મહાવસ્તુ-અવાદન · ભાગ 141160

એવં સંજાયતે પ્રેમ્નં ઉત્પલં વા યથોદકે ॥
સંવાસેન નિવાસેન પ્રેક્ષિતેન સ્મિતેન ચ ॥
એવં સંજાયતે પ્રેમ્નં માનુષાણાં મૃગાણ ચ ॥
[_મ્વુ_2.169_] યત્ર મનં પ્રવિશતિ ચિત્તં વાપિ પ્રસીદતિ ॥
સર્વત્ર પણ્ડિતો ગચ્છે સંસ્તવો વૈ પુરે ભવેત્* ॥
સા દાનિ ગણિકા તહિં અશ્વવાણિજકે જાતીસહસ્રાણિ પ્રેમ્નાનુબદ્ધા । તસ્યા તહિં અત્યર્થં પ્રેમ્નં ઉત્પન્નં ॥ તસ્યા દાનિ એતદ્ અભૂષિ । યદિ એતં પુરુષં ન લભામિ મરિષ્યામિ ॥ સા દાનિ તન્મુહૂર્તં ચેટિકામ્ આહ ॥ અમુકે ગચ્છ મમ વચનેન એતાં વધ્યઘાતાં વદેહિ અહં વો એત્તકં હિરણ્યસુવર્ણં દાસ્યામિ મા એતં પુરુષં ઘાતેથ । અન્યો પુરુષો આગમિષ્યતિ એતદ્વર્ણો એતદ્રૂપો ચ તં ગૃહ્ય તં મારેથ ॥ તથા ચ જલ્પસિ દ્વિતીયો ન જાનીતે ॥ તતઃ સા ચેટી ગત્વા તેષાં ચ ઘાતકાનાં યથાસન્દિષ્ટં આરોચયેસિ ॥ તસ્યા તે વધ્યઘાતકા આહન્સુઃ ॥ વાઢં એવં ભવતુ ॥ તે દાનિ કૃતાન્તસૂનિકાં ગચ્છન્તિ ॥ તહિં દાનિ ગણિકાકુલે શ્રેષ્ઠિસ્ય એકપુત્રકો દ્વાદશવર્ષિકેન ક્રયેણ પ્રવિષ્ટકો દશ વર્ષા અતિક્રાન્તા દ્વે વર્ષા અવશિષ્ટા ॥ તદ્યથાહ ॥
શાતં માયા ક્ષત્રિયાણાં બ્રાહ્મણાનાં દુવે શતા ॥
સહસ્રં માયા રાજાનાં સ્ત્રીમાયા હિ અનન્તિકા ॥
સા દાનિ ગણિકા શ્યામા તસ્ય શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય અગ્રતો ભોજનં વ્યપનેતિ વ્યંજનં ચ । શ્રેષ્ઠિપુત્રો પૃછ્હતિ ॥ સ્યામે કિમ્ ઇમં ભવિષ્યતિ ॥ સા આહ ॥ આર્યપુત્ર તં મે વધ્યં દૃષ્ટ્વા કૃપા ઉત્પન્ના । તસ્યા મે એતદ્ અભૂષિ ॥ સ્વયં ઇમં ભોજનં હરિષ્યામિ ॥ શ્રેષ્ઠિપુત્રો આહ ॥ મા ત્વં સ્વયં ગચ્છે ચેટિં પ્રેષેહિ ॥ સા આહ ॥ કો જનાતિ દાસ્યતિ વા ચેટી ન વા દાસ્યતીતિ । સ્વયં આહરિત્વા દાસ્યામિ ॥ તતો સો શ્રેષ્ઠિપુત્રો
[_મ્વુ_2.170_] આહ ॥ આનેહિ અહં ગમિષ્યામિ મા ત્વં સ્વયં ગચ્છાસિ ॥ સા દાનિ ભૂયસ્યા માત્રયા માયાં દર્શયતિ । આહ ॥ ન હોતિ મા આર્યપુત્રો ગચ્છતુ અહં ગમિષ્યામિ ॥ શ્રેષ્ઠિપુત્રો પિ આહ ॥ ન હિ મા ત્વં ગચ્છ અહં ગમિષ્યામિ ॥ ગણિકા આહ ॥ યથા આર્યપુત્રસ્ય અભિપ્રાયો ભવતુ અહં વા ગચ્છેય આર્યપુત્રો વા ॥ સો દાનિ શ્રેષ્ઠિપુત્રો તં ભોજનમ્ આદાય પ્રસ્થિતો ॥ તાયે દાનિ ગણિકાયે ચેટી ઉક્તા ॥ ગચ્છ યદા એષો શ્રેષ્ઠિપુત્રો ઘાતિતો ભવતિ તતઃ તં પુરુષં પ્રતિચ્છન્નં આનયાહિ યથા ન કોચિત્ પશ્યેયા યાવ દાનિ સૂર્યો અસ્તમેતિ ॥ સર્વો જનકાયો નિવૃત્તઃ તે ચ વધ્યઘાતાઃ શ્મશાનમ્ અનુપ્રાપ્તાઃ સો ચ શ્રેષ્ઠિપુત્રો તં ભોજનમ્ આદાય ઉપગતો । તેન સો ભોજનો તસ્ય વધ્યસ્ય ઉપનામિતો । તેહિ દાનિ વધ્યઘાતેહિ તં શ્રેષ્ઠિપુત્રં ઘાતેત્વા સો અશ્વવાણિજકો ઓસૃષ્ટઃ ॥
___સો દાનિ તાયે ચેટિકાયે પ્રચ્છન્નં તં ગણિકાકુલં પ્રવેશિતો ॥ સો દાનિ અશ્વવાણિજકો તત્મુહૂર્તકે ઉચ્છાપિતો સ્નાપિતો મહારહં વસ્ત્રં પરિહાપિતો મહારહે પર્યંકે ઉપવિશાપિતો ગન્ધમાલ્યં ચ ઉપનામિતં ભોજનમ્ ઉપનામિતં । પંચહિ કામગુણેહિ સમર્પિતઃ સમગ્રીભૂતો ॥ ઉભૌ ક્રીડન્તિ રમન્તિ પ્રવિચારયન્તિ ॥ સો દાનિ પ્રથમકો શ્રેષ્ઠિપુત્રો દશવર્ષપ્રવિષ્ટો આસિ । યદા ઘાતાપિતો તદાપિ દ્વે વર્ષાણિ સર્વોપકરણં માતાપિતૄણાં સકાશાતો આનીયતિ ॥ સો દાનિ અશ્વવાણિજકો તં વર્તનં તાદૃશં પશ્યિય શોકસમર્પિતો પાણ્ડુવર્ણો ભવે । ન ભુક્તં પિ યં ભોજનં તં છડ્ડેતિ મા હૈવં અહં પિ તથા એવ હનિષ્યામિ યથા સો પુરિમકો શ્રેષ્ઠિપુત્રો ॥ સા દાનિ ગણિકા તં અશ્વવાણિજકં પૃચ્છતિ ॥ આર્યપુત્ર એત્તકો કાલો
[_મ્વુ_2.171_] યતઃ આર્યપુત્રો ઇહ પ્રવિષ્ટો ન ચ તે પશ્યામિ અભિરતં ન ઉદગ્રં । કેન તે વૈકલ્યં કિં પ્રાર્થયસિ કસ્ય વા તે અભિલાષો તં લભિષ્યસિ । સો દાનિ અશ્વવાણિજકો આહ ॥ સા અસ્માકં નગરી તક્ષશિલા ઉદ્યાનોપશોભિતા પુષ્કરિણીહિ ચ તત્ર ચ અભીક્ષ્ણં જનો ઉદ્યાનયાત્રાં નિર્ધાવતિ ક્રીડાર્થં તાનિ ચોદ્યાનાનિ તાં ચ ઉદ્યાનક્રીડાં દકક્રીડાનિ ચ સમનુસ્મરામિ ॥ ગણિકા આહ ॥ આર્યપુત્ર ઇહાપિ વારાણસ્યાં ઉદ્યાનાનિ પુષ્કરિણ્યશ્ ચ આરામાનિ ચ પુષ્પફલોપેતાનિ રમણીયાનિ યદિ આર્યપુત્રસ્ય ઉદ્યાનગમને અભિપ્રાયો નિર્ધાવામિ ઉદ્યાનભૂમિં ક્રીડાર્થં ॥ સો આહ ॥ વાઢં વિર્ધાવામો તિ ॥
___તાયે દાનિ ગણિકાયે અન્યતરા ઉદ્યાનભૂમી સિક્તસંસૃષ્ટા કારાપિતા । તં અશ્વવાણિજકં ઓનદ્ધહયને પ્રક્ષિપિત્વા ખાદ્યભોજ્યં ચ પાનં ચ ગન્ધમાલ્યં ચ આદાય ચેટીહિ પુરસ્કૃતા નિષ્ક્રાન્તા ॥ તેન દાનિ વજ્રસેનેન શ્રેષ્ઠિપુત્રેણ સા ગણિકા ઉક્તા ॥ એતાં પુષ્કરિણીં પ્રતિસીરાહિ પ્રતિવેઠાપેહિ વિશ્વસ્તા દકક્રીડાં ક્રીડિષ્યામઃ ન કોચિત્ પશ્યતિ ॥ તસ્યા ગણિકાયે ભવતિ ॥ સુષ્ટુ આર્યપુત્રો જલ્પતિ તત્ર વિશ્વસ્તં ક્રીડિષ્યામઃ ન ચ નં કોચિત્ પ્રત્યભિજાનિષ્યતિ ॥ તાયે દાનિ ગણિકાયે પુષ્કરિણી પ્રતિસીરાહિ વેઠાપિતા । તે દાનિ ઉદકક્રીડાયે ક્રીડન્તિ રમન્તિ પ્રવિચારયન્તિ ઉભયે અતૃતીયા ॥ તસ્ય દાનિ અશ્વવાણિજકસ્ય ભવતિ । યદિ અહં અદ્ય ન પલાયામિ ન ભૂયઃ શક્યં પલાયિતું ॥ સો દાનિ પાનં અગ્રે સ્થાપયિત્વા તાં ગણિકાં પાયેતિ યદા ચ એષા પ્રમત્તા ભવેદ્ અહં તદા શક્યેયં પલાયિતું ॥ ગણિકા પિ પશ્યતિ પ્રેમ્નેન પશ્યતિ માં આર્યપુત્રો પાયેતીતિ । સા દાનિ પિબન્તી મત્તા
[_મ્વુ_2.172_] સંવૃત્તા ॥ સો દાનિ અશ્વવાણિજકો તેષાં ચેટીનામ્ આહ ॥ ગચ્છથ યૂયં ભાણ્ડમૂલે આસથ વયં વિશ્વસ્તા ઉદકક્રીડાં ક્રીડિષ્યામઃ ॥ તા દાનિ ચેટી એકાન્તે ભાણ્ડમૂલે આસન્તિ ॥ તે દાનિ ઉભયો પુષ્કરિણીમ્ ઓતીર્ણા ઉદકક્રીડ્યકેહિ ક્રીડિતું ॥ સો દાનિ અશ્વવાણિજકો તાં શ્યામાં કણ્ઠે સમાલિંગં કૃત્વા નિવર્તેતિ મુહૂર્તં વારેત્વા ઉદ્યચ્છતિ । શ્યામા જાનાતિ આર્યપુત્ર ઉદકક્રીડાં કરોતિ । એવં તેન અશ્વવાણિજેન વજ્રસેનેન ભૂયોભૂયો ચિરતરં નિવુટ્ટિય વાર્યતિ શ્યામા ચ પીડિયતિ વજ્રસેનો ચ તહિં ઉદકે નિવુટ્ટાપિય કરોતિ અલ્પપ્રાણાં સંજાતાં ॥ વજ્રસેનસ્ય ભવતિ । મૃતા એષા શ્યામા અયં વેલા મમ પલાયનાયે ॥ સો દાનિ શ્યામાં મૃતામ્ અભિજ્ઞાત્વા પુષ્કરિણીયે સોપાનસ્મિં સ્થપેત્વા ઇતો ઇતઃ પ્રત્યવેક્ષિત્વા પલાયતે યથા ન કેનચિદ્ દૃષ્ટો ॥
___તેષાં ચેટીનામ્ એતદ્ અભૂષિ । વિલોડેન્તિ અત્ર પુષ્કરિણીયં આર્યપુત્રો આર્યધીતા ચ ક્રીડાર્થં ન ચ સાનં કિંચિત્ ક્રીડાન્તાનાં શાબ્દં શૃણોમ ગચ્છામ જાનામ ॥ તે દાનિ પુષ્કરિણીં અલ્લીના પશ્યન્તિ ચ તાં શ્યામાં તત્ર પુષ્કરિણ્યાં સોપાને મૃતિકાં શાયમાનાં । કથંચિદ્ આશ્વાસયન્તિ ॥ સા દાનિ શ્યામા તેહિ ચેટીહિ તન્મુહૂર્તં ઓમૂર્ધિકમ્ આલમ્બાપિતા સર્વં ચ સે ઉદકં મુખેન આગતં ॥ સા દાનિ શ્યામા યં વેલં પ્રત્યાશ્વસ્તા તતઃ ચેટીનિ પૃચ્છતિ કહિં આર્યપુત્રો તિ ॥ ચેટી આહન્સુઃ ॥ આર્યધીતે ન ખલ્વ્ આર્યપુત્રો કહિંચિદ્ દૃશ્યતિ ભવિતવ્યં પલાનો ॥ સા આહ ॥ મા ચિરં કરોથ નગરં પ્રવેક્ષ્યામઃ ॥ તા દાનિ નગરં પ્રવિષ્ટા ॥

