મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 17

મહાયાનસૂત્રાલંકારે પારમિતાધિકારઃ [ષોડશઃ] સમાપ્તઃ
સપ્તદશો ઽધિકારઃ
બુદ્ધપૂજાવિભાગે સપ્ત શ્લોકાઃ ।
સંમુખં વિમુખં પૂજા બુદ્ધાનાં ચીવરાદિભિઃ ।
ગાઢપ્રસન્નચિત્તસ્ય સંભારદ્વયપૂરયે

અબન્ધ્યબુદ્ધજન્મત્વે પ્રણિધાનવતઃ સતઃ ।
ત્રયસ્યાનુપલમ્ભસ્તુ નિષ્પન્ના બુદ્ધપૂજા

સત્વાનામપ્રમેયાનાં પરિપાકાય ચાપરા ।
ઉપધેશ્ચિત્તતશ્ચાન્યા અધિમુક્તેર્નિધાનતઃ

અનુકમ્પાક્ષમાભ્યાં ચ સમુદાચારતો ઽપરા ।
વસ્ત્વાભોગાવબોધાચ્ચ વિમુક્તેશ્ચ તથાત્વતઃ

આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ પૂજા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પ્રદર્શિતા

હેતુતઃ ફલતશ્ચૈવ આત્મના ચ પરૈરપિ ।
લાભસત્કારતશ્ચૈવ પ્રતિપત્તેર્દ્વિધા ચ સા

પરીત્તા મહતી પૂજા સમાનામાનિકા ચ સા ।
પ્રયોગાદ્ગતિતશ્ચૈવ પ્રણિધાનાચ્ચ સા મતા

બુદ્ધેષુ પૂજા પરમા સ્વચિત્તાત્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વાત્ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ચ

આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ સેવા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પ્રદર્શિતા

મિત્રં શ્રયેદ્દાન્તશમોપશાન્તં ગુણાધિકં સોદ્યમમાગમાઢ્યં ।
પ્રબુદ્ધતત્વં વચસાભ્યુપેતં કૃપાત્મકં ખેદવિવર્જિતં ચ

સત્કારલાભૈઃ પરિચર્યયા ચ સેવેત મિત્રં પ્રતિપત્તિતશ્ચ ।
ધર્મે તથાજ્ઞાશય એવ ધીમાન્ મિત્રં પ્રગચ્છેત્સમયે નતશ્ચ

સત્કારલાભેષુ ગતસ્પૃહો ઽસૌ પ્રપત્તયે તં પરિણામયેચ્ચ ।
યથાનુશિષ્ટપ્રતિપત્તિતશ્ચ સંરાધયેચ્ચિત્તમતો ઽસ્ય ધીરઃ

યાનત્રયે કૌશલમેત્ય બુદ્ધ્યા સ્વસ્યૈવ યાનસ્ય યતેત સિદ્ધૌ ।
ઇતિ માનત્રયકૌશલાત્ જ્ઞાનં ।
સત્વાનમેયાન્પરિપાચનાય ક્ષેત્રસ્ય શુદ્ધસ્ય ચ સાધનાય

ધર્મેષુ દાયાદગુણેન યુક્તો નૈવામિષેણ પ્રવેસત્સ મિત્રમ્ ।
હેતોઃ ફલાદ્ધર્મમુખાનુયાનાત્સેવેત મિત્રં બહિતશ્ચ ધીમાન્

શ્રુતશ્રવાચ્ચેતસિ યોગતશ્ચ સમાનનિર્માનમનો ઽનુયોગાત્ ।
ગતિપ્રયોગપ્રણિધાનતશ્ચ કલ્યાણમિત્રં હિ ભજેત્ ધીમાન્

સન્મિત્રસેવા પરમા સ્વચિત્તાદ્ ધર્માધિમુક્ત્યાશયતો વિભુત્વૈઃ ।
અકલ્પનોપાયપરિગ્રહેણ સર્વૈકકાર્યત્વનિવેશતશ્ચ

બ્રાહ્મા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતાશ્ચ નિર્વિકલ્પેન ।
ત્રિવિધાલમ્બનવૃત્તાઃ સત્વાનાં પાચકા ધીરે

