અન્ત્યા સકરુણા સ્થિતિઃ ।
પ્રજ્ઞા પારમિતાનાં ચ પ્રધાનં ધીમતાં મતમ્

વિદ્યાસ્થાનવ્યવસ્થાનં સૂત્રાદ્યાકારભેદતઃ ।
જ્ઞેયં ધર્મવ્યવસ્થાનં ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

પુનઃ સત્વવ્યવસ્થાનં સપ્તધા તથતાશ્રયાત્ ।
ચતુર્ધા ચ ત્રિધા ચૈવ યુક્તિયાનવ્યવસ્થિતિઃ

યોનિશશ્ચ મનસ્કારઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ ફલાન્વિતા ।
પ્રમાણૈર્વિચયો ઽચિન્ત્યં જ્ઞેયં યુક્તિચતુષ્ટયમ્

આશયાદ્દેશનાચ્ચૈવ પ્રયોગાત્સંભૃતેરપિ ।
સમુદાગમભેદાચ્ચ ત્રિવિધં યાનમિષ્યતે

આગન્તુકત્વપર્યેષા અન્યોન્યં નામવસ્તુનોઃ ।
પ્રજ્ઞપ્તેર્દ્વિવિધસ્યાત્ર તન્માત્રત્વસ્ય વૈષણા

સર્વસ્યાનુપલમ્ભાચ્ચ ભૂતજ્ઞાનં ચતુર્વિધં ।
સર્વાર્થસિદ્ધ્યૈ ધીરાણાં સર્વભૂમિષુ જાયતે

પ્રતિષ્ઠાભોગબીજં હિ નિમિત્તં બન્ધનસ્ય હિ ।
સાશ્રયાશ્ચિત્તચૈત્તાસ્તુ બધ્યન્તે ઽત્ર સબીજકાઃ

પુરતઃ સ્થાપિતં યચ્ચ નિમિત્તં યત્સ્થિતં સ્વયં ।
સર્વં વિભાવયન્ધીમાન્ લભતે બોધિમુત્તમામ્

તથતાલમ્બનં જ્ઞાનં દ્વયગ્રાહવિવર્જિતં ।
દૌષ્ઠુલ્યકાયપ્રત્યક્ષં તત્ક્ષયે ધીમતાં મતમ્

તથતાલમ્બનં જ્ઞાનમનાનાકારભાવિતં ।
સદસત્તાર્થે પ્રત્યક્ષં વિકલ્પવિભુ ચોચ્યતે

તત્ત્વં સંચ્છાદ્ય બાલાનામતત્ત્વં ખ્યાતિ સર્વતઃ ।
તત્ત્વં તુ બોધિસત્વાનાં સર્વતઃ ખ્યાત્યપાસ્ય તત્

અખ્યાનખ્યાનતા જ્ઞેયા અસદર્થસદર્થયોઃ ।
આશ્રયસ્ય પરાવૃત્તિર્મોક્ષો ઽસૌ કામચારતઃ

અન્યોન્યં તુલ્યજાતીયઃ ખ્યાત્યર્થઃ સર્વતો મહાન્ ।
અન્તરાયકરસ્તસ્માત્પરિજ્ઞાયૈનમુત્સૃજેત્

પરિપાચ્યં વિશોધ્યં ચ પ્રાપ્યં યોગ્યં ચ પાચને ।
સમ્યક્ત્વદેશનાવસ્તુ અપ્રમેયં હિ ધીમતામ્

બોધિસત્વ[ચિત્ત]સ્ય ચોત્પાદો નોત્પાદક્ષાન્તિરેવ ચ ।
ચક્ષુશ્ચ નિર્મલં હીનમાશ્રવક્ષય એવ ચ

સદ્ધર્મસ્ય સ્થિતિર્દીર્ઘા વ્યુત્પત્તિચ્છિત્તિભોગતા ।
દેશનાયાઃ ફલં જ્ઞેયં તત્પ્રયુક્તસ્ય ધીમતઃ

આલમ્બનમહત્વં ચ પ્રતિપત્તેર્દ્વયોસ્તથા ।
જ્ઞાનસ્ય વીર્યારમ્ભસ્ય ઉપાયે કૌશલસ્ય ચ

ઉદાગમમહત્વં ચ મહત્વં બુદ્ધકર્મણઃ ।
એતન્મહત્વયોગાદ્ધિ મહાયાનં નિરુચ્યતે

ગોત્રં ધર્માધિમુક્તિશ્ચ ચિત્તસ્યોત્પાદના તથા ।
દાનાદિપ્રતિપત્તિશ્ચ ન્યાયા[મા]વક્રાન્તિરેવ ચ

સત્વાનાં પરિપાકશ્ચ ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશોધના ।
અપ્રતિષ્ઠિતનિર્વાણં બોધિઃ શ્રેષ્ઠા ચ દર્શનાત્[દર્શના]