[_મ્વુ_2.173_]___સા દાનિ શ્યામા ગણિકા તન્મુહૂર્તં ચણ્ડાલા શબ્દાપિયાન આહ ॥ અહં યુષ્માકં એત્તકં ચ એત્તકં ચ હિરણ્યં ઉપજીવનં દાસ્યામિ ઇચ્છામિ પ્રત્યગ્રમૃતકં પુરુષં અનાદષ્ટં આનીયન્તં ॥ આહન્સુ ॥ વાઢં આનીયતિ ॥ તેહિ શ્મશાનં ગત્વા પ્રત્યગ્રમૃતકો પુરુષો અનાદષ્ટો આનીયતે યથા ન કેનચિદ્ દૃષ્ટો ॥ તે દાનિ ચણ્ડાલા ઉપજીવનં દત્ત્વા વિસર્જિતા ॥ તાયે દાનિ શ્યામાયે સો મૃતકો પુરુષો ગન્ધોદકેન સ્નાપયિત્વા ગન્ધેહિ અનુલિપિત્વા અર્હન્તેહિ વસ્ત્રેહિ વેઠિત્વા ચમુસ્મિં પ્રક્ષિપિત્વા સુબદ્ધં કૃત્વા તેષાં ચેટીનામ્ આહ ॥ સર્વ એકકણ્ઠા રોદનં કરોથ એવં ચ વદથ આર્યપુત્રો કાલગતો આર્યપુત્રો કાલગતો તિ ॥ તેહિ ચેટીહિ યથાયથા તાયે શ્યામાયે સન્દિષ્ટં રોદનં કૃતં ॥ મહતા જનકાયેન ગણિકાયે શ્યામાયે ગૃહે રોદનશબ્દં શ્રુત્વા શ્રેષ્ઠિપુત્રો કાલગતો તિ । તસ્ય શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય માતાપિતૃભિઃ શ્રુતં સો અસ્માકં એકપુત્રકો કાલગતો તિ ॥ તે દાનિ રોદનં કરોન્તા તં ગણિકાકુલં ગતાઃ સર્વો ચ જ્ઞાતિવર્ગો । ગણિકાવીથિજનેન સમાસ્યતિ ॥ તે આહન્સુ ॥ અપહરથ એતાં ચમું પશ્ચિમદર્શનં પુત્રં પશ્યામ ॥ તસ્યા દાનિ ગણિકાયે એતદ્ અભૂષિ । યદિ ચમું હરિષ્યન્તિ તતો બુદ્ધિષ્યન્તિ તદ્ અહં ખણ્ડખણ્ડં છિન્દિષ્યં ॥ સા તેષાં આહ ॥ મા તુમ્હે ચમું અપહરિષ્યથ ॥ તે આહન્સુઃ ॥ કિંકારણં ॥ સા આહ ॥ યં કાલં આર્યપુત્રો ગ્લાનો તં કાલં મયા ઉક્ત આર્યપુત્ર ગચ્છાહિ માતાપિતૄણાં કુલં । સો દાનાહ । એત્તકેહિ વર્ષેહિ ન ગતો ન ઇદાનીં ગમિષ્યં યાવદ્ વાર્ત્તીભવામિ તતઃ ગમિષ્યં માતાપિતૄણિ દ્રષ્ટું । સો દાનિ યં વેલં ન વાર્ત્તીભવતિ વ્યાધિના ચ ગ્રસ્તો તતો નં અહં સંદિષ્ટા મા મે
[_મ્વુ_2.174_] મૃતસ્ય માતાપિતૄણાં જ્ઞાતીનાં વા દર્શયિષ્યસિ એત્તકં મે પ્રિયં કરોહિ । મયા ચ આર્યપુત્રસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં ન આર્યપુત્ર મૃતકં કસ્યચિત્* માતાપિતૄણાં વા જ્ઞાતીનાં વા ઉપદર્શયિષ્યામિ । કામં આત્માનમ્ ઉપસંક્રમેયં ન પુનર્ આર્યયુત્રસ્ય શરીરસંદર્શનં કરેયં । તતો યદિ તુમ્હે એવં ચમું અપહરથ આત્માનં અહમ્ ઉપસંક્રમેયં । એવં મયા આર્યપુત્રસ્ય ચરિમકાલે પ્રતિજ્ઞાતં ॥ શ્રેષ્ઠિસ્ય ભવતિ ॥ એવમ્ એતં યથા એષા જલ્પતિ યત્ કારણં એષા મમ પુત્રસ્ય અત્યર્થં પ્રિયા મનાપા ચ આસિ યા મરણકાલે પિ મમ પુત્રેણ એષા ન પરિત્યક્તા એષાપિ ચ મમ પુત્રસ્ય ભાવાનુરક્તા હિતકામા ચ આસિ અત્માકં ચ પુત્રકો મૃતો અલભનીયો એષો ર્થો યદિ વયં એતત્ પુત્રં મૃતં ન લભામઃ તસ્માદ્ અપનેતું ચમું ॥ શ્રેષ્ઠિના આણત્તં ॥ મા અપહરથ ચમું યથા મમ પુત્રસ્ય મરણકાલે અભિપ્રાયો તથા ભવતુ ॥ સો દાનિ મહતા સત્કારેણ નગરાતો નિષ્કાસિય એકાન્તે ધ્યાયિતો ॥ સા દાનિ ગણિકા અતિકરુણાનિ રોદતિ શોચતિ પરિદેવતિ બહૂનિ માયાનિ દર્શયતિ । નિવારીયન્તી યેન ચિતા તતઃ અભિમુખા ધાવતિ ઇચ્છતિ ચિતાયાં પતિતું સર્વજનેન નિવારિતા ચિતાયાં પતન્તી ॥ તસ્ય દાનિ શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય માતાપિતૄણામ્ એતદભૂષિ ॥ ઇમા શ્યામા ગણિકા અસ્માકં પુત્રસ્ય ઇષ્ટા ચ દયિતા ચ આસિ એતાયે પિ ચ અસ્માકં પુત્રો ઇષ્ટો ચ દયિતો આસિ યં નૂનં વયેમેતાં શ્યામાં ગૃહં પ્રવશ્યામઃ યા અસ્માકં પુત્રસ્ય દર્શનં ભવિષ્યતિ ॥ તેન દાનિ શ્રેષ્ઠિના સા શ્યામા રાજકુલાતો અનુજાનાપેત્વા ગૃહં પ્રવેશિતા ॥ સા દાનિ ઓમુક્તમણિસુવર્ણા ઓદાતવસ્ત્રામ્બરધરા એકવેણીધરા વજ્રસેનમ્ અશ્વવાણિજકં શોચન્તી આસતિ । શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય ચ માતાપિતૄણામ્ એતદ્ અભૂષિ । અસ્માકમ્ એષા એકપુત્રસ્ય
[_મ્વુ_2.175_] શોચતિ ॥ સો દાનિ શ્રેષ્ઠિ સભાર્યકો યથા વ પુત્રકં તથા તાં શ્યામાં ચેષ્ટતિ ॥
___કદાચિદ્ દાનિ તક્ષશિલકા નટા વારાણસીમ્ આગતાઃ । તે દાનિ નટદારકા ભિક્ષાર્થકા તં શ્રેષ્ઠિકુલં પ્રવિષ્ટા ॥ તાયે દાનિ શ્યામાયે તેષાં નટદારકાનામ્ ઉત્તરાપથકં ભાષ્યં પ્રગૃહીતં । સા તાં નટદારકાં પૃચ્છતિ । કુતો યૂયં તિ ॥ તે આહન્સુઃ ॥ ઉત્તરાપથકા વયં ॥ સા આહ ॥ કતમાતો અધિસ્થાનાતો ॥ તે આહન્સુઃ ॥ તક્ષશિલાતો ॥ સા આહ ॥ યોનં પ્રત્યભિજાનથ યૂયં તક્ષશિલાયાં શ્રેષ્ઠિપુત્રો વજ્રસેનો નામ અશ્વવાણિજો ॥ નટદારકા આહન્સુઃ ॥ આમ પ્રત્યભિજાનામ ॥ સા આહ ॥ શક્યથ મમ વ્યાપારં કર્તું ॥ તે આહન્સુઃ ॥ વાઢં શક્યામો તિ કિં કર્તવ્યં ॥ સા આહ ॥ ઇમં શ્લોકં શ્રેષ્ઠિપુત્રસ્ય વજ્રસેનસ્ય સન્તિકે ભણથ ॥
યાન્ ત્વં સાલેહિ ફુલ્લેહિ શ્યામાં કૌશેયવાસિનીં ॥
ગાઢં અંકેન પીડેસિ સા તે કૌશલ્યં પૃચ્છતિ ॥
તે દાનિ નટદારકા અનુપૂર્વેણ તક્ષશિલામ્ આગતા અશ્વવાણિજકં વજ્રસેનમ્ ઉપસંક્રમિત્વા આહન્સુઃ ॥
યાન્ ત્વં સાલેહિ ફુલ્લેહિ શ્યામાં કૌશેયવાસિનીં ॥
ગાઢં અંકેન પીડેસિ સા તે કૌશલ્યં પૃચ્છતિ ॥
સો દાનિ વજ્રસેનો શ્રેષ્ઠિપુત્રો તં શ્લોકં શ્રુત્વા તાં નટદારકાં ગાથયા પ્રતભાષે ॥
[_મ્વુ_2.176_] રાગાભિભૂતા ન સુખં શયન્તિ
કૃતાનુકારં પ્રતિકર્તુકામા ॥
નરાઃ કૃતજ્ઞા ન સુખં શયન્તિ
વૈરપ્રસંગી ન સુખં શયન્તિ ॥
તં વો ન શ્રદ્દધામ્ય્ અહં વાતો વા ગિરિમ્ આવહે ॥
કથં સા મૃતિકા નારી મમ કૌશલ્યકં ભણે ॥
તે દાનિ નટદારકા આહંસુઃ ॥
નાપિ સા મૃયતે નારી નાપ્ય્ અન્યમ્ અભિકાંક્ષતિ ।
એકવેણીધરા બાલા ત્વામ્ એવ અભિકાંક્ષતિ ॥
શ્રેષ્ઠિપુત્રો વજ્રસેનો આહ ॥
અસંસ્તુતં મે ચિરસંસ્તુતેન
ન નિર્મિણેયા ધ્રુવમ્ અધ્રુવેણ ॥
ઇતો પ્ય્ અહં દૂરતરં ગમિષ્યં
મમાપિ સા અન્યં ન નિર્મિણેય ॥
સ્યાત્ ખલુ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન વજ્રસેનો નામ અશ્વવાણિજકો અભૂષિ । નૈતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્કસ્ય હેતોઃ । અહં સ ભિક્ષવઃ તેન કાલેન તેન સમયેન વજ્રસેનો નામ અશ્વવાણિજકો અભૂષિ ॥ અન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન નગરે વારાણસીયે ગણિકા શ્યામા નામ અભૂષિ । નૈતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । એષા સા ભિક્ષવઃ યશોધરા તેન કાલેન તેન સમયેન વારાણસ્યાં

[_મ્વુ_2.177_] નગરે શ્યામા નામ અગ્રગણિકા અભૂષિ । તદાપિ અહં એતાયે અનપેક્ષો એતરહિં પિ એતાયે અનપેક્ષો ॥
_____સમાપ્તં શ્યામાયે જાતકં ॥
અથ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ ભગવાં યશોધરાયે વધે નિર્નીયન્તો ત્રાયિતો । બહુકરા ભગવતો બોધિસત્વભૂતસ્ય સંસારે સંસરન્તસ્ય યશોધરા આસિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ વાઢં ભિક્ષવઃ બહુકરા યશોધરા આસિ તથાગતસ્ય સંસારે સંસરન્તસ્ય । અન્યદાપિ અહં એતાયે યશોધરાયે અમિત્રહસ્તગતો રક્ષિતો ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવઃ ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમ્ અધ્વાનં નગરે વારાણસી કાશિજનપદે ઉગ્રસેનો નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ કૃતપુણ્યો મહેશાખ્યો સુસંગૃહીતપરિજનો દાનસંવિભાગશીલો મહાકોશો મહાવાહનો । તસ્ય તં રાજ્યં ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણજનમનુષ્યં ચ સુખિતજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તદણ્ડડમરં સુનિગૃહીતતસ્કરવ્યવહારસંપન્નં ચ ॥ તસ્ય દાનિ જનપદે ચમ્પકો નામ નાગરાજો પ્રતિવસતિ કૃતપુણ્યો ઉત્સદકુશલસંચયો અનેકનાગશતસહસ્રપરિવારઃ ॥ તસ્ય દાનિ ચંપકસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનં દેવભવનસંનિભં સપ્તરત્નમયાનિ વિમાનાનિ સર્વત્રકાનિ સર્વકાલિકાનિ પુષ્પફલાનિ રત્નમયાયો પુષ્કરિણીયો ઉત્પલપદુમનલિનિકુમુદપુણ્ડરીકસંછન્ના ॥ તાયે પુષ્કરિણીયે અવિદૂરે વૈડૂર્યસ્તમ્ભપ્રાસાદો રત્નામયો મુસારગલ્વતલાસ્તૃતો ॥ તસ્ય ચ રાજ્ઞો ષોડશનાગકન્યાસહસ્રાણિ અન્તઃપુરં ॥ સો દાનિ તહિં નાગભવને યથા દેવરાજા તથા મોદતિ ॥ સો દાનિ અષ્ટમીં ચતુર્દશીં પંચદશીં ત્રિષ્કૃત્વો પક્ષસ્ય ચતુર્મહાપથે ઉપોષધં ઉપોષતિ । અષ્ટાંગસમન્વાગતો ઓસૃષ્ટકાયો વિહરતિ ॥
[_મ્વુ_2.178_] સો દાનિ નાગરાજા તહિં ચતુર્મહાપથે ઉપવાસં સમાદત્તો અહિતુણ્ડકેન દૃષ્ટો । તેન સો અહિતુણ્ડિકેન ચમ્પકો નાગરાજો તતશ્ ચતુર્મહાપથાતો ગૃહ્ય સર્પકરણ્ડકે પ્રક્ષિપ્તો આસતિ । નાપિ તસ્ય અહિતુણ્ડિકસ્ય કુપ્યતિ નાન્તરહીયન્તો મહાબલો મહાતેજો નાગરાજા ઇચ્છતિ સજનપદાં વારાણસીં ભસ્મીકરેયા ॥ તત્ર સર્પકરણ્ડે તં વ્રજમ્ અનુપાલેન્તો આસતિ ॥ તેનાપિ નાગરાજ્ઞા પરિવારસ્ય નિમિત્તાનિ આચિક્ષિતાનિ યદિ મમ એત્થ ચતુર્મહાપથે ઉપવાસં સમાદત્તસ્ય કોચિદ્ વિહેઠેય તહિં નાગભવને નિમિત્તાનિ ભવિષ્યન્તિ । યદિ ઇહ નાગભવને એતાનિ વનસ્પતીનિ સંમિલાયેન્સુઃ એતાનિ ચ ઉત્પલપદુમકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકાનિ તતો જાનેથ બદ્ધો સો નાગરાજા । યદિ એતાનિ વનસ્પતીનિ સર્વાણિ સર્વશુષ્કપત્રા ભવેન્સુઃ એતાનિ ચ પુષ્કરિણીનિ નિરોદકાનિ ભવેન્સુઃ તતઃ જાનેથ હતો નાગરાજા તિ ॥ તેન દાનિ ચમ્પકેન નાગરાજ્ઞા અહિતુણ્ડકેન સર્પકરણ્ડકે બદ્ધેન તહિં નાગભવને એતાનિ નિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ॥ તે દાનિ નાગા ચ નાગકન્યા ચ તહિં નાગભવને તાનિ નિમિત્તાનિ દૃષ્ટ્વા સર્વે ઉત્કણ્ઠિતા બદ્ધો નાગારાજા । કિં તતો ॥ એકમેકો સમર્થો તં નાગરાજં તતઃ અહિતુણ્ડિકસ્ય હસ્તાતો મોક્ષયિતું ન ચ તં નાગરાજં ભોક્ષયન્તિ ॥ યત્ કારણં પૂર્વે વ નાગરાજેન પરિવારસ્ય સંદિષ્ટં । યદિ મમ ઉપવાસસમંગિસ્ય કોચિદ્ હરેય વા બન્ધેય વા ન યુષ્માભિસ્ તસ્ય કેનચિદ્ અપ્રિયો વા વિપ્રયો વા કર્તવ્યો । યત્ કારણં એષ મમ વ્રતોત્તમઃ ॥
___તસ્ય દાનિ નાગરાજ્ઞો અગ્રમહિષી ષોડશાનાં સ્ત્રીસહસ્રાણાં . . . . . । તાયે ચ વારાણસીં ગત્વા રાજ્ઞો ઉગ્રસેનસ્ય ઉપરિપ્રાસાદવરગસ્ય નાગરાજ્ઞો ગ્રહણં સનિદાનમ્ આરોચિતં ॥ રાજા ઉગ્રસેનો તસ્યા નાગિનીયે સકાશાતો ચમ્પકસ્ય નાગરાજ્ઞો
[_મ્વુ_2.179_] તં ગુણપરિકીર્તનં શ્રુત્વા પ્રીતો સંવૃત્તો । રાજા તાં નાગકન્યામ્ આહ ॥ નિષીદાહિ વા સ્વકં વા ભવનં ગચ્છાહિ યાવત્ સુદૂતા તં નાગરાજમ્ અન્વેષિય આગચ્છન્તિ ઇતિ ॥ નાગિની આહ ॥ મહારાજ અહિતુણ્ડિકં સંતોષયિત્વા ગ્રામવરેણ વા હિરણ્યસુવર્ણેન વા તં નાગરાજાનં મોક્ષેહિ મા રાજાજ્ઞયા ॥ રાજા આહ ॥ નાગિનિ એવમ્ અસ્તુ અહિતુણ્ડિકં પરિતોષેત્વા ગ્રામવરેણ વા હિરણ્યસુવર્ણેન વા ચંપકં નામ નાગરાજાનં મોક્ષયિષ્યામિ ॥ સા દાનિ નાગકન્યા ઉગ્રસેનસ્ય કાશિરાજ્ઞો આહ ॥ શરણગતો તે મહારાજ ચંપકો નામ રાજા સાર્ધં ષોડશહિ સ્ત્રીસહસ્રેહિ ॥ એવમ્ ઉક્ત્વા સા નાગકન્યા અન્તરહિતા ॥ રાજ્ઞા ઉગ્રસેનેન સમન્તા દૂતા પ્રેષિતા । ચમ્પકો નાગરાજા ઉપવાસસમંગી અહિતુણ્ડિકેન ગૃહીતકો તં આનેથ ॥
મનસા દેવાનાં વચસા પાર્થિવાનાં
અચિરેણાઢ્યાનાં કર્મણા દરિદ્રાણાં ॥
રાજ્ઞો ઉગ્રસેનસ્ય વચનમાત્રેણ રાજદૂતેહિ અહિતુણ્ડકો સનાગરાજો આનીતો ॥ રાજ્ઞા તં અહિતુણ્ડિકં પરિતોષેત્વા ગ્રામવરેણ હિરણ્યસુવર્ણેન ચ ચંપકો નાગરાજો ભોક્ષિતઃ ॥ મુક્તમાત્રો ચ ચમ્પકો નાગરાજા દેવરાજવિષયો સંવૃત્તો નાગભવનો ચ યથાપૌરાણં સંવૃત્તં દેવભવનસન્નિભં તસ્ય ચ નાગરાજ્ઞો પરિવારો યથાપૌરાણં નં ભવનં દૃષ્ટ્વા પ્રીતા તુષ્ટા સંવૃત્તા । મુક્તો નાગરાજા ॥
___સો દાનિ નાગરાજા ઉગ્રસેનેન કાશિરાજા સાર્ધં એકપર્યંકેન નિષણ્ણો ॥ સો તં કાશિરાજં નિમન્ત્રેતિ ઇચ્છામિ મહારાજ યં સપરિવારો મમ ભવનં પશ્યેસિ ॥ રાજા આહ ॥ યૂયં નાગા તીક્ષ્ણવિષા ચ ક્રોધના ચ । ન શક્યામિ નાગભવનં ગન્તું ॥ નાગરાજા તમ્ આહ ॥ મહારજ સશરીરો સો મહાનરકે પ્રપતેયા યો

