મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 20

મહાયાનસૂત્રાલંકારે ગુણાધિકારઃ [એકોનવિંશતિતમઃ?] સમાપ્તઃ
વિંશતિતમઃએકવિંશતિતમશ્ચાધિકારઃ
લિઙ્ગવિભાગે દ્વૌ શ્લોકૌ
અનુકમ્પા પ્રિયાખ્યાનં ધીરતા મુક્તહસ્તતા ।
ગમ્ભીરસંધિનિર્મોક્ષો લિઙ્ગાન્યેતાનિ ધીમતાં

પરિગ્રહે ઽધિમુક્ત્યાપ્તાવખેદે દ્વયસંગ્રહે ।
આશયાચ્ચ પ્રયોગાચ્ચ વિજ્ઞેયં લિઙ્ગપઞ્ચકં

બોધિસત્વા હિ સતતં ભવન્તશ્ચક્રવર્તિનઃ ।
પ્રકુર્વન્તિ હિ સત્વાર્થં ગૃહિણઃ સર્વજન્મસુ

આદાનલબ્ધા પ્રવ્રજ્યા ધર્મતોપગતા પરા ।
નિદર્શિકા ચ પ્રવ્રજયા ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

અપ્રમેયૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પક્ષઃ પ્રવ્રજિતસ્ય તુ ।
ગૃહિણો બોધિસત્વાદ્ધિ યતિસ્તસ્માદ્વિશિષ્યતે

પરત્રેષ્ટફલેચ્છા ચ શુભવૃત્તાવિહૈવ ચ ।
નિર્વાણેચ્છા ચ ધીરાણાં સત્વેષ્વાશય ઇષ્યતે ।
અશુદ્ધશ્ચ વિશુદ્ધશ્ચ સુવિશુદ્ધઃ સર્વભૂમિષુ

પ્રણિધાનાત્સમાચ્ચિત્તાદાધિપત્યાત્પરિગ્રહઃ ।
ગણસ્ય કર્ષણત્વાચ્ચ ધીમતાં સર્વભૂમિષુ

કર્મણશ્ચાધિપત્યેન પ્રણિધાનસ્ય ચાપરા ।
સમાધેશ્ચ વિભુત્વસ્ય ચોત્પત્તિર્ધીમતાં મતા

લક્ષણાત્પુદ્ગગલાચ્છિક્ષાસ્કન્ધનિષ્પત્તિલિઙ્ગતઃ ।
નિરુક્તેઃ પ્રાપ્તિતશ્ચૈવ વિહારો ભૂમિરેવ ચ

શૂન્યતા પરમાત્મસ્ય કર્માનાશે વ્યવસ્થિતિઃ ।
વિહૃત્ય સસુખૈર્ધ્યાનૈર્જન્મ કામે તતઃ પરમ્

તતશ્ચ બોધિપક્ષાણાં સંસારે પરિણામના ।
વિના ચ ચિત્તસંક્લેશં સત્વાનાં પરિપાચના

ઉપપત્તૌ ચ સંચિત્ય સંક્લેશસ્યાનુરક્ષણા ।
એકાયનપથશ્લિષ્ટા ઽનિમિત્તૈકાન્તિકઃ પથઃ

અનિમિત્તે ઽપ્યનાભોગઃ ક્ષેત્રસ્ય ચ વિશોધના ।
સત્વપાકસ્ય નિષ્પત્તિર્જાયતે ચ તતઃ પરમ્

સમાધિધારણીનાં ચ બોધેશ્ચૈવ વિશુદ્ધતા ।
એતસ્માચ્ચ વ્યવસ્થાનાદ્વિજ્ઞેયં ભૂમિલક્ષણમ્

વિશુદ્ધદૃષ્ટિઃ સુવિશુદ્ધશીલઃ સમાહિતો ધર્મવિભૂતમાનઃ ।
સંતાનસંક્લેશવિશુદ્ધિભેદે નિર્માણ એકક્ષણલબ્ધબુદ્ધિઃ

ઉપેક્ષકઃ ક્ષેત્રવિશોધકશ્ચ સ્યાત્સત્વપાકે કુશલો મહર્દ્ધિઃ ।
સંપૂર્ણકાયશ્ચ નિદર્શને ચ શક્તો ઽભિષિક્તઃ ખલુ બોધિસત્વઃ

ધર્મતાં પ્રતિવિધ્યેહ અધિશીલે ઽનુશિક્ષણે ।
અધિચિત્તે ઽપ્યધિપ્રજ્ઞે પ્રજ્ઞા તુ દ્વયગોચરા

ધર્મતત્વં તદજ્ઞાનજ્ઞાનાદ્યા વૃત્તિરેવ ચ ।
પ્રજ્ઞાયા ગોચરસ્તસ્માદ્ દ્વિભૂમૌ તદ્વ્યવસ્થિતિઃ

