મહાયાનસૂત્રાલંકાર (અન્ય આવૃત્તિ) · અધ્યાય 16

મહાયાનસૂત્રાલંકારે ઉપાયસહિતકર્માધિકારઃ પઞ્ચદશઃ
ષોડશો ઽધિકારઃ
પારમિતાપ્રભેદસંગ્રહે ઉદ્દાનશ્લોકઃ
સંખ્યાવિભાગે ષ્ટ્ શ્લોકાઃ
સાંખ્યાથ તલ્લક્ષણમાનુપૂર્વી નિરુત્તિરભ્યાસગુણશ્ચ તાસાં ।
પ્રભેદનં સંગ્રહણં વિપક્ષો જ્ઞેયો ગુણો ઽન્યોન્યવિનિશ્ચયશ્ચ

ભોગાત્મભાવસંપત્પરિચારારમ્ભસંપદભ્યુદયઃ ।
ક્લેશાવશગત્વમપિ ચ કૃત્યેષુ સદાવિપર્યાસઃ

સત્વાર્થેષુ સુયુક્તસ્ત્યાગાનુપઘાતમર્ષણૈઃ કુરુતે ।
સનિદાનસ્થિતિમુક્ત્યા આત્માર્થં સર્વથા ચરતિ

અવિઘાતૈરવિહેઠૈર્વિહેઠસંમર્ષણૈઃ ક્રિયાખેદૈઃ ।
આવર્જનૈઃ સુલપિતૈઃ પરાર્થ આત્માર્થ એતસ્માત્

ભોગેષુ ચાનભિરતિસ્તીવ્રા ગુરુતાદ્વયે અખેદશ્ચ ।
યોગશ્ચ નિર્વિકલ્પઃ સમસ્તમિદમુત્તમં યાનં

વિષયેષ્વસક્તિમાર્ગસ્તદાપ્તિવિક્ષેપસંયમેષ્વપરઃ ।
સત્ત્વાવિસૃજનવર્ધન આવરણવિશોધનેષ્વપરઃ

શિક્ષાત્રયમધિકૃત્ય ચ ષષ્ટ્ પારમિતા જિનૈઃ સમાખ્યાતાઃ ।
આદ્યા તિસ્રો દ્વેધા અન્ત્યદ્વયતસ્તિસૃષ્વેકા

દાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિવિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

શીલં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

ક્ષાન્તિર્વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્વવિપાચિકા ત્રેધા

વીર્યં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિવિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્વાવિપાચકં ત્રેધા

ધ્યાનં વિપક્ષહીનં જ્ઞાનેન ગતં ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરકમપિ સત્વવિપાચકં ત્રેધા

પ્રજ્ઞા વિપક્ષહીના જ્ઞાનેન ગતા ચ નિર્વિકલ્પેન ।
સર્વેચ્છાપરિપૂરા અપિ સત્વવિપાચિકા ત્રેધા

પૂર્વોત્તરવિશ્રયતશ્ચોત્પત્તેસ્તત્ક્રમેણ નિર્દેશઃ ।
હીનોત્કર્ષસ્થાનાદૌદારિકસૂક્ષ્મતશ્ચાપિ

દારિદ્યસ્યાપનયાચ્છૈત્યસ્ય ચ લમ્ભનાત્ ક્ષયાત્ ક્રુદ્ધેઃ ।
વરયોગમનોધારણપરમાથ[ર્થ]જ્ઞાનતશ્ચોક્તિઃ

ભાવનોપધિમાશ્રિત્ય મનસ્કારં તથાશયં ।
ઉપાયં ચ વિભુત્વં ચ સર્વાસામેવ કથ્યતે

પ્રતિપાદનમર્થસ્ય ચેતના મૂલનિશ્ચિતા ।
ભોગાત્મભાવસંપત્તી દ્વયાનુગ્રહપૂરકં

અમાત્સર્યયુતં તચ્ચ દૃષ્ટધર્મામિષાભયે ।
દાનમેવ[વં] પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

ષડઙ્ગ[ઙ્ગં]શમભાવાન્તં સુગતિસ્થિતિદાયકં ।
પ્રતિષ્ઠાશાન્તનિર્ભીતં પુણ્યસંભારસંયુતં

સંકેતધર્મતાલબ્ધં સવંરસ્થેષુ વિદ્યતે ।
શીલમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

મર્ષાધિવાસનજ્ઞાનં કારુણ્યાદ્ધર્મસંશ્રયાત્ ।
પઞ્ચાનુશંસમાખ્યાતં દ્વયોરર્થકરં ચ તત્

તપઃ પ્રાબલ્યસંયુક્તં તેષુ તત્ત્રિવિધં મતં ।
ક્ષાન્તિમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