[_મ્વુ_2.180_] અસ્માકમ્ એદૃશં તવ પૂર્વોપકારિમ્ અપકૃત્વાન જીવં નરકે પતેયા । સચન્દ્રતારા પૃથિવી પતેયા નદ્યો ચ પ્રતિશ્રોતં વહેન્સુઃ ॥ ન ખલ્વ્ એવં અહં મૃષાવાદં ભાષેયા તવ ચ કૃતં ન જાનેયા ॥ રાજા આહ ॥ યથા નાગરાજસ્ય ઇષ્ટં તથા ભવતુ । પશ્યામિ તે ભવનં ॥ રાજ્ઞા ઉગ્રસેનેન અમાત્યા આણત્તા । યુજ્યન્તુ રથા હસ્તિ અશ્વા વિવિધાનિ ચ યાનાનિ નાગરાજ્ઞો ભવનં દ્રક્ષ્યામઃ ॥ વચનમાત્રેણ રાજ્ઞો અમાત્યેહિ પ્રતિજાગૃતં ॥ રાજા સામાત્યપરિજનો સયુગ્યબલવાહનો ચમ્પકેન નાગરાજ્ઞા સાર્ધં એકયાનમ્ અભિરુહિત્વા મહતા રાજાનુભાવેન મહતા રાજ-ઋદ્ધીયે મહતો જનકાયસ્ય હક્કારહિક્કારમરુપટહશંખસન્નિનાદેન વારાણસીયે નગરાતો નિર્યાત્વા યેન ચમ્પકસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનં તેન પ્રયાસિ । યાવત્તાં યાનાનાં ભૂમિં તાવ યાનેહિ યાત્વા પદચારેણ ચંપકસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનં પ્રવિષ્ટો સપરિવારો ॥ સો દાનિ તં ચમ્પકસ્ય નાગરાજ્ઞો ભવનં પશ્યતિ દેવભવનસંનિભં પુષ્પફલોપેતેહિ વૃક્ષસહસ્રેહિ ઉપશોભિતં નાનાપ્રકારેહિ ચ માલ્યેહિ ઉપવાસિતં પુષ્કરિણીહિ ચ રત્નામયીહિ ઉપશોભિતં ઉત્પલપદુમનલિનિકુમુદપુણ્ડરીકસૌગન્ધિકસંછન્નાહિ નાનાવિચિત્રેહિ ચ રત્નમયેહિ કૂટાગારેહિ પ્રાસાદેહિ ચ વૈડૂર્યસ્તમ્ભેહિ મુસારગલ્વાસ્તૃતતલેહિ ॥ તત્ર કાશિરાજા ચમ્પકેન નાગરાજેન રત્નામયે પર્યઙ્કે ઉપવિશાપિતઃ ॥ તાનિ ષોડશ નાગકન્યાસહસ્રાણિ ચંપકં નાગરાજં ઉપક્રમ્ય પૃચ્છન્તિ । કથન્ તે અમિત્રમધ્યે વાસો આસિ કથં તે ક્ષુધાપિપાસા વિનોદિતા કથં વા તતઃ મોક્ષો આસિ ॥ નાગરાજા આહ ॥ લબ્ધો મે યથોચિતમ્ અન્નપાનં ઇમેન ચ કાશિરાજ્ઞા મોક્ષિતો ॥ તા દાનિ ષોડશ નાગરાજકન્યાસહસ્રાણિ રાજ્ઞો ઉગ્રસેનસ્ય પ્રીતા તુષ્ટા સંવૃત્તા મુક્તાનાં પંચ વૈડૂર્યમિશ્રાણિ વાહશતાનિ દિન્નાનિ ॥ ચમ્પકેન નાગરાજેન સર્વાકારં
[_મ્વુ_2.181_] ઉગ્રસેનસ્ય રાજ્ઞો ભવનં પશ્યતિ દેવભવનસન્નિભં ॥ રાજકુલં પરિરક્ષિતં અસ્તિ દાઘો ચ ઉત્પન્નો ચમ્પકેન નાગરાજેન નિર્વાપિતઃ ॥
_____ઇતિ શ્રીચમ્પકસ્ય નાગરાજસ્ય પરિકલ્પપદં સમાપ્તં ॥
અથ
કા નુ વિદ્યુદ્ ઇવાભાસિ સરસિ વિય તારકાઃ ॥
તામ્રપાદપયષ્ટિર્ વા પુષ્પિતા વનમ્ અન્તરે ॥
અસિ ત્વં નન્દને જાતા જાતા ચિત્રરથે વને ॥
દેવી અસિ વા ગન્ધર્વી ન ત્વં અસિ હિ માનુષી ॥
નાગકન્યા આહ ॥
નાહં દેવી ન ગન્ધર્વી ન મહારાજ માનુષી ॥
નાગકન્યાહં ભદ્રન્ તે અવીચી ઇહ આગતા ॥
રાજા આહ ॥
ચિત્રાન્તચિત્તા વિલુતેન્દ્રિયાસિ
નેત્રેહિ તે વારિ શ્રવન્તિ કિન્ તે ॥
નષ્ટં હિ કિંચી અભિપ્રાર્થયન્તી
ઇહાગતા તાનિ ન દીર્ઘં બ્રૂહિ ॥
નાગકન્યા આહ ॥
યમ્ ઉગ્રતેજં ઉરગો ત્તિ આહુ
નાગો તિ નં આહુ જના જનેન્દ્ર ॥
તમ્ અગ્રહે પુરુષો જીવિતાન્વિતં
તં બન્ધના મુંચ પતિં મે દેવ ॥
[_મ્વુ_2.182_] નગરં પિ નાગો ભસ્મીકરેયા
તથા હિ યાવચ્ ચ બલોપપેતો ॥
ધર્મં તુ નાગો અયં યાચમાનો
હસ્તત્વમ્ આગચ્છે વણીપકસ્ય ॥
રાજા આહ ॥
કથં વિજાનેય ગૃહીતનાગો
સ ઉગ્રતેજો બલસ્થામવન્તો ॥
દુરાસદો દુઃપ્રસહો ભુજંગો

હસ્તત્વમ્ આગચ્છે વણીપકસ્ય ॥
નાગકન્યા આહ ॥
ચતુર્દશીં પંચદશીં ચ અષ્ટમીં
ચતુષ્પથે ગચ્છતિ નાગરાજો ॥
ઓસૃષ્ટકાયો વિચરન્તો નાગો
હસ્તત્વમ્ આગચ્છે વણીપકસ્ય ॥
એવં વિજાનેસિ ગૃહીતનાગો
સો ઉગ્રતેજો બલસ્થામપ્રાપ્તો ॥
દુરાસદો દુઃપ્રસહો ભુજંગો
હસ્તત્વમ્ આગચ્છે વણીપકસ્ય ॥
રાજા આહ ॥
નિષીદ વા તિષ્ઠહિ ત્વં વ નાગિ
ગચ્છાહિ વા તાવ સ્વકં નિવેશનં ॥
યાવદ્મિ દૂતા ગતો નીયતાં તિ
અન્વેષિસુઃ નાગનૃપં યશસ્વિનં ॥
[_મ્વુ_2.183_] નાગકન્યા આહ ॥
ધર્મેણ મોચેહિ અસાહસેન
ગ્રામેણ નિષ્કેન ચ ગોશતેન ॥
ઓસૃષ્ટકાયો નિગૃહીતનાગો
પુણ્યાર્થિકો મુચ્યતુ નાગરાજો ॥
રાજા આહ ॥
ધર્મેણ મોચેષ્યમ્ અસાહસેન
ગ્રામેણ નિષ્કેણ ગવાં શતેન ॥
ઓસૃષ્ટકાયો ચ ભુજંગો ગચ્છતુ
પ્રીતો ચ સંપદ્યતુ નાગરાજા ॥
નાગિની આહ ॥
સોડશ સ્ત્રીસહસ્રાણિ આમુક્તમણિકુણ્ડલા ॥
વારિવાસગૃહાશ્રિતા આર્ય ત્વાં શરણાગતા ॥
રાજદૂતેહિ અહિતુણ્ડિકો ચ નાગરાજા ચ આનીતો ॥ રાજા ઉગ્રસેન આહ ॥
દેમિ નિષ્કશતં લબ્ધં સ્થૂલા ચ મણિકુણ્ડલા ॥
ચતુઃશતં ચ પર્યંકં દામકપુષ્પસન્નિભં ॥
ભાર્યાં ચ સદૃશીદેવીં મુચ્યતુ ઉરગાધિપઃ ॥
અહિતુણ્ડિકો આહ ॥
વિના તુ દાના વચનાન્ નરેન્દ્ર
મુંચામિમં ધાર્મિકો નાગરાજા ॥
મહાનુભાવો પરલોકદર્શી
મહાબલો સો ચ ન સંવિહેઠ્યો ॥
[_મ્વુ_2.184_] મુક્તો ચમ્પકો નાગો કાશિરાજાનં ભાષતિ ॥
નમો તે કાશિનાં રાજ નમો તે કાશિવર્ધન ॥
અંજલિન્ તે પ્રગૃહ્ણામિ પશ્ય રાજ મો નિવેશનં ॥ {મે નિવેશનં?}

રાજા ઉગ્રસેન આહ ॥
સુદુષ્કરં નાગ મયા કૃતં તે
દુઃખાસિ ત્વં બન્ધનાદ્ અસિ મુક્તઃ ॥
જાતો ચ લોકે ન કૃતાનિ જાનતિ
મા ખુસ્સ મે નાગ કૃતં ન જાને ॥
નાગરાજા આહ ॥
નરકસ્મિં જીવેય ચિરં સ કામં
મા કાયિકં કિંચિ લભેય સાધુ ॥
યો બાધતે પૂર્વકરિસ્ય રાજ્ઞો
અસ્માદૃશો તુહ્ય કૃતં ન જાને ॥
રાજા આહ ॥
તુમ્હે હિ મે તીક્ષ્ણવિષા ઉદારા
મહાબલા ક્ષિપ્રકોપા ચ નાગા ॥
નાગાહમ્ એતં અભિશ્રદ્દધામિ
નો ત્વં અમનુષો મનુષસ્ય ક્રુદ્ધો ॥
નાગરાજા આહ ॥
નરકસ્મિં સો શક્તિતલે પતેયા
. . . . ઊર્ધ્વપાદો અધોશિરો ॥
[_મ્વુ_2.185_] યો બાધતે પૂર્વકરિસ્ય રાજ્ઞો
અસ્માદૃશો તુહ્ય કૃતં ન જાને ॥
અપ્ય્ એવ વાતો ગિરિમ્ આવહેય
ચન્દ્રો ચ સૂર્યો ચ ક્ષિતિં પતેય ॥
સર્વા ચ નદ્યો પ્રતિશ્રોતા વહેન્સુઃ
ન ત્વ્ એવહં રાજ મૃષા ભણેયં ॥
રાજા આહ ॥
યથેષ્ટં નાગરાજસ્ય તથા ભોતૂરગાધિપ ॥
યથા તુવં યાચેસિ પશ્યામિ તે નિવેશનં ॥
રાજા ઉગ્રસેનો અમાત્યાન્ આહ ॥
યુજ્યન્તુ તે રાજરથા સુચિત્રા
કમ્બોજકા અશ્વવરા સુદાન્તા ॥
હસ્તી ચ યુજ્યન્તુ સુવર્ણચ્છત્રા
દ્રક્ષ્યામ્ય્ અહં નાગનિવેશનાનિ ॥
અમાત્યા આહન્સુઃ ॥
યુક્તા ઇમે અશ્વરથા સુચિત્રા
કમ્બોજકા અશ્વવરા સુદાન્તા ॥
હસ્તી ચ યુક્તાસ્ તે સુવર્ણચ્છત્રા
નિર્યાતુ (રાજેન્દ્રો) મહાબલેન ॥
તતો ચ રાજા નિર્યાસિ સેના ચ ચતુરંગિની ॥
મિત્રામાત્યપરિવૃતો જ્ઞાતીસહપુરસ્કૃતો ॥
[_મ્વુ_2.186_] ભેરી મૃદંગા પટહાશ્ ચ સંખા