શિક્ષાણાં ભાવનાયાશ્ચ ફલમન્યચ્ચતુર્વિધમ્ ।
અનિમિત્તસસંસ્કારો વિહારઃ પ્રથમં ફલમ્

સ એવાનભિસંસ્કારો દ્વિતીયં ફલમિષ્યતે ।
ક્ષેત્રશુદ્ધિશ્ચ સત્વાનાં પાકનિષ્પત્તિરેવ ચ

સમાધિધારણીનાં ચ નિષ્પત્તિઃ પરમં ફલં ।
ચતુર્વિધં ફલં હ્યેતત્ ચતુર્ભૂમિસમાશ્રિતમ્

ધર્મતાં પ્રતિવિધ્યેહ શીલસ્કન્ધસ્ય શોધના ।
સમાધિપ્રજ્ઞાસ્કન્ધસ્ય તત ઊર્ધ્વં વિશોધના

વિમુક્તિમુક્તિજ્ઞાનસ્ય તદન્યાસુ વિશોધના ।
ચતુર્વિધાદાવરણાત્ પ્રતિઘાતાવૃતેરપિ

અનિષ્પન્નાશ્ચ નિષ્પન્ના વિજ્ઞેયાઃ સર્વભૂમયઃ ।
નિષ્પન્ના અપ્યનિષ્પન્ના નિષ્પન્નાશ્ચ પુનર્મતાઃ

નિષ્પત્તિર્વિજ્ઞેયા યથાવ્યવસ્થાનમનસિકારેણ ।
તત્કલ્પનતાજ્ઞાનાદવિકલ્પનયા ચ તસ્યૈવ

ભાવના અપિ નિષ્પત્તિરચિન્ત્યં સર્વભૂમિષુ ।
પ્રત્યાત્મવેદનીયત્વાત્ બુદ્ધાનાં વિષયાદપિ

અધિમુક્તિર્હિ સર્વત્ર સાલોકા લિઙ્ગમિષ્યતે ।
અલીનત્વમદીનત્વમપરપ્રત્યયાત્મતા

પ્રતિવેધશ્ચ સર્વત્ર સર્વત્ર સમચિત્તતા ।
અનેયાનુનયોપાયજ્ઞાનં મણ્ડલજન્મ ચ

નાચ્છન્દો ન ચ લુબ્ધહ્રસ્વહૃદયો ન ક્રોધનો નાલસો નામૈત્રીકરૂણાશયો ન કુમતિઃ કલ્પૈર્વિકલ્પૈર્હતઃ ।
નો વિક્ષિપ્તમતિઃ સુખૈર્ન ચ હતો દુઃખૈર્ન વા [વ્યા]વર્તતે સત્યં મિત્રમુપાશ્રિતઃ શ્રુતપરઃ પૂજાપરઃ શાસ્તરિ

સર્વં પુણ્યસમુચ્ચયં સુવિપુલં કૃત્વાન્યસાધારણં સંબોધૌ પરિણામયત્યહરહર્યો હ્યુત્તમોપાયવિત્ ।
જાતઃ સ્વાયતને સદા શુભકરઃ ક્રીડત્યભિજ્ઞાગુણૈઃ સર્વેષામુપરિસ્થિતો ગુણનિધિર્જ્ઞેયઃ સ બુદ્ધાત્મનઃ

શમથે વિપશ્યનાયાં ચ દ્વયપઞ્ચાત્મકો મતઃ ।
ધીમતામનુશંસો હિ સર્વથા સર્વભૂમિષુ

પશ્યતાં બોધિમાસન્નાં સત્વાર્થસ્ય ચ સાધનં ।
તીવ્ર ઉત્પદ્યતે મોદો મુદિતા તેન કથ્યતે

દૌઃ શીલ્યાભોગવૈમલ્યાદ્વિમલા ભૂમિરુચ્યતે ।
મહાધર્માવભાસસ્ય કરણાચ્ચ પ્રભાકરી

અર્ચિર્ભૂતા યતો ધર્મા બોધિપક્ષાઃ પ્રદાહકાઃ ।
અર્ચિષ્મતીતિ તદ્યોગાત્સા ભૂમિર્દ્વયદાહતઃ

સત્વાનાં પરિપાકશ્ચ સ્વચિત્તસ્ય ચ રક્ષણા ।
ધીમદ્ભિર્જીયતે દુઃખં દુર્જયા તેન કથ્યતે

આભિમુખ્યાદ્ દ્વ્યસ્યેહ સંસારસ્યાપિ નિર્વૃતેઃ ।
ઉક્તા હ્યભિમુખી ભૂમિઃ પ્રજ્ઞાપારમિતાશ્રયાત્

એકાયનપથશ્લેષાદ્ભૂમિર્દૂરંગમા મતા ।
દ્વ્યસંજ્ઞાવિચલનાદચલા ચ નિરુચ્યતે

પ્રતિસંવિન્મતિસાધુત્વાદ્ભૂમિઃ સાધુમતિ મતા ।
ધર્મમેઘા દ્વયવ્યાપ્તેર્ધર્માકાશસ્ય મેઘવત્