દ્વયોરર્થં સ કુરૂતે આત્મનશ્ચ પરસ્ય ચ ।
યઃ પરં કુપિતં જ્ઞાત્વા સ્વયં તત્રોપશામ્યતિ ॥ મ્સ_16.22* ॥
॥ ઇતિ ॥
ઉત્સાહઃ કુશલે સમ્યક્ શ્રદ્ધાચ્છન્દપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સ્મૃત્યાદિગુણવૃદ્ધૌ ચ સંક્લેશપ્રાતિપક્ષિકઃ

અલોભાદિગુણોપેતસ્તેષુ સપ્તવિધશ્ચ સઃ ।
વીર્યમેવ પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત

સ્થિતિશ્ચેતસ અધ્યાત્મં સ્મૃતિવીર્યપ્રતિષ્ઠિતં ।
સુખોપપત્તયે ઽભિજ્ઞાવિહારવશવર્તકમ્

ધર્માણાં પ્રમુખં તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ચ સઃ ।
ધ્યાનમેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સમ્યક્પ્રવિચયો જ્ઞેયઃ શ[સ]માધાનપ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સુવિમોક્ષાય સંક્લેશાત્પ્રજ્ઞાજીવસુદેશનઃ

ધર્માણામુત્તરસ્તેષુ વિદ્યતે ત્રિવિધશ્ચ સઃ ।
પ્રજ્ઞામેવં પરિજ્ઞાય પણ્ડિતઃ સમુદાનયેત્

સર્વે શુક્લા ધર્મા વિક્ષિપ્તસમાહિતોભયા જ્ઞેયાઃ ।
દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં પારમિતાભ્યાં પરિગૃહીતાઃ

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ દાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ શીલં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સત્તિકા ન ક્ષાન્તિઃ ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ચ ન વીર્યં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં સક્તમેવ ન ચ ધ્યાનં ।
ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં ન ચ સક્તં બોધિસત્ત્વાનામ્

ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા ન ચ સક્તા સક્તિકા ન ચ પ્રજ્ઞા ।
ન ચ સક્તા ન ચ સક્ત ન ચ સક્તા બોધિસત્ત્વાનામ્

ત્યક્તં બુદ્ધસુતૈઃ સ્વજીવિતમપિ પ્રાપ્યાર્થિનં સર્વદા કારુણ્યાત્પરતો ન ચ પ્રતિકૃતિર્નેષ્ટં ફલં પ્રાર્થિતં ।
દાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા દાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽજ્ઞયં સ્થાપિતમ્

આત્તં બુદ્ધસુતૈર્યમોદ્યમમયં શીલત્રયં સર્વદા સ્વર્ગો નાભિમતઃ સમેત્ય ચ પુનઃ સક્તિર્ન તત્રાહિતા ।
શીલેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા શીલં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ક્ષાન્તં બુદ્ધસુતૈઃ સુદુષ્કરમથો સર્વાપકારં નૃણાં ન સ્વર્ગાર્થમસ[શ]ક્તિમતો ન ચ ભયાન્નૈવોપકારેક્ષણાત્ ।
ક્ષાન્ત્યાનુત્તરયા ચ સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ક્ષાન્તિર્જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયા સ્થાપિતા

વીર્યં બુદ્ધસુતૈઃ કૃતં નિરૂપમં સંનાહયોગાત્મકં હન્તું ક્લેશગણં સ્વતો ઽપિ પરતઃ પ્રાપ્તું ચ બોધિં પરાં ।
વીર્યેણૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા વીર્યં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ધ્યાનં બુદ્ધસુતૈઃ સમાધિબહુલં સંપાદિતં સર્વથા શ્રેષ્ઠૈર્ધ્યાનસુખૈર્વિહૃત્ય કૃપયા હીનાપપત્તિઃ શ્રિતા ।
ધ્યાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા ધ્યાનં જ્ઞાનપરિગ્રહેણ ચ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

જ્ઞાતં બુદ્ધસુતૈઃ સતત્વમખિલં જ્ઞેયં ચ યત્સર્વથા સક્તિર્નૈવ ચ નિર્વૃતૌ પ્રજનિતા બુદ્ધૈઃ[દ્ધેઃ] કુતઃ સંવૃતૌ ।
જ્ઞાનેનૈવ ચ તેન સર્વજનતા બોધિત્રયે રોપિતા જ્ઞાનં સત્વપરિગ્રહેણ પુનર્લોકે ઽક્ષયં સ્થાપિતમ્