વાદ્યેન્સુ વેણૂ ઉગ્રસેનરાજ્ઞો ॥
નિર્યાતિ રાજા મહતા બલેન
પુરસ્કૃતો નારિગણસ્ય મધ્યે ॥
ગત્વાન કાશીનાં રાજા નાગરાજનિવેશનં ॥
અદ્રાક્ષીન્ નાગરાજસ્ય દેવાનાં ભવનં યથા ॥
આમ્રજમ્બૂહિ સંછન્નં કોકિલગણસેવિતં ॥
અદ્દર્શા નાગરાજસ્ય કાશિરાજા નિવેશનં ॥
સમન્તતો વનગુલ્મા પુષ્પિતા સર્વકાલિકા ॥
મનોજ્ઞગન્ધં પ્રવાયન્તિ નાગરાજનિવેશને ॥
સુવર્ણરૂપ્યસોપાના પુષ્કરિણ્યો અભિનિર્મિતા ॥
પદુમોત્પલસંછન્ના નાનાદ્વિજનિષેવિતા ॥
વૈડૂર્યસ્તમ્ભપ્રાસાદા મુસારગલ્વતલાસ્તૃતા ॥
અદ્દર્શા નાગરાજસ્ય કાશિરાજા નિવેશને ॥
પ્રવિશ્ય કાશીનાં રાજા નાગરાજનિવેશનં ॥
પર્યંકસ્મિં ઉપવિશે જાતરૂપમયે શુભે ॥
દૃષ્ટ્વાન તં આગતં ચ નાગરાજં ચ ચમ્પકં ॥
કાશિરાજેન સાર્ધં ચ કૃત્વાન અંજલિં નતા ॥
પૃચ્છતિ નાગકન્યા યદાસિ અમિત્રમધ્યમે ॥
તતો પિપાસાં ક્ષુધાં ચ કથં તત્ર વિનોદયે ॥
[_મ્વુ_2.187_] નાગરાજા આહ ॥
યથોચિતં લભ્યતિ અન્નપાનં
ક્ષુધાપિપાસાય વિનોદનાર્થં ॥
અયં ચ મે . . . . . કાશિરાજા
ક્ષિપ્રં નામ મોચયે બન્ધનાતો ॥
તા દાનિ ષોડશ નાગકન્યાસહસ્રાણિ ઉગ્રસેનં કાશિરાજમ્ અભિસ્તવેન્સુઃ ॥
એવં નન્દાહિ ભદ્રન્ તે કાશિરાજ સબાન્ધવો ॥
યથા વયમ્ અદ્ય નન્દામ દૃષ્ટ્વાનમ્ ઉરગાધિપં ॥
એવં નન્દાહિ ત્વં રાજ સહ સર્વેહિ જ્ઞાતિહિ ॥
યથા વયમ્ અદ્ય નન્દામ સમગ્રા પતિના સહ ॥
મુક્તાન તે વાહશતાનિ પંચ
વૈડૂર્યમિશ્રાન દદાસિ રાજ્ઞે ॥
અન્તઃપુરે ભૂમિ સમાસ્તરા હિ
નિષ્કર્દમા ત્વિષિમતિ નીરરાજ ॥
તં તાદૃશં અથ સ રાજા દૃષ્ટ્વા
અન્તઃપુરં દેવવિમાનકલ્પં ॥
નારીગણેન પરિચર્યમાણો
અનુશાસતે કાશિપુરં સમૃદ્ધં ॥
રાજા ઉગ્રસેન આહ ॥
ત્વં કંચુકામ્બરધરો સુવસ્ત્રો
તત્ર યાપેન્તો અનુપમવર્ણો ॥

દિવ્યેહિ કામેહિ સમંગિભૂતઃ
કિમર્થં નાગ ભુવિ ત્વં ચરેસિ ॥
[_મ્વુ_2.188_] નાગરાજા આહ ॥
નાન્યત્ર ભવે માનુષકો જનો તુ
સંચિન્ત્યતિ સો દિવસંગમો વા ॥
યોનિમહં માનુષીં પ્રાર્થયન્તો
તસ્ય કારણાય તપં ચરામિ ॥
રાજા ઉગ્રસેનો ચિન્તયતિ ॥
દૃષ્ટા નાગા ચ નાગી ચ પ્રાર્થયન્તા માનુષં ભવં ॥
કિં કરિષ્યામિ શુભં કર્મ અપાયસમતિક્રમં ॥
પૂર્વેનિવાસં ભગવાં પૂર્વેજાતિમ્ અનુસ્મરન્* ॥
જાતકમ્ ઇદમ્ આખ્યાસિ શાસ્તા ભિક્ષૂણ સન્તિકે ॥
તે સ્કન્ધા તાનિ ધાતૂનિ તાનિ આયતનાનિ ચ ॥
આત્માનં ચ અધિકૃત્ય ભગવાન્ તમ્ અર્થં વ્યાકરે ॥
અનવરાગ્રસ્મિં સંસારે યત્ર મે ઉષિતં પુરા ॥
ચમ્પકો હં તદા આસિ નાગરાજા મહર્દ્ધિકો ॥
યશોધરા નાગકન્યાસિ એવં ધારેથ જાતકં ॥
એવમ્ ઇદમ્ અપરિમિતં બહુદુઃખં
ઉચ્ચનીચં ચરિતં પુરાણં ॥
વિગતજ્વરો વિગતભયો અશોકો
સ્વજાતકં ભાષતિ ભિક્ષુસંઘમધ્યે ॥
ભગવાનાહ ॥ તદાપ્ય્ અહં ભિક્ષવઃ નાગભૂતો અહિતુણ્ડિકેન બદ્ધો માન્સાર્થં યશોધરાયે મોક્ષિતો
। અશ્વવાણિજકો પિ સન્તો વારાણસીયે સંજાતો મોચિતો ॥
_____ઇતિ શ્રીચમ્પકનાગરાજસ્ય જાતકં સમાપ્તં ॥
[_મ્વુ_2.189_] છન્દકો બોધિસત્વેન અભિનિષ્ક્રમન્તેન અનોમિયાતો અધિસ્થાનાતો નિવર્તિતો । છન્દકશ્ ચ કણ્ઠકો ચ કપિલવસ્તુ આગતા ॥ રાજા શુદ્ધોદનો શ્રુત્વા છન્દકો આગતો કણ્ઠકમ્ આદાય છત્રં ચ આભરણાનિ ચ રાજકુલાતો બાહિરદ્વારશાલાં નિર્ધાવિતો સાન્તઃપુરો યશોધરાપિ કણ્ઠકં ગ્રીવાયામ્ ઉપગૃહ્ય પ્રરીદન્તી આહ ॥ કહિન્ તે કણ્ઠક કુમારો નીતો કિં મયા તવ અપરાદ્ધં છન્દકસ્ય ચ યં યૂયં મમ સુખપ્રસુપ્તાયે કુમારમ્ આદાય ગતા અહં ચ ષષ્ટિસહસ્રં ચ અન્તઃપુરં ભવતિ વિધવાકૃતં ॥ છન્દકો આહ ॥ કિમ્ અસ્માકં અપરાધં કૃતં અહં પિ ઉચ્ચેન સ્વરેણ આરવામિ । કુમારેણ અભિનિષ્ક્રમન્તેન કણ્ઠકેન ઉચ્ચેન સ્વરેણ હીષણશબ્દં ન ચ યુષ્માકં કો પિ વિબુધ્યતિ ॥ દેવસહસ્રકોટીયો અન્તરીક્ષે સમાગતા ॥ ઇમાં મલ્લભૂમિં અનોમિયં નામ અધિષ્ઠાનં નીતો વશિષ્ટસ્ય {વશિષ્ઠસ્ય?} ઋષિસ્ય આશ્રમપદસ્ય નાતિદૂરે ॥ કુમારેણ લુબ્ધકસ્ય કાશિકાનિ દત્ત્વા કાષાયાણિ ગૃહીતાનિ સ્વયં ચૂડા અસિપત્રેણ ચ્છિન્ના સા ચ ચૂડા શક્રેણ દેવરાજેન પ્રતિચ્છિતા ॥ તતઃ મો કુમારેણ આભરણાનિ દત્ત્વા નિવર્તિતા । એવં ચ અહં સન્દિષ્ટો । પિતરં મે કૌશલ્યં પૃચ્છેસિ માતુસ્વસાયે પિ સર્વસ્ય જ્ઞાતિવર્ગસ્ય । કૃતકાર્યો પિ પરિપૂર્ણસંકલ્પો આગમિષ્યામિ ॥ યશોધરા ચ ષષ્ટિસહસ્રં ચ અન્તઃપુરં સર્વં ચ શાક્યરાષ્ટ્રં રોદિત્વા પરિદેવિત્વા સ્વકસ્વકાનિ નિવેશનાનિ ગતા ॥
___છન્દકસ્ય રાજકુલં પ્રવેશિત્વા રાજાર્હં પ્રણીતં અન્નપાનખાદ્યભોજ્યં ઉપનામિતં । કણ્ઠકસ્યાપિ મધુમ્રક્ષિતાનિ મોદકાનિ ઉપનામિતાનિ તથા અન્યમ્ અપિ રાજાર્હં ખાદ્યભોજ્યં મોદકપ્રકારાણિ ચ કણ્ઠકસ્ય પુરતો રાશીકૃતા ન ચ કણ્ઠકો પરિભુંજતિ ॥
[_મ્વુ_2.190_] બોધિસત્વં સમનુસ્મરન્તો સર્વકાલમ્ અશ્રૂણિ પ્રવર્તેતિ । અન્તઃપુરિકા ચ અંશુકેહિ દુકૂલેહિ પટ્ટોર્ણેહિ ચ મહારહેહિ રાજાર્હેહિ વસ્ત્રેહિ કણ્ઠકસ્ય અન્યે અશ્રૂણિ પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે શીર્ષં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે ગ્રીવં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે પૃષ્ઠં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે સ્કન્ધં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે બાહું પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે સન્ધિં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે બાલધિં પ્રમાર્જેન્તિ અન્યે પાદાનિ પરિમર્દયન્તિ અન્યે મધુમ્રક્ષિતાનિ આલોપાનિ મુખે અલ્લીયન્તિ અન્યે નાનાપ્રકારાણિ ખજ્જકાનિ અલ્લીયન્તિ અન્યે ઉક્કારિકાનિ અલ્લીયન્તિ અન્યે મોદકાનિ અલ્લીયન્તિ સુવર્ણરૂપ્યમયેહિ ભાજનેહિ રત્નવિચિત્રેહિ રાજારહાણિ પાનાનિ અલ્લીયન્તિ ન ચ કણ્ઠક આહારં કરોતિ । બોધિસત્વસ્ય શોકેન અનાહારો ચ કણ્ઠકો કાલગતો બોધિસત્વમ્ અપશ્યન્તો ॥ તસ્ય કાલગતસ્ય રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન મહતા રાજાનુભાવેન શરીરપૂજા કૃતા ॥ સમનન્તરકાલગતો ચ ત્રાયસ્ત્રિંશેહિ ઉપપન્નો શિખણ્ડિસ્ય દેવપુત્રસ્ય પુત્રત્વમ્ અભ્યુદ્ગતો કણ્ઠકો નામ દેવપુત્રો મહર્દ્ધિકો મહાનુભાવો અન્યેષાં પૂર્વોપપન્નાનાં દેવસહસ્રાણાં દેવપુત્રાણાં દિવ્યેહિ દશહિ સ્થાનેહિ અભિભવતિ । તદ્યથા દિવ્યેનાયુષા દિવ્યેન વર્ણેન દિવ્યેન સુખેન દિવ્યેન ઐશ્વર્યેણ દિવ્યેન પરિવારેણ દિવ્યેહિ ચ રૂપેહિ શબ્દેહિ ગન્ધેહિ રસેહિ દિવ્યેહિ ચ સ્પર્શેહિ ॥
___યદા ભગવાં પ્રવૃત્તપ્રવરધર્મચક્રો વૈસ્તારિકશાસનસંજાતો તદાયુષ્મતા મહામૌદ્ગલ્યાયનેન દેવેષુ ચારિકાં ચરમાણેન કણ્ઠકો દેવપુત્રો દૃષ્ટો દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ ગાથયા અધ્યભાષે ॥
[_મ્વુ_2.191_] ચન્દ્રો યથા પંચદશીં નક્ષત્રપરિવારિતો ।
ઓભાસેતિ દિશાં સર્વાં તારકા વિગતા નભા ॥
તથોપમમ્ ઇદં વેશ્મ દિવ્યં દેવપુરે તવ ।
પ્રજ્વાલ્યમાનો વર્ણેન આદિત્યો વ વિરોચસિ ॥
મુસારગલ્વમુક્તાહિ મણિલોહિતકાહિ ચ ।
ચિત્રા સુસંસ્કૃતા ભૂમિ ન ચાત્રોદ્વાયતે રજઃ ॥
વૈડૂર્યસ્ય સુવર્ણસ્ય સ્ફાટિકરૂપિયસ્ય ચ ।
કૂટાગારશુભાસ્થાના પ્રાસાદા તે મનોરમા ॥
પ્રાસાદાનાં ચ અવિદૂરે પુષ્કરિણ્યો સુનિર્મિતા ।
વૈડૂર્યફલકસોપાના સુવર્ણવાલિકસંસ્તૃતા ॥
તાસાં ચ તીરેષુ દ્રુમા સુજાતા
મહા મહાન્તં વિટપં સમુદ્ગતા ।