સૌખ્યાર્થિનિ દુઃખાર્તે સુખિતે ક્લિષ્ટે ચ તે પ્રવર્તન્તે ।
તદ્દેશિતે ચ ધર્મે તત્તથતાયાં ચ ધીરાણામ્

તસ્યાશ્ચ તથતાર્થત્વાત્ ક્ષાન્તિલાભાદ્વિશુદ્ધિતઃ ।
કર્મદ્વયાદનાલમ્બા મૈત્રી ક્લેશક્ષયાદપિ

તે નિશ્ચલાશ્ચ ચલાશ્ચ કૃપણૈરાસ્વાદિતા ન ચ જ્ઞેયાઃ ।
અચલેષુ બોધિસત્ત્વાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સક્તિવિગતેષુ

અસમાહિતસ્વભાવા મૃદુમધ્યા હીનભૂમિકા યે ઽપિ ।
હીનાશયાઃ સમાના હીનાસ્તે હ્યન્યથા ત્વધિકાઃ

બ્રાહ્મ્યૈર્વિહૃતવિહારઃ કામિષુ સંજાયતે યદા ધીમાન્ ।
સંભારાન્પૂરયતે સત્વાંશ્ચ વિપાચયતિ તેન

સર્વત્ર ચાવિરહિતો બ્રાહ્મ્યૈ રહિતશ્ચ તદ્વિપક્ષેણ ।
તત્પ્રત્યયૈરપિ ભૃશૈર્ન યાતિ વિકૃતિં પ્રમત્તો ઽપિ

વ્યાપાદવિહિંસાભ્યામરતિવ્યાપાદકામરાગૈશ્ચ ।
યુક્તો હિ બોધિસત્ત્વો બહુવિધમાદીનવં સ્પૃશતિ

ક્લેશૈર્હન્ત્યાત્માનં સત્વાનુપહન્તિ શીલમુપહન્તિ ।
સવિલેખલાભહીનો રક્ષાહીનસ્તથા શાસ્ત્રા[તા]

સાધિકરણો ઽશયસ્વી પરત્ર સંજાયતે ઽક્ષણેષુ સ ચ ।
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિહીનો મનસિ મહદ્ દુઃખમાપ્નોતિ

એતે સર્વે દોષા મૈત્ર્યાદિષુ સુસ્થિતસ્ય ન ભવન્તિ ।
અક્લિષ્ટઃ સંસારં સત્વાર્થં નો ચ સંત્યજતિ

ન તથૈકપુત્રકેષ્વપિ ગુણવત્સ્વપિ ભવતિ સર્વસત્વાનાં ।
મૈત્ર્યાદિચેતનેયં સત્વેષુ યથા જિનસુતાનાં

પ્રદીપ્તાન્ શત્રુવશગાન્ દુઃખાક્રાન્તાંસ્તમોવૃતાન્ ।
દુર્ગમાર્ગસમારૂઢાન્મહાબન્ધનસંયુતાન્

મહાશનવિષાક્રાન્તલોલાન્માર્ગપ્રનષ્ટકાન્ ।
ઉત્પથપ્રસ્થિતાન્ સત્વાન્દુર્બલાન્ કરુણાયતે

હેઠાપહં હ્યુત્તમબોધિબીજં સુખાવહં તાય[પ]કમિષ્ટહેતું ।
સ્વભાવદં ધર્મમુપાશ્રિતસ્ય બોધિર્ન દૂરે જિનાત્મજસ્ય

વિજ્ઞાય સંસારગતં સમગ્રં દુઃખાત્મકં ચૈવ નિરાત્મકં ચ ।
નોદ્વેગમાયાતિ ન ચાપિ દોષૈઃ પ્રબાધ્યતે કારુણિકો ઽગ્રબુદ્ધિઃ

દુઃખાત્મકં લોકમવેક્ષમાણો દુઃખાયતે વેત્તિ ચ તદ્યથાવત્ ।
તસ્યાભ્યુપાયં પરિવર્જને ચ ન ખેદમાયત્યપિ વા કૃપાલુઃ