ઔદાર્યાનામિષત્વં ચ મહાર્થાક્ષયતાપિ ચ ।
દાનાદીનાં સમસ્તં હિ જ્ઞેયં ગુણચતુષ્ટયમ્

દર્શનપૂરણતુષ્ટિં યાચનકે ઽતુષ્ટિમપિ સમાશાસ્તિં ।
અભિભવતિ સ તાં દાતા કૃપાલુરાધિક્યયોગેન

પ્રાણાન્ભોગાન્દારાન્સત્વેષુ સદાન્ય[ત્ય]જનકૃપાલુત્વાત્ ।
આમોદતે નિકામં તદ્વિરતિં પાલયેત્ર કથમ્

નિરપેક્ષઃ સમચિત્તો નિર્ભીઃ સર્વપ્રદઃ કૃપાહેતોઃ ।
મિથ્યાવાદં બ્રૂયાત્પરોપઘાતાય કથમાર્યઃ

સમહિતકામઃ સકૃપઃ પરદુઃખોત્પાદને ઽતિભીરૂશ્ચ ।
સત્વવિનયે સુયુક્તેઃ સુવિદૂરે ત્રિવિધવાગ્દોષાત્

સર્વપ્રદઃ કૃપાલુઃ પ્રતીત્યધર્મોદયે સુકુશલશ્ચ ।
અધિવાસયેત્કથમસૌ સર્વાકારં મનઃ ક્લેશમ્

ઉપકરસંજ્ઞામોદં હ્યપકારિણિપરહિત સંજ્ઞાં[પરહિતે સદા] દુઃખે ।
લભતે યદા કૃપાલુઃ ક્ષમિતવ્યં ..........[કિં કુતસ્યસ્ય]

પરપરસંજ્ઞાપગમાત્સ્વતો ઽધિકતરાત્સદા પરસ્નેહાત્ ।
દુષ્કરચરણાત્સકૃપે હ્યદુષ્કરં વીર્યં

અલ્પસુખં હ્યાત્મસુખં લીનં પરિહાણિકં ક્ષયિ સમોહં ।
ધ્યાનં મતં ત્રયાણાં વિપર્યયાદ્વોધિસત્વાનામ્

આમોષૈસ્તમસિ યથા દીપૈર્નુન્નં[શ્છન્ને] તથા ત્રયજ્ઞાનં ।
દિનકરકિરણૌરિવ તુ જ્ઞાનમતુલ્યં કૃપાલુનામ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતો દાનં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ શીલં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

[આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ ક્ષાન્તિનિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરા મતા
આશ્રયાદ્વસ્તુતો વીર્યં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતો ધ્યાનં નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રાન્નિશ્રયાચ્ચ પરં મતમ્

આશ્રયાદ્વસ્તુતઃ પ્રજ્ઞા નિમિત્તાત્પરિણામનાત્ ।
હેતુતો જ્ઞાનતઃ ક્ષેત્રન્નિશ્રયાચ્ચ પરા મતા

એકસત્વસુખં દાનં બહુકલ્પવિઘાતકૃત્ ।
પ્રિયં સ્યદ્વોધિસત્વાનાં પ્રાગેવ તદ્વિપર્યયાત્

યદર્થમિચ્છન્તિ ધનાનિ દેહિનસ્તદેવ ધીરા વિસૃજન્તિ દેહિષુ ।
શરીરહેતોર્ધનમિષ્યતે જનૈસ્તદેવ ધીરૈઃ શતશો વિસૃજ્યતે

શરીરામેવોત્સૃજતો ન દુઃખ્યતે યદા મનઃ કા દ્રવિણે ઽવરે કથા ।
તદસ્ય લોકોત્તરમિતિ યન્મુદં સ તેન તત્તસ્ય તદુત્તરં પુનઃ

પ્રતિગ્રહૈરિષ્ટનિકામલબ્ધર્ન તુષ્ટિમાયાતિ તથાર્થિકો ઽપિ ।
સર્વાસ્તિદાનેન યથેહ ધીમાન્ તુષ્ટિં વ્રજત્યર્થિજનસ્ય તુષ્ટ્યા

સંપૂર્ણભોગો ન તથાસ્તિમન્તમાત્માનમન્વીક્ષતિ યાચકો ઽપિ ।
સર્વાસ્તિદાનાદધનો ઽપિ ધીમાનાત્માનમન્વેતિ યથાસ્તિમન્તં

સુવિપુલમપિ વિત્તં પ્રાપ્ય નૈવોપકારં વિગણયતિ તથાથી દાયકાલ્લાભહેતોઃ ।
વિધિવદિહ સુદાનૈરર્થિનસ્તર્પયિત્વા મહદુપકરસંજ્ઞાં તેષુ ધીમાન્યથૈતિ