આધિમોક્ષિક એકશ્ચ શુદ્ધાધ્યાશયિકો ઽપરઃ ।
નિમિત્તે ચાનિમિત્તે ચ ચાર્યપ્યનભિસંસ્કૃતે ।
બોધિસત્વા હિ વિજ્ઞેયાઃ પઞ્ચૈતે સર્વભૂમિષુ

કામેષ્વસક્તસ્સ્ત્રિવિશુદ્ધકર્મા ક્રોધાભિભૂમ્યં ગુણતત્પરશ્ચ ।
ધર્મે ઽચલસ્તત્વગભીરદૃષ્ટિર્બોધૌ સ્પૃહાવાન્ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

અનુગ્રહેચ્છો ઽનુપઘાતદૃષ્ટિઃ પરોપઘાતેષ્વધિવાસકશ્ચ ।
ધીરો ઽપ્રમત્તશ્ચ બહુશ્રુતશ્ચ પરાર્થયુક્તઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

આદીનવજ્ઞઃ સ્વપરિગ્રહેષુ ભોગેષ્વસક્તો હ્યનિગૂઢવૈરઃ ।
યોગી નિમિત્તે કુશલો ઽકુદૃષ્ટિરધ્યાત્મસંસ્થઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

દયાન્વિતો હ્રીગુણસંનિવિષ્ટો દુઃખાધિવાસાત્સ્વસુખેષ્વસક્તઃ ।
સ્મૃતિપ્રધાનઃ સુસમાહિતાત્મા યાનાવિકાર્યઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

દુઃખાપહો દુઃખકરો ન ચૈવ દુઃખાધિવાસો ન ચ દુઃખભીતઃ ।
દુઃખાદ્વિમુક્તો ન ચ દુઃખકલ્પો દુઃખાભ્યુપેતઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

ધર્મેરતો ઽધર્મરતઃ [ધર્મે ઽરતો ઽધર્મરતઃ] પ્રકૃત્યા ધર્મે જુગુપ્સી ધરમાભિયુક્તઃ ।
ધર્મે વશી ધર્મનિરન્ધકારો ધર્મપ્રધાનઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

ભોગાપ્રમત્તો નિયમાપ્રમત્તો રક્ષાપ્રમત્તઃ કુશલાપ્રમત્તઃ ।
સુખાપ્રમત્તો ધરમાપ્રમત્તો યાનાપ્રમત્તો ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

વિમાનલજ્જાસ્તનુદોષલજ્જ અમર્ષલજ્જઃ પરિહાણિલજ્જઃ ।
વિશાલ[વિસાર]લજ્જસ્તનુદૃષ્ટિલજ્જઃ યાનાન્યલજ્જઃ ખલુ બોધિસત્ત્વઃ

ઇહાપિ ચામુત્ર ઉપેક્ષણેન સંસ્કારયોગેન વિભુત્વલાભૈઃ ।
શમોપ[સમૌપ]દેશેન મહાફલેન અનુગ્રહે વર્તતિ બોધિસત્ત્વઃ

બોધિસત્વો મહાસત્વો ધીમાંશ્ચૈવોત્તમદ્યુતિઃ ।
જિનપુત્રો જિનાધારો વિજેતાથ જિનાઙ્કુરઃ

વિક્રાન્તઃ પરમાશ્ચર્યઃ સાર્થવાહો મહાયશાઃ ।
કૃપાલુશ્ચ મહાપુણ્ય ઈશ્વરો ધાર્મિકસ્તથા

સુતત્વબોધૈઃ સુમહાર્થબોધૈઃ સર્વાવ[ર્થ]બોધૈરપિ નિત્યબોધૈઃ ।
ઉપાયબોધૈશ્ચ વિશેષણેન તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

આત્માનુબોધાત્તનુદૃષ્ટિબોધાદ્વિચિત્રવિજ્ઞપ્તિવિબોધતશ્ચ ।
સર્વસ્ય ચાભૂતવિકલ્પબોધાત્તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્વઃ

અબોધબોધાદનુબોધબોધાદભાવબોધાત્પ્રભવાનુબોધાત્ ।
અબોધબોધપ્રતિબોધતશ્ચ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

અનર્થબોધાત્પરમાર્થબોધાત્સર્વાવ[ર્થ]બોધાત્સકલાર્થબોધાત્ ।
બોદ્ધવ્યબોધાશ્રયબોધબોધાત્તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

નિષ્પન્નબોધાત્પદબોધતશ્ચ ગર્ભાનુબોધાત્ ક્રમદર્શનસ્ય ।
બોધાદ્ભૃશં સંશયહાનિબોધાત્ તેનોચ્યતે હેતુન બોધિસત્ત્વઃ

લાભી હ્યલાભી ધીસંસ્થિતશ્ચ બોદ્ધાનુબોદ્ધા પ્રતિદેશકશ્ચ ।
નિર્જલ્પબુદ્ધિર્હતમાનમાની હ્યપક્કસંપક્કમતિશ્ચ ધીમાન્