અભ્યુદ્ગતા બ્રહ્મપુરં ચ અમ્બરાદ્
વાતેરિતા સર્વદિશા પ્રવાન્તિ ॥
તેષાં ચ તીરેષુ દ્રુમા સુજાતા
મહા મહાન્તં વિટપં સમુદ્ગતા ।
સંપુષ્પિતા ભાન્તિ દિશા ચતસ્રો
દ્વિજેહિ ઘુષ્ટા રુચિરસ્વરેહિ ॥
સંછન્ના પુણ્ડરીકેહિ પદુમેહિ ઉત્પલેહિ ચ ।
નાનાવર્ણેહિ પુષ્પેહિ વાન્તિ સર્વદીશો દિશો ॥
એકમેકસ્મિં તૂર્યસ્મિં ષષ્ટિ નૃત્યન્તિ અપ્સરા ।
[_મ્વુ_2.192_] તાસાં ચ નૃત્યમાનાનાં દિવ્યકન્યા કાનને ॥
દિવ્યો નિશ્ચરતે સબ્દો દ્વિજકન્યાગણે યથા ।
સુવર્ણપાદે પર્યંકે નિર્મિતે રતનામયે ॥
સંસ્કૃતે સુવિસૃષ્ટે સ્વર્ગકાયસ્મિ મોદસિ ।
સુવર્ણપાદે પર્યંકે નિર્મિતે રતનામયે ॥
પ્રેક્ષમાણો દિશા સર્વાં બ્રહ્મા ચ ઉપશોભસિ ।
તસ્મિં . . . . પર્યંકે તૂલિકાસ્તૃતે ॥
અલંકૃતા દેવકન્યા વીજન્તિ ચામરેહિ તે ।
તવમ્ એતે અપ્સરસંઘા હેમજાલા અલંકૃતા ॥
બાહાં વિકીર્ય નૃત્યન્તિ ગાયન્તિ ચ સુવાદિતં ।
કાચિત્ તત્ર ઉપગાયન્તિ ઉપવાદેન્તિ અપ્સરા ॥
કાચિચ્ ચ ઉપનૃત્યન્તિ સંગીતસ્મિં સુવાદિતે ।
કાચિત્ તે રુચિરં શબ્દં મુંચન્ત્ય્ અંગેહિ સર્વશો ॥
કાસાંચિત્ સર્વરોમેહિ વાન્તિ ગન્ધા અમાનુષા ।
તં દેવકન્યાહિ ઉપેતરૂપં
નિવેશનં તે પદુમુત્તરાહિ ॥
સુવર્ણકંચુકકૃતભૂતિમ્ એતં
ભવનમહો લંકૃતમ્ અપ્સરોહિ ।
કિં ત્વં કર્મ કરિત્વાન પૂર્વ અન્યાસુ જાતિષુ ।
કેન કુશલમૂલેન ત્રાયસ્ત્રિંશોપપદ્યથ ॥
કિં ત્વં કર્મ કરિત્વાન પૂર્વે માનુષ્યકે ભવે ।
[_મ્વુ_2.193_] કેન કુશલમૂલેન વિપાકમ્ અનુભોસિમં ॥
કેન ત્વયા અયં લબ્ધો આયુર્વશો યશો બલં ।
ઋદ્ધિં ચ પરિવારં ચ અનુભોસિ અમાનુષં ॥
કિં ત્વયા કલ્યાણં કર્મ કરિત્વા અન્યાસુ જાતિષુ ।
કેન કુશલકર્મેણ વિપાકમ્ અનુભોસિમં ॥
કેન તે બ્રહ્મચર્યેણ સંયમેન દમેન ચ ।
કેન કુશલકર્મેણ સ્વર્ગકાયસ્મિ મોદસિ ॥
કેનાપિ એવં જ્વલિતો અનુભાવો વર્ણો ચ તે ।
કેન કુશલકર્મેણ સર્વાં દિશાં પ્રભાસસિ ॥
પૃચ્છિતો દેવપુત્ર બ્રૂહિ કસ્ય કર્મસ્યિદં ફલં ।

સો દેવપુત્રો આત્મના મૌદ્ગલ્યાયનેન પૃચ્છિતો ।
પ્રશ્નં પૃષ્ટો વિયાકર્ષિ સ્થવિરસ્યેતિ મે શ્રુતં ॥
અહં કપિલવસ્તુસ્મિં શાક્યાનાં નગરોત્તમે ।
અટ્ટાલકોટ્ટરચિતે દૃઢપ્રાકારતોરણે ॥
ગોધામુખનિર્યૂહદૃઢાર્ગલકપાટતોરણે ।
હયગજરથાચીર્ણે આવાસે શાક્યશ્રેષ્ઠિનો ॥
આકીર્ણજનમનુષ્યે નગરે સાધુનિર્મિતે ।
શુદ્ધોદનસ્ય પુત્રસ્ય સહજો આસિ કણ્ઠકો ॥
યદા ચાભિનિષ્ક્રમેસિ પ્રવ્રજ્યાયે નરોત્તમો ।
તદા સ વચનમ્ આહ બહુસમ્યગ્ગિરાં બ્રવીત્* ॥
[_મ્વુ_2.194_] તાં સહ ગિરાં શ્રુણિત્વા હર્ષજાતેન ચેતસા ।
વેગજાતો નમસ્યન્તો વહેદ્ અહં પુરુષોત્તમં ॥
પરેષાં વિષયં ગત્વા ઉદ્ગતસ્મિં દિવાકરે ।
મમ ચ્છન્દકં ચ વિહાય અનવેક્ષો સ પ્રક્રમે ॥
તસ્ય તામ્રનખા ચરણાં જિહ્વાયા પરિલેહિય ।
રોદમાનો ઉદ્વીક્ષેયં ગચ્છન્તં પુરુષોત્તમં ॥
તસ્યૈવ અદર્શનેન શાક્યપુત્રસ્ય શ્રીમતો ।
ખુર-આબાધ ઉત્પદ્યેત્ તતો કાલં કરોમ્ય્ અહં ॥
તસ્યૈવમ્ અનુભાવેન વિમાનમ્ આવસામ્ય્ અહં ।
નારીવરગણાકીર્ણં કૂટાગારં વરુત્તમં ॥
સચેદ્ ભદન્તે ગચ્છાસિ શાક્યસિંહસ્ય સન્તિકે ।
કણ્ઠકો વચનં આહ વદેસિ પુરુષોત્તમં ।
એષો ચાહમ્ અપિ આમંસ્યે વન્દિતું પુરુષોત્તમં ॥
સાધુ ખુ દર્શનં ભોતિ તાદૃશાનાં મહર્ષિણાં ।
તેન મયા ઇદં લબ્ધં આયુવર્ણયશોબલં ।
ઋદ્ધિં ચ પરિવારં ચ અનુભોમિ અમાનુષં ॥
તેન મે બ્રહ્મચર્યેણ સંયમેન દમેન ચ ।
અયં મે તાદૃશી ઋદ્ધી અપ્રતિક્રાન્તા અમાનુષી ॥
તં કર્મં કુશલં કૃત્વા યત્ તં ઉપચિતં પુરા ।
તેન કુશલકર્મેણ વિપાકમ્ અનુભવામ્ય્ અહં ॥
ભોગા ચ મે ઉત્પદ્યેન્સુ યે કેચિત્* મનસિ પ્રિયા ।
દેવા ચ મે નમસ્યન્તિ તેષાં ચ ઉપચિતો અહં ॥
[_મ્વુ_2.195_] તસ્મિં ચિત્તં પ્રસાદેથ દક્ષિણીયેષુ તાદૃશં ॥
પશ્યતિ રક્ષભૂતેન કર્મં ઉપચિતં શુભં ॥
_____ઇતિ શ્રીમહાવસ્તુ-અવદાનકથાયાં કણ્ઠકસ્ય વ્યાકરણં સમાપ્તં ॥
શુદ્ધાવસેહિ દેવેહિ તહિં અરણ્યાયતને કાષાયપ્રાવૃતો લુબ્ધકો નિર્મિતો । સો દાનિ બોધિસત્વેન દૃષ્ટો ॥
તત્રાદ્રાક્ષીદ્ અરણ્યસ્મિં લુબ્ધકં કાષાયપ્રાવૃતં ॥
સો તત્ર ઉપસંક્રમ્ય ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્* ॥
ઇમૌ કાશિકૌ ગૃહ્ણિત્વા દેહિ કાષાયં ત્વં મમ ।
સો તૌ કાશિકૌ ગૃહીત્વા દેતિ કાષાયં લુબ્ધકો ॥

તતઃ કાષાયૌ ગૃહ્ણિત્વા તુષ્ટો આત્તમનો અભૂત્* ।
સો પથો મે વરો ધીરો ઉત્તમાર્થસ્ય પ્રાપ્તયે તિ ॥
બોધિસત્વો ધર્મારણ્યં વશિષ્ઠસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમપદં પ્રવિષ્ટઃ ॥ વશિષ્ઠો પિ ઋષિ બોધિસત્વં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો કો યં ભવિષ્યતિ માનુષો વા દેવો વા શક્રો વા બ્રહ્મા વા યસ્ય કાયસ્ય પ્રભાયે સર્વમ્ ઇમં તપોવનમ્ ઓભાસિતં ॥ સર્વે તે વટુકા બોધિસત્વં દૃષ્ટ્વા ત્વરિતત્વરિતા સ્વકસ્વકાનિ પર્ણકૂટીનિ પ્રધાવિતા નાનાપ્રકારાણિ ફલાનિ ગૃહ્ય પાનીયં ચ બોધિસત્વમ્ ઉપસંક્રાન્તા ॥
તત્ર વૃદ્ધં મહાપ્રાજ્ઞં તાપસન્તપતાં વરં ।
વશિષ્ઠં નામ ગોત્રેણ દદર્શ ચ જગામ ચ ॥
તામ્રધૂમારુણજટં જ્વાલમ્ ઇવ અદર્શિ તં ।
[_મ્વુ_2.196_] આસીનં મુનિમ્ અવ્યગ્રં નિર્વાતમ્ ઇવ સાગરં ॥
અભિગમ્ય ચ ધર્માત્મા નં મુનિં શાક્યપુંગવો ।
અનુજ્ઞાતો પ્રવિષ્ટાય ભૂમિયાં ઉપવિશ્ય સ ॥
સમુદ્ર ઇવ ગમ્ભીરો વીર્યવા હિમવાન્ ઇવ ।
શાક્યરાજસુતં દૃષ્ટ્વા મહર્ષિ વિસ્મિતો અભૂત્* ॥
કો ન્વયં વપુષા શ્રીમાન્* જ્વલત્ય્ અનુપમદ્યુતિ ।
સુવર્ણો ધૂમાપગતઃ જોતિમાનો યથાનલઃ ॥
વ્યૂઢોરસ્ક્યો મહાબાહુઃ સુપ્રશસ્તકરાંગુલિ ।
સમન્તકુક્ષિશ્ ચ શ્લક્ષ્ણો એણવૃત્તિ કટીમહાન્* ॥
કાંચનસ્તમ્ભસદૃશો ગોવૃષાક્ષો મહાદ્યુતિઃ ।
શાર્દૂલવૃષભસ્કન્ધઃ પદ્મપાદકરો નઘઃ ॥
શરીરલક્ષણૈર્ અસ્ય જાતિશતગુણાચિતૈઃ ।
શોભતો શરીરં તસ્ય નક્ષત્રૈર્ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥
વિભૂષણા નૈવ ગાત્રેષુ રચિતા અનુરૂપિકા ।
શરીરં ભૂષયન્ત્ય્ અસ્ય લક્ષણાનિ મહાત્મનઃ ॥
મેરુમણ્ડલસારેણ ગચ્છતા ગજગામિના ।
આક્રાન્તા સહસા પદ્ભ્યાં રણતીવ વસુન્ધરા ॥
સ્નિગ્ધગમ્ભીરશબ્દેન સ્વરેણ અનુનાદિના ।
ત્રિલોકમ્ અર્હતે કૃત્સ્નમ્ આજ્ઞાપયિતુમ્ ઓજસા ॥
વ્યંજનાનિ હિ યા યસ્ય લક્ષણાનિ ચ લક્ષયે ।
[_મ્વુ_2.197_] યુક્તો યં સર્વભૂતાનાં ત્રિલોકપતિર્ ઈશ્વરઃ ॥
પ્રભયા પૂરયત્ય્ એષ સ્વશરીરસમુચ્છ્રયા ।
તપોવનમ્ ઇદં સર્વં ઉદયન્ન્ ઇવ ભાસ્કરો ॥
અશીતિવ્યંજનોપેતો દ્વાત્રિંશદ્વરલક્ષણઃ ।
સનત્કુમારપ્રતિમો કુમારો દ્યુતિમાન્ અયં ॥
સર્વલક્ષણસંપન્નં સર્વભૂતમનોહરં ।
કુમારં પરિપૃચ્છેયં મહર્ષિ ઉપગમ્ય તં ॥
ગન્ધર્વશશિસંકાશ દેવગર્ભોપમ યુવા ।
કસ્ય ત્વં કિન્નિમિત્તં વા તપોવનમ્ ઉપાગતો ॥
સત્યાનુપરિવર્તિન્યા સર્વભૂતાત્મયા ગિરા ।
શ્લક્ષ્ણયા પ્રિયવાદિન્યા બભાષે સ નૃપાત્મજઃ ॥
ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવઃ શુદ્ધોદનનૃપાત્મજઃ ।
વિહાય પૃથિવીં રાજ્યં ઉજ્ઝિત્વા મોક્ષમ્ આસ્થિતઃ ॥
લોકન્ તુ બહુભિર્ દુઃખૈર્ દૃષ્ટ્વૈવં સમભિદ્રુતં ।

મોક્ષાર્થમ્ અભિનિષ્ક્રાન્તો જાતિવ્યાધિજરાદિભિઃ ॥
યત્ર સર્વં ન ભવતે યત્ર સર્વં નિરુધ્યતે ।
યત્રોપશામ્યતે સર્વં તત્ પદં પ્રાર્થયામ્ય્ અહં ॥
એવમ્ ઉક્તે મહાપ્રાજ્ઞો મહાત્મા સત્યવાગૃષિઃ ।
ઉવાચ વદતાં શ્રેષ્ઠં શાક્યરાજકુલોદિતં ॥
ઈદૃશેન હિ વૃત્તેન વૃત્ત્યા લક્ષણસંપદા ।
પ્રજ્ઞયા ચ મહાભાગ ન કિંચિદ્ યં ન પ્રાપયે ॥
[_મ્વુ_2.198_] બોધિસત્વો દાનિ વૈશાલિં ગતો આરાડં કાલામં અલ્લીનો । નિર્વેદિત્વા નાયં માર્ગો નૈર્યાણિકો તતો રાજગૃહં ગતો ॥
ગત્વા ચ સો રાજગૃહં માગધાનાં ગિરિગહ્વરે ।
પિણ્ડાયે અભિસરેસિ આકીર્ણવરલક્ષણઃ ॥
તમ્ અદૃશાસિ પ્રાસાદાત્* શ્રેણિયો મગધાધિપઃ ।
પ્રસન્નચિત્તો દૃષ્ટ્વા ચ અમાત્યાં ઇદમ્ અબ્રવીત્* ॥
ઇમં ભવન્તો પશ્યન્તુ આકીર્ણવરલક્ષણં ।
આરોહેણ ચ સમ્પન્નં યુગમાત્રં ચ પ્રેક્ષતિ ॥
ઉત્ક્ષિપ્તચક્ષુર્ મેધાવી નાયમ્ ઊનકુલોદિતો ।
રાજદૂતાનુબન્ધન્તુ કહિં વાસમ્ ઉપેષ્યતિ ॥
તતો તં સંદિશિતા દૂતા પૃષ્ઠતો અનુબન્ધિષુ ।
ગમિષ્યતિ કહિં ભિક્ષુઃ કહિં વાસમ્ ઉપેષ્યતિ ॥
પિણ્ડાયે ચારં ચરિત્વાન નિષ્ક્રમ્યે નગરાન્ મુનિઃ ।
પાણ્ડવં અભિસરેસિ અત્ર વાસો ભવિષ્યતિ ॥
જ્ઞાત્વા ચ બાસોપગતં એકો દૂતો ઉપાવિશત્* ।
અપરો ક્ષિપ્રમ્ આગમ્ય રાજ્ઞો આરોચયે તદા ॥
એષ ભિક્ષુઃ મહારાજ પાણ્ડવસ્મિં પુરસ્ તતઃ ।
નિષણ્ણો વૃક્ષમૂલસ્મિં એકાગ્રો સુસમાહિતઃ ॥
દ્વીપીવ સુતનું વિત્તં વ્યાઘ્રં વા ગિરિસાનુગં ।
સિંહં વા ગિરિદુર્ગસ્મિં મહાસિંહો મૃગાધિપઃ ॥
તતો ચ રાજા ત્વરમાનો અમાત્યાં અધ્યભાષતિ ।
[_મ્વુ_2.199_] ક્ષિપ્રં પન્થં વિશોધેથ દ્રક્ષ્યામ પુરુષોત્તમં ॥
તતો ચ તે રાજદૂતા મહામાત્રા યશસ્વિનો ।
ક્ષિપ્રં પન્થં વિશોધેન્સુઃ સ્વયં રાજા ઇહેષ્યતિ ॥
તતો ચ તે રાજધૂતા મહામાત્રા યશસ્વિનો ।
ગત્વા રાજ્ઞો નિવેદેન્સુઃ શુદ્ધો તે દેવ પાણ્ડવો ॥
તતો ચ નિર્યાતિ રાજા સેના ચ ચતુરંગિની ।
મિત્રામાત્યપરિવૃત્તો જ્ઞાતિસંઘપુરસ્કૃતો ॥
યાનાતો ઓતરિત્વાન પદસા ઉપસંક્રમે ।
સારાયણીં કથાં કૃત્વા એકમન્તે ઉપાવિશિ ॥
નિષદ્ય પ્રમુખો રાજા બોધિસત્વમ્ અધ્યભાષતિ ।
ઉદગ્રો ત્વમસિ રાજ્ઞઃ અશ્વારોહો વ સેલકો ॥
દદામિ ભોગાં ભુંજાહિ જાતીં ચાખ્યાહિ પૃચ્છિતો ।
બોધિસત્વ આહ ॥