કૃપા પ્રકૃત્યા પ્રતિસંખ્યયા ચ પૂર્વં તદભ્યાસવિધાનયોગાત્ ।
વિપક્ષહીના ચ વિશુદ્ધિલાભાત્ ચતુર્વિધેયં કરૂણાત્મકાનાં

ન સા કૃપા યા ન સમા સદા વા નાધ્યાશયાદ્વા પ્રતિપત્તિતો વા ।
વૈરાગ્યતો નાનુપલમ્ભતો વા ન બોધિસત્ત્વો હ્યકૃપસ્તથા યઃ

કરુણા ક્ષાન્તિશ્ચિન્તા પ્રણિધાનં જન્મસત્વપરિપાકઃ ।
કરુણાતરુરેષ મહાન્મૂલાદિઃ પુષ્પપત્ર[પશ્ચિમાગ્ર] (પશ્ચિમાન્ત)ફલઃ

મૂલં કરુણા ન ભવેદ્ દુષ્કરચર્યાસહિષ્ણુતા ન ભવેત્ ।
દુઃખાક્ષમશ્ચ ધીમાન્ સત્વાર્થં ચિન્તયેન્નૈવ

ચિન્તાવિહીનબુદ્ધિઃ પ્રણિધાનં શુક્લજન્મસુ ન કુર્યાત્ ।
શુભજન્માનનુગચ્છન્સત્વાન્પરિપાચયેન્નૈવ

કરુણાસેકો મૈત્રી તદ્દુઃખે સૌખ્યતો વિપુલપુષ્ટિઃ ।
શાખાવૃદ્ધિર્વિશદા યોનિમનસ્કારતો જ્ઞેયા

પર્ણત્યાગાદાનં પ્રણિધીનાં સંતતેરનુચ્છેદાત્ ।
દ્વિવિધપ્રત્યયસિદ્ધેઃ પુષ્પમબન્ધ્યં ફલં ચાસ્માત્

કઃ કુર્વીત ન કરુણાં સત્વેષુ મહાકૃપાગુણકરેષુ ।
દુઃખે ઽપિ સૌખ્યમતુલં ભવતિ યદેષાં કૃપાજનિતં

અવિષ્ટાનાં કૃપયા ન તિષ્ઠતિ મનઃ શમે કૃપાલૂનાં ।
કુત એવ લોકસૌખ્યે સ્વજીવિતે વા ભવેત્સ્નેહઃ

સ્નેહો ન વિદ્યતે ઽસૌ યો ઽનિરવદ્યો ન લૌકિકો યશ્ચ ।
ધીમત્સુ કૃપાસ્નેહો નિરવદ્યો લોકસમતીતઃ

દુઃખાજ્ઞાનમહૌઘે મહાન્ધકારે ચ નિશ્રિતં લોકં ।
ઉદ્ધર્તું ય ઉપાયઃ કથમિવ ન સ્યાત્સ નિરવદ્યઃ

સ્નેહો ન સો ઽસ્ત્યરિહતાં લોકે પ્રત્યેકબોધિબુદ્ધાનાં ।
પ્રાગેવ તદન્યેષાં કથમિવ લોકોત્તરો ન સ્યાત્

દુઃખાભાવે દુઃખં યત્કૃપયા ભવતિ બોધિસત્ત્વાનાં ।
સંત્રાસયતિ તદાદૌ સ્પૃષ્ટં ત્વભિનન્દયતિ ગાઢં

કિમતઃ પરમાશ્ચર્યં યદ્ દુઃખં સૌખ્યમભિભવતિ સર્વ ।
કૃપયા જનિતં લૌક્યં યેન વિમુક્તો અપિ કૃતાર્થઃ

કૃપયા સહિતં દાનં યદ્દાનસુખં કરોતિ ધીરાણાં ।
ત્રૈધાતુકમુપભોગૈર્ન તત્સુખં તત્કલાં સ્પૃશતિ

દુઃખમયં સંસારં યત્કૃપયા ન ત્યજતિ સત્વાર્થં ।
પરહિતહેતોર્દુઃખં કિં કારૂણિકૈર્ન સમુપેતમ્