વિવિધે શુભનિર્હારે રત્યા વિહરણાત્સદા ।
સર્વત્ર બોધિસત્વાનાં વિહારભૂમયો મતાઃ

ભૂયો ભૂયો ઽમિતાસ્વાસુ ઊર્ધ્વંગમનયોગતઃ ।
ભૂતામિતાભયાર્થાય ત એવેષ્ટા હિ ભૂમયઃ

ભૂમિલાભે[ભો]ઽધિમુક્તેશ્ચ ચરિતેષુ ચ વર્તનાત્ ।
પ્રતિવેધાચ્ચ ભૂમીનાં નિષ્પત્તેશ્ચ ચતુર્વિધઃ

મહાયાને ઽધિમુક્તાનાં હીનયાને ચ દેહિનાં ।
દ્વયોરાવર્જનાર્થાય વિનયાય ચ દેશિતાઃ ।
ચર્યાશ્ચતસ્રો ધીરાણાં યથાસૂત્રાનુસારતઃ

અનુકમ્પકસત્વેષુ સંયોગવિગમાશય ।
અવિયોગાશય સૌખ્યહિતાશય નમો ઽસ્તુતે

સર્વાવરણનિર્મુક્ત સર્વલોકાભિભૂ મુને ।
જ્ઞાનેન જ્ઞેયં વ્યાપ્તં તે મુક્તચિત્ત નમો ઽસ્તુતે

અશેષં સર્વસત્વાનાં સર્વક્લેશવિનાશક ।
ક્લેશપ્રહારક ક્લિષ્ટસાનુક્રોશ નમો ઽસ્તુતે

અનાભોગ નિરાસઙ્ગ અવ્યાઘાત સમાહિત ।
સદૈવ સર્વપ્રશ્નાનાં વિસર્જક નમો ઽસ્તુ તે

આશ્રયે ઽથાશ્રિતે દેશ્યે વાક્યે જ્ઞાને ચ દેશિકે ।
અવ્યાહતમતે નિત્યં સુદેશિક નમો ઽસ્તુતે

ઉપેત્ય વચનૈસ્તેષાં ચરિજ્ઞ આગતૌ ગતૌ ।
નિઃ સારે ચૈવ સત્વાનાં સ્વવવાદ નમો ઽસ્તુ તે

સત્પૌરુષ્યં પ્રપદ્યન્તે ત્વાં દૃષ્ટ્વા સર્વદેહિનઃ ।
દૃષ્ટમાત્રાત્પ્રસાદસ્ય વિધાયક નમો ઽસ્તુ તે

આદાનસ્થાનસંત્યાગનિર્માણપરિણામને ।
સમાધિજ્ઞાનવશિતામનુપ્રાપ્ત નમો ઽસ્તુ તે

ઉપાયે શરણે શુદ્ધૌ સત્વાનાં વિપ્રવાદને ।
મહાયાને ચ નિર્યાણે મારભઞ્જ નમો ઽસ્તુ તે

જ્ઞાનપ્રહાણનિર્યાણવિઘ્નકારકદેશિક ।
સ્વપરાર્થે ઽન્યતીર્થ્યાનાં નિરાધૃષ્ય નમો ઽસ્તુ તે

વિ[નિ]ગૃહ્યવક્તા પર્ષત્સુ દ્વ્યસંક્લેશવર્જિત ।
નિરારક્ષ અસંમોષ ગણકર્ષ નમો ઽસ્તુ તે

ચારે વિહારે સર્વત્ર નાસ્ત્યસર્વજ્ઞચેષ્ટિતં ।
સર્વદા તવ સર્વજ્ઞ ભૂતાર્થિક નમો ઽસ્તુ તે

સર્વસત્ત્વાર્થકૃત્યેષુ કાલં ત્વં નાતિવર્તસે ।
અબન્ધ્યકૃત્ય સતતમસંમોષઃ નમો ઽસ્તુ તે

સર્વલોકમહોરાત્રં ષટ્કૃત્વઃ પ્રત્યવેક્ષસે ।
મહાકરુણયા યુક્ત હિતાશય નમો ઽસ્તુ તે

ચારેણાધિગમેનાપિ જ્ઞાનેનાપિ ચ કર્મણા ।
સર્વશ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધોત્તમ નમો ઽસ્તુ તે

ત્રિભિઃ કાયૈર્મહાબોધિં સર્વાકારામુપાગત ।
સર્વત્ર સર્વસત્વાનાં કાઙ્ક્ષાછિદ નમો ઽસ્તુ તે

નિરવગ્રહ નિર્દોષ નિષ્કાલુષ્યાનવસ્થિત ।
આનિઙ્ક્ષ્ય સર્વધર્મેષુ નિષ્પ્રપઞ્ચ નમો ઽસ્તુ તે

નિષ્પન્નપરમાર્થોં ઽસિ સર્વભૂમિવિનિઃસૃતઃ ।
સર્વસત્વાગ્રતાં પ્રાપ્તઃ સર્વસત્વવિમોચકઃ

અક્ષયૈરસમૈર્યુક્તો ગુણૈર્લોકેષુ દૃશ્યસે ।
મણ્ડલેષ્વપ્યદૃશ્યશ્ચ સર્વથા દેવમાનુષૈઃ