નિજજનપદો રાજ હિમવન્તસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
ધનવીર્યેણ સમ્પન્નો કોશલેષુ નિવાસિતો ।
આદિત્યો નામ ગોત્રેણ શાકિયો નામ જાતિયે ॥
તતો કુલા પ્રવ્રજિતો હં ન કામાં અભિપ્રાર્થયે ।
પ્રહાણાય ગમિષ્યામિ વેશ્મં મુક્તા રતનામયં ॥
તં ખો તથા ભોતુ સ્પૃશાહિ નિર્વૃતિં
બોધિં ચ પ્રાપ્તો પુનર્ આગમેસિ ।
[_મ્વુ_2.200_] મહ્યં પિ ધર્મં કથયેસિ ગૌતમ
યમ્ અહં શ્રુત્વાન વ્રજેય સ્વર્ગતિં ॥
બોધિસત્વ આહ ॥
તં ખો મહારાજ તથા ભવિષ્યતિ
બોધિં સ્પૃશિષ્યામિ ન મે ત્ર સંશયો ।
પ્રાપ્તો ચ બોધિં પુનર્ આગમિષ્યં
ધર્મં ચ તે દેશયિષ્યં પ્રતિશૃણોમીતિ ॥
બોધિસત્વ ઉદ્રકં રામપુત્રં અલ્લીનો નાયં માર્ગો નિર્યાણિકો તિ । તતો પસંક્રમ્ય ગયાં ગતો ॥ ગયાશીર્ષે પર્વતે તિસ્રો ઉપમા પ્રતિભાયેન્સુઃ ॥ તતો ઉરુવિલ્વાં ગતો પિણ્ડાય પ્રવિષ્ટો ॥ કાશ્યપો પૂરણો ઉરુવિલ્વાં પિણ્ડાયે પ્રવિષ્ટો ॥
નીવરણં વિજહિત્વા શૃણોથ એકાગ્રમાનસા સર્વે ।
યથા પુરિમજિનસંગમો યશસ્વિનો બોધિસત્વસ્ય ॥
પ્રવ્રજ્યાયભ્યુપેત્વા અરાડ-ઉદ્રકં વને અપરિતુષ્ટો ।
પ્રક્રમિ દિશં પ્રદક્ષિણાં પુરિમજિનનિસેવિતં દેશં ॥
પિણ્ડાયે પ્રતિચરન્તો ઉરુવિલ્વાં પ્રાપ્તો કનકનિષ્કનિભો ।
ગ્રામિકઘરં આગમિ નરનારિસમાકુલં કાલે ॥
અથ ગ્રામિકસ્ય ધીતા નામેન સુજાતા પણ્ડિતા કુલીના ।
તં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રં પ્રકમ્પિતા પ્રીતિવેગેન ॥
અશ્રૂણિ પ્રવર્તયન્તિ પુરતો સ્થિતા હિ સપતિસ્ સગૌરવા ।
[_મ્વુ_2.201_] આલપતિ રાજપુત્રં મા ત્વં નિવર્તયસ્ય નરવર ॥
ચન્દ્રપ્રતિપૂર્ણવદન મા ગા નિત્યન્ તુ સર્વતો નિગમા ।
અતૃપ્ટા હિ મમ નયના તવ વીર નિરીક્ષમાણાયે ॥
કિં તુ ખુ સુચારુવિક્રમ સુરૂપલક્ષણ વરાભરણધારિ ।
પ્રક્રમસિ અતૃપ્તાયા સર્વાન્ધકૃતો યં મે હૃદયં ॥
સા શ્રુણતિ દેવતાનાં ગિરાં નભગતાનાં ચ ભાષન્તાં ।
એષ ખલુ કપિલવસ્તુતો શુદ્ધોદનરાજવરપુત્રો ॥
સા તસ્ય દર્શનતૃષા નિર્ધાવિતા ગુણશતા કીર્તયતિ ।
વરપુરુષ વિપ્રહીનો સ્વબન્ધુજનસ્ય કથં આસી ॥
પ્રમદાગણસંપરિવૃતા રુદન્તિ અનુગચ્છન્તિ કનકવર્ણં ।
પરિદેવતે ચ કરણં અટવિવનમુખે પ્રપદ્યન્તં ॥
સુખિતા વનેષુ સકુલા મૃગા ચ વનદેવા વનરાજા ચ ।
યે રાજહંસગતિકં વીક્ષન્તિ વનેવરં વીરં ॥
સુકુમારફુલ્લગાત્રં કમલદલનિભેહિ પાદરતનેહિ ।
કથમ્ આક્રમસિ વસુધાં તૃણકુશશરસંસ્તૃતવિદુર્ગાં ॥
મૃષ્ટાન્નરસસમુદિતો નાનારસપ્રવરવૃંહિતશરીરો ।

મૂલફલપત્રભક્ષો ભેષ્યસિ કથં નિર્ઝરવનાન્તે ॥
કનકગજદન્તપાદે વરાસ્તરે કુસુમસંકુલે શયને ।
સુપિયાન કથં શયિષ્યસિ તૃણકુશશરસંસ્તૃતતલેષુ ॥
શ્રુણિયાન વરેન્દ્ર ભવને પટહત્રિપુષ્કરનિનાદસંગીતિં ।
[_મ્વુ_2.202_] શ્રોષ્યસિ ખરાં ભયકરાં સંરુષિતગજગર્જિતનિનાદાં ॥
મૂલફલપત્રસફલા તે ભવતુ દિશા અનુગ્રમૃગસંઘા ।
મા તૃષિતભુક્ષિતસ્ય તે શિલા તપે વનેચર શરીરં ॥
ગ્રીષ્મપરિતાપિતસ્ય તે ભવતુ સલિલગર્ભમણ્ડપોપવનં ।
શિશિરે ચ વિગતજલદો દિવાકરો ભાતુ ગિરિદરીષુ ॥
રાક્ષસયક્ષભુજંગપરિવારં તવ દેવગર્ભસુકુમારં ।
નક્ષત્રચન્દ્રપ્રવરં હૃદયનયનનન્દનશરીરં ॥
સો વિન્ધ્યપાદપાર્શ્વે ગજવર ઇવ પદ્મિનીમ્ અભિલષન્તો ।
પ્રવિશતિ તપોવનન્તં શૃણોથ વિવિધં વનવરસ્ય ॥
ક્વચિ રક્તપલ્લવલતા તરુણતરુકુસુમમંજલિકે રણ્યે ।
ક્વચિ વનદેવોપતપ્તા ક્વચિત્ ક્રમત્કુંજરવિભગ્ના ॥
ક્વચિદ્ વિપુલઘનપલાશપ્રલમ્બફલૈઃ તરુ અલંકૃત અગમ્યૈઃ ।
ક્વચિ જીર્ણો કોટરતરુ વનપાદપગુલ્મવૃતમૂલો ॥
ક્વચિ પદ્મસરો સુરૂપો ક્વચિ ગિરિસરિતાલાભો વનઃ વીરાઃ ।
તાપસકુલાશ્રમા ક્વચિ કોકિલશુકમોરપરિગીતા ॥
ક્વચિદ્ વિવરતૃણજાંગલા ક્વચિત્ . . . . . . શરપલ્લવરક્તા ।
ક્વચિત્ રુરુચમરમહિષા ક્વચિત્ ક્વચિદ્ વ્યાઘ્રસિંહમણાઃ ॥
ક્વચિ રક્તપલ્લવલતા તરુણતરુપ્રલમ્બિતા નાના ।
[_મ્વુ_2.203_] ઉદ્યાનગમનશ્રાન્તા પ્રમદાયો વિય નિદ્રાયન્ત્યો ॥
ક્વચિ કુરવકતરુશિખરો પ્રકુસુમિતો વ્યક્તપુષ્પસુવિબુદ્ધો ।
નિદ્રાગલિતનયનાનાં નારીણામ્ ઇવ વિબુદ્ધાનાં ॥
મધુરપવનેરિતા ક્વચિ નાનાદ્રુમકુસુમચિત્રવનશાખા ।
આલમ્બન્તિ પરસ્પરં પ્રમદા સલીલા વિયાન્યોન્યં ॥
ક્વચિ કુપ્યકવનશાખા પ્રકુસુમિતા ભારમપ્રસહમાના ।
અનુવેલ્લિતા . . . . સહોદરમ્ ઇવ વત્સલા પ્રમદા ॥
ક્વચિ કિંશુકા કુસુમિતા વનરાજિવનાન્તરે ગુરુકુલે વા ।
રક્તામ્બરોત્તરીયા પ્રમદા વિપુલાક્ષિયો વનિતા ॥
ક્વચિત્* વસુમતિપ્રદેશો નવસંપુષ્પિતપુષ્પૈઃ સંછન્નો ।
આભરણભરિતવસના સલલિતશયના નવવધૂ વ ॥
ક્વચિ કઠિનકણ્ટકલતા મૃગમહિષવરાહાણ પદનિકેતા ।
શબરશર-આહતાનાં મૃગાન રુધિરેણ સિક્તાનિ ॥
ક્વચિ ગજકરંકનિકરો ક્ષિતિં ગલે પટપાણ્ડરાસ્તરણકલ્પો ।
ક્વચિ વ્યાઘ્રકેશરિહતા વિષાદિ નરવારણવરાહા ॥
ક્વચિ રાક્ષસપ્રલાપા પિશાચકુમ્ભાણ્ડભેરવરુતાનિ ।
ક્વચિ ગુહ્યકભણિતાનિ નિશાસુ પવનેષુ પ્રચરન્તિ ॥
ક્વચિત્* નિશાસુ જલધરા ગર્જન્તિ પ્રતિનન્દતિ વ્યાલગણા ।

[_મ્વુ_2.204_] . . . . ભૈરવકરા કરોન્તિ રૂપાણિ ચ બહૂનિ ॥
પાદપવનસ્મિં તસ્મિં વિહરતિ સો સર્વલોકહિતકામો ।
ચણ્ડમૃગરાક્ષસાનાં હૃતબહુમાનેન યો રમ્યો ॥
યથ આત્મનો મૃગપતિઃ સર્વજગહિતં તતો વિશેષેણ ।
પ્રાર્થયતિ સત્વસારો સત્વાન તદ્ અપિ દમાશ્ચર્યં ॥
એકેકસત્વમોક્ષણે યદિ કલ્પમ્ અસંખ્યં સર્વસત્વાનાં ।
દુઃખમ્ અનુભોમિ તારેષ્યં સર્વસત્વાનાં વ્યવસિતમ્ ઇદં ॥
સત્વસારસ્ય ષડ્વર્ષા દુષ્કરં વને ચરિત્વા કર્મક્ષયે ।
સ્મૃતિ લબ્ધા યત્ર પથાસ્મિ ગતો નાયં માર્ગો મોક્ષાયે ॥
અસ્તિ તસ્મિં મતિ પૂર્વે જંબુદ્રુમે શાક્યરાજમ્ ઉદ્યાને ।
પ્રથમં ધ્યાનં સમાદયિ સ ભવિષ્યતિ બોધિયે માર્ગો ॥
ન ચ શાક્યં દુર્બલેન કૃશેન પરિશુષ્કરુધિરમાન્સેન ।
બોધિમ્ અભિગન્તું યદ્ અહં પુનર્ આહારમ્ અભ્યવહરેયં ॥
દેવતા અવોચ મા ત્વં આહરયહિ મા તે યશો પરિહાયે ।
વયમ્ ઓજં ગાત્રેષુ તુહ્યં ઉપસંહરિષ્યામથ ॥
તસ્યાસિ અહં સર્વશો સતતમ્ અનાહાર ઇત્ય્ અભિજ્ઞાતો ।
ઓજશ્ ચે મહ્ય તેહિ ઉપસંહારિતં મૃષા અસ્યા ॥
સો અનૃતવચનભીતો અલમ્ ઇતિ તાં દેવતાં પ્રતિક્ષિપિય ।
મુદ્રકુલચ્છહરેણ્ડા ફાણિકૃતં યૂષમ્ ઉપભુંજે ॥
[_મ્વુ_2.205_] અનુપૂર્વં ચ શરીરે સ્થામં ચ બલં ચ સંજનેત્વાન ।
આહારં સમગવેષિ ઉરુવિલ્વમ્ ઉપાગમિ સ સાધુ ॥
અથ સા પૂર્વજનેત્રી સુજાતા નામેન પણ્ડિતકુલીના ।
ન્યગ્રોધપાદપમૂલે તિષ્ઠતિ મધુપાયસં ગૃહ્ય ॥
કિં બ્રહ્મચારિ અવચા કર્શિતમ્ આયાસિતં તવ શરીરં ।
સા પાયસં દદત્વા પરિકીર્તય રાજપુત્રસ્ય ॥
રાજ-ઋષિસ્ય ચ તસ્ય આસિ મધુપાયસં તત્ર સુજાતં ।
તાં અવચિ પાર્થિવસુતો કિમર્થમ્ એતં દદસિ દાનં ॥
જાતિશતાનિ જનેત્રી અભૂષિ યા તસ્ય શુદ્ધસત્વસ્ય ।
સા પ્રતિભણેસિ મધુરં પ્રાર્થેમિ સમૃધ્યતુ મહ્યં ॥
હિમવન્તપાદપાર્શ્વે નગરં કપિલાહ્વયન્તિ વિખ્યાતં ।
દિશવિદિશવિશ્રુતયશં પ્રમુદિતનરનારિસંકીર્ણં ॥
તસ્મિં નગરે કુમારો પુત્રો શુદ્ધોદનસ્ય શાક્યસ્ય ।
અવહાય બાન્ધવજનં વનં ગતો રાજ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય ॥
ષડ્વર્ષ તસ્ય વ્રજતો તપોવને ઉગ્રે ભૈરવે વને ।
દાનેન મે તસ્ય ભવતિ પ્રણિધી પરિપૂરિયા ॥
તેન તપેન વરો યં માર્ગેતિ મે સ સમૃધ્યતુ અર્થો ।
અહમ્ અપિ તેન પથેન ગચ્છેય મહાનરવરેણ ॥
તતો પ્રાદુરાસિ વાચા અન્તરીક્ષાદમાનુષી ।
સુજાતે એષો સો ધીરો શાક્યરાજકુલોદિતો ॥
[_મ્વુ_2.206_] એતેન તપા આચીર્ણા દુષ્કરા રોમહર્ષણા ।