કરૂણા દાનં ભોગાઃ સદા કૃપાલોર્વિવૃદ્ધિમુપયાન્તિ ।
સ્નેહાનુગ્રહજનિતં તચ્છક્તિકૃતં સુખં ચાસ્માત્

વર્ધે ચ વર્ધયામિ ચ દાને પરિપાચયામિ સુખયામિ ।
આકર્ષામિ નયામિ ચ કરુણા સન્નાન્પ્રવદતીવ

દુઃખે દુઃખી કૃપયા સુખાન્યનાધાય કેન સુખિતઃ સ્યાત્ ।
સુખયત્યાત્માનમતઃ કૃપાલુરાધાય પરસૌખ્યમ્

સ્વં દાનં કારૂણિકઃ શાસ્તીવ સદૈવ નિઃસ્વસુખકામઃ ।
ભોગૈઃ સુખય પરં વા મામપ્યયુતસૌખ્યમ્

સફલં દાનં દત્તં તન્મે સત્વેષુ તત્સુખસુખેન ।
ફલ તેષ્વેવ નિકામં યદિ મે કર્તવ્યતા તે ઽસ્તિ

ભોગેદ્વેષ્ટુર્દાતુર્ભોગા બહુશુભતરોપસર્પન્તિ ।
ન હિ તત્સુખં મતં મે દાને પારંપરો ઽસ્મિ યતઃ

સર્વાસ્તિપરિત્યાગે યત્કૃપયા માં નિરીક્ષસે સતતં ।
નનુ તે તેન જ્ઞેયં ન મત્ફલેનાર્થિતા ઽસ્યેતિ

દાનાભિરતો ન સ્યાં પ્રાપ્તં ચેત્તત્ફલં ન વિસૃજેયં ।
ક્ષણમપિ દાનેન વિના દાનાભિરતો ભવતિ નૈવ

અકૃતં ન ફલસિ યસ્માત્પ્રતિકારાપેક્ષયા ન મે તુલ્યં ।
પ્રતિકારનિર્વ્યપેક્ષઃ પરત્ર ફલદો ઽસ્ય કામં તે

નિરવદ્યં શુદ્ધપદં હિતાવહં ચૈવ સાનુરક્ષં ચ ।
નિર્મૃગ્યં નિર્લેપં જિનાત્મજાનાં કૃપાદાનમ્

સકલં વિપુલં શ્રેષ્ઠં સતતં મુદિતં નિરામિષં શુદ્ધં ।
બોધિનતં કુશલનતં જિનાત્મજાનાં કૃષાદાનમ્

ન તથોપભોગતુષ્ટિં લભતે ભોગી યથા પરિત્યાગાત્ ।
તુષ્ટિમુપૈતિ કૃપાલુઃ સુખત્રયાપ્યાયિતમનસ્કઃ

કૃપણકૃપા રૌદ્રકૃપા સંક્ષુબ્ધકૃપા કૃપા પ્રમત્તેષુ ।
વિષયપરતન્ત્રકરુણા મિથ્યાભિનિવિષ્ટકરુણા ચ

કરુણા બોધિસત્વાનાં સુખાદ્ દુઃખાત્તદન્વયાત્ ।
કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં હેતોર્મિત્રાત્સ્વભાવતઃ

કરુણા બોધિસત્ત્વાનાં સમા જ્ઞેયા તદાશયાત્ ।
પ્રતિપત્તેર્વિરાગાચ્ચ નોપલમ્ભાદ્વિશુદ્ધિતઃ

મૈત્રાદ્રિભાવનાગ્રા સ્વચિત્તતો ધર્મતો ઽધિમોક્ષાચ્ચ ।
આશયતો ઽપિ વિભુત્વાદવિકલ્પાદૈક્યતશ્ચાપિ

ઇતિ ભગવતિ જાતસુપ્રસાદો મહદુપધિધ્રુવસત્કિર્યામિપૂજી ।
બહુગુણહિતમિત્રનિત્યસેવો જગદનુકમ્પક એતિ સર્વસિદ્ધિં