સ્વયમપગતશોકા દેહિનઃ સ્વસ્થરૂપા વિપુલમપિ ગૃહીત્વા ભુઞ્જતે યસ્ય વિત્તં ।
પથિ પરમફલાઢ્યાદ્ભોગવૃક્ષાદ્યથૈવ પ્રવિસૃતિરતિભોગી બોધિસત્ત્વાન્ન સો ઽન્યઃ

પ્રાધાન્યતત્કારણકર્મભેદાત્ પ્રકારભેદાશ્રયભેદતશ્ચ ।
ચતુર્વિબન્ધપ્રતિપક્ષભેદાત્ વીર્યં પરિજ્ઞેયમિતિ પ્રદિષ્ટમ્

વીર્યં પરં શુક્લગણસ્ય મધ્યે તન્નિશ્રિતસ્તસ્ય યતો ઽનુલાભઃ ।
વીર્યેણ સદ્યઃ સુસુખો વિહારો લોકોત્તરા લોકગતાં ચ સિદ્ધિઃ

વીર્યાવદવાપ્તં ભવભોગમિષ્ટં વીર્યેણ શુદ્ધિં પ્રબલામુપેતાઃ ।
વીર્યેણ સત્કાયમતીત્ય મુક્તા વીર્યેણ બોધિં પરમાં વિબુદ્ધાઃ

પુનર્મતં હાનિવિવૃદ્ધિવીર્યં મોક્ષાધિપં પક્ષવિપક્ષમન્યત્ ।
તત્ત્વે પ્રવિષ્ટં પરિવર્તકં ચ વીર્યં મહાર્થં ચ નિરુક્તમન્યત્

સંનાહવીર્યં પ્રથમં તતશ્ચ પ્રયોગવીર્યં વિધિવત્પ્રહિતં ।
અલીનમક્ષોભ્યમતુષ્ટિવીર્યં સર્વપ્રકારં પ્રવદન્તિ બુદ્ધાઃ

નિકૃષ્ટમધ્યોત્તમવીર્યમન્યત્ યાનત્રયે યુક્તજનાશ્રયેણ ।
લીનાત્યુદારાશયબુદ્ધિયોગાત્ વીર્યં તદલ્પાર્થમહાર્થમિષ્ટમ્

ન વીર્યવાન્ભોગપરાજિતો ઽસ્તિ નો વીર્યવાન્ ક્લેશપરાજિતો ઽસ્તિ ।
ન વીર્યવાન્ ખેદપરાજિતો ઽસ્તિ નો વીર્યવાન્ પ્રાપ્તિપરાજિતો ઽસ્તિ

અન્યોન્યં સંગ્રહતઃ પ્રભેદતો ધર્મતો નિમિત્તાચ્ચ ।
ષણાં પારમિતાનાં વિનિશ્ચયઃ સર્વથા જ્ઞેયઃ

દાનં સમં પ્રિયાખ્યાનમર્થચર્યા સમાર્થતા ।
તદ્દેશના સમાદાય સ્વાનુવૃત્તિભિરિષ્યતે

ઉપાયો ઽનુગ્રહકરો ગ્રાહકો ઽથ પ્રવર્તકઃ ।
તથાનુવર્તકો જ્ઞેયશ્ચતુઃસંગ્રહવસ્તુતઃ

આદ્યેન ભાજનીભાવો દ્વિતીયેનાધિમુચ્યના ।
પ્રતિપત્તિસ્તૃતીયેન ચતુર્થેન વિશોધના

ચતુઃ સંગ્રહવસ્તુત્વં સંગ્રહદ્વયતો મતં ।
આમિષેણાપિ ધર્મેણ ધર્મેણાલમ્બનાદપિ [દિના]

હીનમધ્યોત્તમઃ પ્રાયો વન્ધ્યો ઽવન્ધ્યશ્ચ સંગ્રહઃ ।
અબન્ધ્યઃ સર્વથા ચૈવ જ્ઞેયો હ્યાકારભેદતઃ

પર્ષત્કર્ષણપ્રયુક્તૈર્વિધિરેષ સમાશ્રિતઃ ।
સર્વાર્થસિદ્ધૌ સર્વેષાં સુખોપાયશ્ચ શસ્યતે

સંગૃહીતા ગ્રહીષ્યન્તે સંગૃહ્યન્તે ચ યે ઽધુના ।
સર્વે ત એવં તસ્માચ્ચ વર્ત્મ તત્સત્વપાચને

ઇતિ સતતમસક્તભોગબુદ્ધિઃ શમયમનોદ્યમપારગઃ સ્થિતાત્મા ।
ભવવિષયનિમિત્તનિર્વિકલ્પો ભવતિ સ સત્વગણસ્ય સંગૃહીતા