શુષ્કશોણિતમાન્સેન નાનારૂપા તપોવને ॥
તે નિરર્થાનિ ઉત્સૃજ્ય પ્રક્રમે વરપાદપં ।
અત્ર અતીતા સંબુદ્ધા પ્રાપ્તા સંબોધિમ્ ઉત્તમં ॥
તતો અશ્રૂણિ વર્તેન્તિ સૌમનસ્યસમર્પિતા ।
કંપમાના નરવ્યાઘ્રં કૃતાંજલિ ઉવાચ સા ॥
દૃષ્ટો સિ ભૈરવવને ઉગ્રતપાભ્યુત્થિતો કમલનેત્ર ।
દૃષ્ટ્વા મે શોકમથિતં હૃદયં પ્રીતિં સમનુભોતિ ॥
ષડ્વર્ષાણિ મમાગ્રે ન સુપ્તપૂર્વા સુખાય શય્યાનિ ।
શોકશરાતાપેન તવ તપમ્ અનુચિન્તયન્તીયે ॥
તં ખો રાજ્યં જનો ચ પિતા ચ અભિવત્સલા ચ માતુસ્વસા ।
તવ શ્રુત્વા તપસો ન્તં પ્રીતિસુમનસો ભવિષ્યન્તિ ॥
હોહિન્તિ કપિલનગરે તૂર્યશતનિનાદિતાનિ ભવનાનિ ।
આનન્દપ્રમુદિતાનિ પ્રહસિતનરનારિસંઘાનિ ॥
મધુપાયસમ્ ઉપભુક્ત્વા પુરિમભવનેત્રિયે ભવ નિર્ઘાતી ।
દ્રુમરાજપૃથિવીષણ્ડે અમૃતમ્ અધિગતો પદમ્ અશોકં ॥
વ્યાકરિ નરપ્રદીપો જાતિશતા પંચ જનની મહ્યાસિ ।
ભેષ્યસિ અનાગતે ધ્વનિ પ્રત્યેકજિનો જિનવ્રતો તિ ॥
_____ઇતિ શ્રીમહાવસ્તુને સુજાતાવ્યાકરણં સમાપ્તં ॥
[_મ્વુ_2.207_] અથ બોધિસત્વો ઉરુવિલ્વાયે સેનાપતિગ્રામકાતો પિણ્ડાય નાનાપ્રકારાણાં પૂપાનાં ભરિતેન પાત્રેણ નિર્ધાવતિ કાશ્યપો ચ પૂરણો તિરિક્તકેન પાત્રેણ નિર્ધાવતિ ॥ સો બોધિસત્વેન પૃચ્છિયતિ ॥ આયુષ્મં કાશ્યપ લભ્યતિ ભિક્ષા તિ ॥ સો દાનિ કાશ્યપો બોધિસત્વં ગાથાયમ્ અધ્યભાષતિ ॥
પ્રસ્કન્દકો બલાકલ્પો ઉજ્જંગલો ચ જંગલો ।
એતેહિ પાપગ્રામેહિ એકાપિ ભિક્ષા ન લભ્યતિ ॥
અથ બોધિસત્વો કાશ્યપં પૂરણં ગાથાય પ્રત્યભાષતિ ॥
પ્રસ્કન્દકો બલાકલ્પો ઉજ્જંગલો ચ જંગલો ।
એતેહિ ભદ્રગ્રામેહિ પશ્ય પાત્રં ભરિતં અભૂ ॥
યં બોધિસત્વ અકામકાનાં માતાપિતૄણાં અશ્રુકણ્ઠાનાં રુદન્મુખાનાં અભિનિષ્ક્રાન્તો રાજ્ઞા શુદ્ધોદનેન પુરુષા વિસર્જિતા । કુમારસ્ય દિવસવાર્તાં નિત્યમ્ આનેથ ॥ તતો યં કુમારો અનોમિયં ગતો વશિષ્ઠસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમપદં તતો પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં વશિષ્ઠસ્ય ઋષિસ્ય આશ્રમપદાતો વૈશાલિં ગતો તતો ચ રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં વૈશાલિયં અરડં કાલામમ્ ઉપસંક્રાન્તો તતો પિ પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં વૈશાલિતો રાજગૃહં ગતો તતો પિ પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં રાજગૃહે ઉદકં રામપુત્રમ્ ઉપસંક્રાન્તો તતો પિ પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં રાજ્ઞા શ્રેણિયેન બિમ્બિસારેણ વિસ્તીર્ણેહિ ભોગેહિ પ્રવારિતો તતો પિ પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં રાજગૃહાતો ગયાશીર્ષં પર્વતં ગતો તતો પિ પ્રવૃત્તિ આગતા ॥ યં ગયાશીર્ષાતો પર્વતાતો ઉરુવિલ્વાં ગતો નદીય નૈરંજનાય તીરે ઉરુવિલ્વકે વનષણ્ડે તતો રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય પ્રવૃત્તિ આગતા ॥
[_મ્વુ_2.208_] યં ઉરુવિલ્વકે વનખણ્ડે ઉગ્રં ચ તપં તપ્યતિ પ્રહાણં ચ પ્રતિદધાતિ તતઃ પ્રવૃત્તિર્ ગચ્છતિ ॥ યં બોધિસત્વો આસ્ફાનકં ધ્યાનં ધ્યાયતિ લૂખતાય ચ નાસિકાશ્રોત્રેહિ ચ ઉભયતો ચ કર્ણશ્રોત્રવિવરાન્તરેહિ બોધિસત્વેન આશ્વાસપ્રશ્વાસા ઉપરુદ્ધા તેષાં પુરુષાણાં ભવતિ કાલગતો કુમારો તિ નો ઉશ્વસતિ ન પ્રશ્વસતિ તેહિ ગત્વા કપિલવસ્તું રાજ્ઞો શુદ્ધોદનસ્ય નિવેદિતં । મહારાજ કાલગતો કુમારો તિ ॥ રાજા ન પત્તીયતિ । તેષાં પુરુષાણાં પૃચ્છતિ । કથં યૂયં જાનથ કુમારો કાલગતો તિ ॥ તે આહન્સુઃ ॥ મહારાજ ઉગ્રેણ તપેન લૂહાહારતાયે ચ કાલગતો નાપિ ઉશ્વસતિ ન પ્રશ્વસતિ કાષ્ઠભૂતો આસતિ । તતઃ અસ્માકં ભવતિ યથા કુમારો ન ઉશ્વસતિ ન પ્રશ્વસતિ કૃશો ચ દુર્બલશરીરો કાલગતઃ કુમારો તિ ॥ રાજ્ઞો દાનિ શુદ્ધોદનસ્ય એતદ્ અભૂષિ ॥ યાદૃશા કુમારસ્ય ગર્ભાવક્રાન્તિ આસિ યદૃશા ચ દેવસહસ્રેહિ પૂજા કૃતા ગર્ભચંક્રમસ્ય યાદૃશાયે ચ વિધીયે લુમ્બિનીવને ઉદ્યાને કુમારો જાતો જાતમાત્રો ચ પૃથિવીયં સપ્ત પદાનિ પ્રક્રાન્તો દિશા ચ અભિલોકિતો મહાહસિતં ચ ઊહસિતો વચનં પ્રવ્યાહૃતો અહં લોકે અગ્રો જ્યેષ્ઠો શ્રેષ્ઠો પૂજ્યો દેવાનાં ચ મનુષ્યાણાં ચ યાદૃશાનિ ચ કુમારે જાતમાત્રે આશ્વર્યાદ્ભુતાનિ અચેતના પૃથિવી કંપિતા દેવસહસ્રેહિ ચ પૂજા કૃતા યાદૃશા ચ અભિનિષ્ક્રમણસમ્પદા આસિ તત્ર ન એદૃશા મહાપુરુષા અલ્પાયુષ્કા ભવન્તિ ॥ ભવિતવ્યં કુમારો યથા પૂર્વે પ્રવ્રજ્યામ્ અપ્રવ્રજિતો સીતલાયે જમ્બુચ્છાયાયે પર્યંકેન નિષણ્ણઃ શાન્તં સમાધિં સમાપન્નો ભવિષ્યતિ । તદ્ એતે જાનન્તિ કાલગતો કુમારો તિ ॥ સો દાનિ તેષાં પુરુષાણાં આહ ॥ ગચ્છથ કુમારસ્ય સકાશં ન કુમારો કાલગતો શાન્તં સમાધિં સમાપન્નો ॥ કુમારસ્ય
[_મ્વુ_2.209_] દિવસપ્રવૃત્તિં મમ આનેથ ॥ તે દાનિ પુરુષા ભૂયો ઉરુવિલ્વાં ગતાઃ તપોવનં ચ પ્રવિષ્ટાઃ કુમારં ચ અરોગં સ્વસ્તિવન્તં સમાધિતો વ્યુત્થિતં પશ્યન્તિ ॥ તે દાનિ પુરુષા વિસ્મિતા પણ્ડિતો રાજા શુદ્ધોદનો ॥ યદા ભગવાં પ્રવૃત્તપ્રવરધર્મચક્રો એતં પ્રકરણં ભિક્ષૂહિ શ્રુતં ॥ ભિક્ષૂ ભગવન્તં પૃચ્છન્તિ ॥ કથં ભગવં રાજા શુદ્ધોદનો તેષાં આપૃષ્ટપુરુષાણાં શ્રુત્વા કુમારો કાલગતો તિ નાભિશ્રદ્દધાતિ ॥ ભગવાન્ આહ ॥ ન હિ ભિક્ષવો ન એતરહિં એવ રાજા શુદ્ધોદનો મમાન્તરેણ કાલગતો તિ શ્રુત્વા નાભિશ્રદ્દધાતિ । અન્યદાપિ મમાન્તરેણ એષ કાલગતો તિ શ્રુત્વા નાભિશ્રદ્દધાતિ ॥ ભિક્ષૂ આહન્સુઃ ॥ અન્યદાપિ ભગવન્* ॥ ભગવાન્ આહ ॥ અન્યદાપિ ભિક્ષવો ॥
___ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો અતીતમધ્વને નગરે વારાણસી કાશિજનપદે અપરો બ્રાહ્મણો ॥ તેન અષ્ટચત્વારિંશદ્વર્ષાત્ કૌમારં બ્રહ્મચર્યં ચીર્ણં વેદા ચ અધીતા ॥ તેન દાનિ અષ્ટચત્વારિંશદ્વર્ષાત્ કૌમારં બ્રહ્મચર્યં ચરિત્વા વેદા ચ અધીત્ય નાસ્તિ અનપત્યસ્ય લોકે પિ ધર્મો દારં કૃતં અપત્યો ચ ઉત્પાદિતો ॥ તસ્ય ભવતિ બ્રાહ્મણસ્ય । પરિભુક્તા માનુષ્યકા કામા સમયો મે પ્રવ્રજિતું ॥ સો દાનિ બ્રાહ્મણો તાં બ્રાહ્મણીમ્ આમન્ત્રયતિ । ભવતિ આમન્ત્રેમિ પ્રવ્રજિષ્યામીતિ ॥ સા નં આહ ॥ બ્રાહ્મણસ્ય વા પુત્રસ્ય કો વિવેષ્યતિ મમ વા કો વિવેષ્યતિ । યદિ તવ અભિપ્રેતં પ્રવ્રજિતું અહં પિ પ્રવ્રજિષ્યામિ અહં પિ તપશ્ચરણં કરિષ્યામિ અહં પિ બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ । યથાપિ ત્વં તપશ્ચરણં કરિષ્યસિ તથાહં પિ તપશ્ચરણં કરિષ્યમિ ॥ બ્રાહ્મણો આહ ॥ એવમ્

[_મ્વુ_2.210_] અસ્તુ ત્વં પિ પ્રવ્રજાહિ ॥ તે દાનિ વારાણસીતો નિર્ગતા ॥ અનુહિમવન્તે સાહંજની નામ આશ્રમપદો । તહિં ગૌતમો નામ મહર્ષિ પ્રતિવસતિ પંચતપરિવારો ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞો ॥ સો દાનિ બ્રાહ્મણો તાયે બ્રાહ્મણીયે તહિં સાહંજનીં આશ્રમપદં ગત્વા ગૌતમસ્ય ઋષિસ્ય મૂલે પ્રવ્રજિતો । સાપિ બ્રાહ્મણી પ્રવ્રજિતા ॥ તેન દાનિ તસ્ય આશ્રમપદસ્ય અવિદૂરે આશ્રમો માપિતો તૃણકુટી વર્ણકુટી ચ કૃતા । તસ્યા પારગાયે તાપસીયે એકાન્તે તૃણકુટી કૃતા ॥ તેહિ દાનિ તહિં આશ્રમપદે પ્રતિવસન્તેહિ વાહિરકેન માર્ગેણ યુજ્યન્તેહિ ઘટન્તેહિ વ્યાયમન્તેહિ ધ્યાનાનિ ચ અભિજ્ઞા ચ સાક્ષાત્કૃતા ચતુર્ધ્યાનલાભી પંચાભિજ્ઞા મહાભાગા સંવૃત્તા ઉગ્રતપાશ્રિતા બ્રહ્મચારી ॥ યં ઋષિ આનેતિ મૂલવિકૃતિં વા ફલવિકૃતિં વા કોદ્રવકં વા શ્યામાકં વા પ્રિયંગુ વા ભંગં વા પ્રાસાદિકં વા શાકં વા મૂલકં વા તતઃ તસ્યા પિ પારગાય સગર્ભરૂપાયે સંવિભાગં કરોતિ ॥ તેષાં ભવતિ । કિં ઇમસ્ય માણવકસ્ય નામં ભવતૂતિ ॥ તેષામ્ એતદ્ અભૂષિ । અયં માણવકો શ્યામવર્ણકો ભવતિ ઇમસ્ય માણવકસ્ય શ્યામકો તિ નામ ॥ તસ્ય દાનિ માણવકસ્ય તેહિ માતાપિતૃહિ શ્યાભકો તિ નામ કૃતં ॥
___તહિં આશ્રમપદે સો માણવકો ઉન્નીયતિ । એવમ્ અનુપૂર્વેણ સો માણવકઃ યં કાલં સંવર્ધિતો પાદેહિ અણ્વિતઃ તતો યં એવં મૃગપોતકેહિ સાર્ધં રમતિ ॥ મૈત્રીવિહારી ઋષયો મહાભાગા । તેષાં મૃગપક્ષિણઃ ન સન્ત્રસન્તિ ॥ મૃગપક્ષિસહસ્રેહિ તમ્ આશ્રમપદં ઉપશોભિતં । યં વેલન્ તે મૃગપોતકા માતરો સ્તનં પિબન્તિ તતઃ શ્યામકો પિ તેહિ એવં મૃગપોતકેહિ સાર્ધં તં મૃગીયે સ્તનં પિબતિ । યસ્યા યસ્યા મૃગીયે અલ્લીયતિ સા એવ સ્તનં પાયેતિ યથા સ્વકપોતકં પાયેતિ તથા શ્યામકં પિ
[_મ્વુ_2.211_] પાયેતિ ॥ એવં સો શ્યામકો ઋષિકુમારો તહિં આશ્રમપદે તેહિ મૃગપોતકેહિ પક્ષીહિ ચ સાર્ધં સંવર્ધતિ ॥ યતો યતઃ મૃગપોતકા ચ પક્ષી ચ અણ્વન્તિ તત્ર તત્ર શ્યામકો ઋષિકુમારો તેહિ મૃગપક્ષીહિ પરિવારિતો અણ્વતિ । તે પિ મૃગપક્ષી ઋષિકુમારેણ સાર્ધં અભિરમન્તિ ॥ યં વેલં ઋષિકુમારો ઉટજે શયિતો ભવતિ તતઃ અનેકમૃગપોતકા ચ પક્ષી ચ નાનાપ્રકારા ઉટજસ્ય દ્વારમૂલમ્ અન્વાસન્તિ યાવત્* શ્યામકો ઋષિકુમારો તતો ઉટજાતો નિર્ધાવિતો ભવતિ । તતઃ આશ્રમપદસ્ય પરિસામન્ત અણ્વન્તિ ॥ શ્યામકો તેહિ મૃગપક્ષીહિ સાર્ધં આશ્રમપદે અભિરમતિ મૃગપક્ષી પિ તેન શ્યામકેન સાર્ધં તહિં આશ્રમપદે અભિરમન્તિ ॥ શયિતસ્યાપિ ઋષિકુમારસ્ય આશ્રમપદે મૃગપોતકા ચ મૃગા ચ પક્ષી ચ અનુપરિવારિત્વા આસન્તિ । યદા અણ્વિતુકામા ભવન્તિ મૃગપોતકા ચ પક્ષી ચ તતો તં શ્યામકં ઋષિકુમારં મુખતુણ્ડકેન પ્રતિબોધયન્તિ ॥ એવં સો ઋષિકુમારો તેહિ મૃગપક્ષીહિ સાર્ધં આશ્રમપદે સંવર્ધતિ ॥ યં વેલં ઋષિકુમારો વિવૃદ્ધો સંવૃત્તો તતઃ મૃગાણામ્ અજિનેન નિવસ્તો ચ પ્રાવૃતો ચ ॥ યા તત્ર આશ્રમપદે ભવતિ મૂલવિકૃતિર્ વા ફલવિકૃતિર્ વા કોદ્રવો વા શ્યામકો વા ચિન્નકો વા પ્રિયંગુર્ વા ભંગં વા પ્રાસાદિકો વા શાકં વા મૂલકા વા તમ્ આનયિત્વા માતાપિતૄણાં ઉપનામેતિ । ઉદકમ્ આનેતિ કાષ્ઠનિ આનેતિ તૃણકુટિપર્ણકુટીનિ સંસ્થાપેતિ । તમ્ આશ્રમપદં સિંચતિ સંમાર્જતિ ॥ પરમગૌરવેણ તેષાં માતાપિતૄણામ્ ઉપસ્થિહતિ । પ્રથમં માતાપિતરં પ્રતિચરતિ પશ્ચાત્* સ્વયં આહારં કરોતિ । યત ઉપાદાય ઋષિકુમારો વિજ્ઞપ્રાપ્તો તતઃ ઉપાદાય ન કદાચિદ્ અદત્ત્વા
[_મ્વુ_2.212_] માતાપિતૄણામ્ આહારં સ્વયં આહારં કૃતપૂર્વો । એવં શ્યામકો ઋષિકુમારો તહિં આશ્રમપદે માતાપિતરમ્ ઉપસ્થિહતિ ॥ ઇષ્ટેન કાન્તેન પ્રિયેન મનાપેન કાલો ગચ્છતિ ઋષિકુમારસ્ય માતાપિતરં ઉપસ્થિહન્તસ્ય ॥ માતાપિતરો પિ તહિં આશ્રમપદે પ્રતિવસન્તા જીર્ણા સંવૃત્તા દુર્બલશરીરા ચક્ષુપરિહીણા પરપ્રાણેયા અશક્યા આત્મણા આહારવિધાનં કર્તું ઉદકહારાય વા ગન્તું તૃણકુટીય વા પર્ણકુટીય વા વેષિતું ॥ શ્યામકો ઋષિકુમારો તેષાં માતાપિતૄણાં વૃદ્ધાનાં જીર્ણાનાં દુર્બલશરીરાણાં ચક્ષુહીનાનાં સર્વહિતોપસ્થાનેન ઉપસ્થિહતિ દશ કુશલાં કર્મપથાં સમાદાય વર્તતિ પ્રાસાદિકો ઋષિકુમારો અભિરૂપો દર્શનાયે શુભેન કર્મણા અભિનિર્વૃત્તઃ માતાપિતૃવર્તકો કૌમારબ્રહ્મચારી ઉગ્રતપસાશ્રિતો પ્રાન્તશય્યાસનવિહારી મહાભાગો પ્રિયો દેવાનાં નાગાનાં યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં પિશાચાનાં કુમ્ભાણ્ડાનાં કિન્નરાણાં કિન્નરીણાં મૃગાનાં પક્ષીણાં પ્રિયો સર્વભૂતાનાં ॥ યતો યતો ઋષિકુમારો ગચ્છતિ મૂલહારી વા પત્રહારી વા પુષ્પહારી વા ફલહારી વા તતો તતો મૃગપક્ષીહિ ચ દેવનાગેહિ ચ કિન્નરેહિ કિન્નરીહિ ચ સંપરિવૃતો ગચ્છતિ ॥
___સો દાનિ ઘટમ્ આદાય મૃગપક્ષીહિ સંપરિવૃતઃ દેવનાગેહિ ચ કિન્નરેહિ ચ કિન્નરીહિ ચ ઉદકહારી ગિરિનદીં ઓકસ્તો તતઃ ઉદકઘટં પરિપૂરયતિ ॥ પેલિયક્ષો નામ કાશિરાજા મહાબલો મહાકોશો મહાવાહનો મૃગવ્યે અણ્વન્તો વાતજવસમેન તુરગેણ મૃગમ્ અનુજવતિ । ઉજ્ઝિત્વા બલવાહના ન કશ્ચન તં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તો ॥ યથોક્તં ભગવતા ધર્મપદે ॥
ગતિ મૃગાનાં પવનં આકાશં પક્ષિણાં ગતિઃ ।
ધર્મો ગતિર્ વિભાગીયાનાં નિર્વાણમ્ અર્હતાં ગતિર્ ઇતિ ॥
[_મ્વુ_2.213_] સો મૃગો તહિં એવ વનખણ્ડે નષ્ટો ॥ રાજા તહિં વનખણ્ડે શ્યામ-ઋષિસ્ય તતો ગિરિનદીતો ઉદકઘટં ભરન્તસ્ય શબ્દં શૃણોતિ । તસ્યૈતદ્ અભૂષિ મૃગસ્ય એતં શબ્દં તિ ન મનુષ્યચરિતો અયં વનો ॥ તેન દાનિ યતો તં શબ્દં શ્યામ-ઋષિસ્ય ઉદકઘટં ભરન્તસ્ય તતો ક્ષુરપ્રં ક્ષિપ્તં ॥ સો દાનિ ક્ષુરપ્રો ઋષિકુમારસ્ય હૃદયે નિપતિતો વિષકૃતો ॥ તે મૃગપક્ષિણો તેન વિષકૃતસ્ય ક્ષુરપ્રસ્ય શબ્દેન શબ્દવેધિગન્ધેન દિશો દશ પ્ર્પલાના । શ્યામક-ઋષિ ઉદક્ઘટં નદીતીરે સ્થાપેત્વા કરુણાનિ પરિદેવતિ ॥ માન્સસ્યાર્થં મૃગવરાહા હન્યન્તિ । ચર્મણાર્થાય સિંહવ્યાઘ્રા દ્વીપયો હન્યન્તિ । બાલાર્થ્ં ચમરીયો હન્યન્તિ । દન્તાર્થં હસ્તિનાગા હન્યન્તિ । ભૈષજ્યાર્થં તિત્તિરકપિંજલાનિ હન્યન્તિ । અસ્માકં પુનર્ નૈવં શક્યા માન્સેન કાર્યં કર્તું ન ચર્મેણ ન કેશેહિ ન દન્તેહિ કસ્યાર્થાય વયં અહેઠકા અદૂષકા અનપરાધિનો એકેન ઇષુણા ત્રયો જના હતા । અહો યથા સંપ્રજ્વલિતો અધર્મો ॥ સો ચ શ્યામ-ઋષિકુમારો તથા પરિદેવતિ કાશિરાજો ચ નં પ્રદેશમ્ અનુપ્રાપ્તો પશ્યતિ તમ્ ઋષિકુમારં પરિદેવન્તં અજિનજટાવલ્કલધરં મહાભાગં અશ્રુ પ્રપાતેન્તં ॥ સો રાજા તમ્ ઋષિકુમારં ક્ષુરપ્રેણ આહતં દૃષ્ટ્વા ભીતો અસ્તો સંજાતો । મા હૈવ મે સનગરજનપદં શાપેન ભસ્મીકરિષ્યતિ ॥ સો તતો અશ્વાતો અવતરિત્વા શ્યામ-ઋષિસ્ય કુમારસ્ય મૂર્ધ્ના નિપતિતો ॥ ભગવં મૃગસંજ્ઞેન મયા એતં ઇષુ ક્ષિપ્તં અજાનમાનેન અનુક્ષમાપયિષ્યં ભગવન્તં યે ચૈતે અશ્રુવિન્દૂ ભૂમિં પતન્તિ કેવલકલ્પં જ્મ્બુદ્વીપં એતે અશ્રુવિન્દૂ દહેન્સુઃ

[_મ્વુ_2.214_] કિમ્ અંગ પુનઃ અસ્મદ્વિધાનાં બાલાનાં ॥ યેન ભગવાન્ આહ એકેન ઇષુણા ત્રિવર્ગં હતન્તિ એતં ન વિજાનામિ । ભગવાન્ એકો ન ત્રિવર્ગો । કથં એકેન ઇષુણા ત્રયો જના હતાઃ ॥ ઋષિકુમાર આહ ॥ મહારાજ મમ માતાપિતૌ જીર્ણા વૃદ્ધા દુર્બલશરીરા ચક્ષુહીના બ્રહ્મચારી મહાભાગા સદેવકસ્ય લોકસ્ય દક્ષિણીયા પરપ્રાણેયા અહં ચ તેષામ્ ઉપસ્થાયકો । પ્રથમં તેષામ્ આહારવિધાનં કરોમિ પશ્ચાદ્ આત્મનો યં કંચિત્ તેષાં ઉપસ્થાનપર્યન્તં અહં સર્વં કરોમિ નાસ્તિ તેષાં અન્યો કોચિદ્ યો સાનં ઉપસ્થિહેય તતઃ મયા હતેન તે પિ હતા । નાસ્તિ મયા મૃતેન તેષાં જીવિતં । તદ્ એતેન કારણેન જલ્પામિ એકેષુણા ત્રયો જના હતા તિ ॥ કાશિરાજા શ્યામશિરિમ્ ઋષિકુમારં આહ ॥ તીક્ષ્ણવિષકૃતેન ઇષુણા હૃદયસ્મિં આહતો સો મયા અજાનમાનેન જાનામહં યથા તવ જીવિતં નાસ્તિ । તં ચરે એકં સત્યં પ્રતિશ્રુણામિ । રાજ્યં ઋદ્ધં સ્ફીતમ્ અવહાય તવ ગુરુમાતાપિતરં અહં પરિચરિષ્યં ॥ યથા પરિચીર્ણં તથા પરિચરિષ્યં ॥ ઋષિકુમારો આહ । મહારાજ તેન મે શોકશલ્યો હૃદયાતો અપગતઃ ॥ એતં વચનં પ્રતિશ્રુત્વા યથા સત્યપ્રતિજ્ઞો ભવેસિ મે ગુરુષુ તથા કરોહિ મહીપાલ મહાન્તં તે કુશલં ભવિષ્યતિ । તેષાં મહાભાગાનાં ઉપસ્થાનપરિચર્યં કૃત્વા એતં મહારાજ ઉદકઘટમ્ આદાય એતાયે એકપદિકાયે મમ માતાપિતૄણામ્ આશ્રમપદં ગચ્છેસિ । મમ વચનેન અભિવાદનં પૃચ્છેસિ । શ્યામશિરિ અભિવાદનં પૃચ્છતિ એવં ચાહ । મૃતો વો એકપુત્રકો તન્ ન શોચિતવ્યં ન રોદિતવ્યં જાતેન જીવલોકે અવશ્યં મર્તવ્યં અલ્ભનીયં સ્થાનં તન્ ન શક્યં રોદિતેન વા શોચિતેન વા લબ્ધું ન શક્યં સ્વયંકૃતાનાં
[_મ્વુ_2.215_] કર્મણાં પલાયિતું । નાપિ મમ એકસ્ય મરણં સર્વસત્વા મરણધર્મા । તન્ મા શોચિષ્યથ મા ઉત્કણ્ઠિષ્યથ । સર્વેહિ પ્રિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો ॥ યથા મહારાજ સત્યપ્રતિજ્ઞો મે ગુરુષુ ભવસિ તથા કરોહિ ॥ એવં સંવિદિત્વા ઋષિકુમારો વિપરિગતશરીરો કાલગતો ॥
___રાજા ઋષિકુમારં કાલગતં વિદિત્વા રોદિત્વા પરિદેવિત્વા અશ્રૂણિ સંમાર્જિત્વા તમ્ ઉદકઘટમ્ આદાય તાયે એકપદિકાયે યથોપદિષ્ટાયે શ્યામકશિરિણા તમ્ આશ્રમપદં ગચ્છતિ ॥ સમનન્તરપ્રક્રાન્તો ચ કાશિરાજા શ્યામકશિરિસ્ય મૂલાતો શ્યામકશિરિ ચ મૃગપક્ષિશતેહિ મૃગપક્ષિસહસ્રેહિ પરિવારિતો દેવેહિ નાગેહિ યક્ષેહિ કિન્નરેહિ કિન્નરીહિ તથાન્યેહિ ભૂતેહિ । ઋષિકુમારં પરિવારેત્વા મહાન્તં આરોદનં કરેન્સુઃ મહાન્તં નિનાદં અકરેન્સુઃ । નૂનં સો પાપકર્મો તમાતો તમં ગમિષ્યતિ અપાયેષુ અપાયં ગમિષ્યતિ યેન તાવ અહેઠકસ્ય અદૂષકસ્ય અનપરાદ્ધસ્ય અપરાદ્ધં ॥ સર્વં વનખણ્ડં તા પર્વતદરી તં ચ આશ્રમપદં ભૂતનિનાદેહિ નિનાદિતં મૃગપક્ષિરવેહિ ચ આરાવિતં ॥ શ્યામકશિરિસ્ય માતાપિતરૌ તાનિ ભૂતાનિ શ્રુત્વા મૃગપક્ષિરવાણિ શ્રુત્વા ચિન્તામ્ આપન્ના । કિમ્ ઇદં અદ્ય નાસ્મભિઃ કદાચિદ્ એદૃશાણિ ભૂતાનાં નિર્નાદશબ્દાનિ શ્રુતપૂર્વાણિ ન એદૃશાનિ મૃગપક્ષિરવશબ્દાનિ શ્રુતપૂર્વાણિ મા હૈવ શ્યામકશિરિ સિંહેન વ્યાઘ્રેણ વા અન્યેન વા વ્યાડમૃગેણ વિહેઠિતો ભૂદ્ ઇતિ ॥ યાદૃશાનિ એતાનિ નિમિત્તાનિ યાદૃશો ચ અસ્માકં હૃદયો અનિર્વૃત્તો યથા ચ મે અક્ષીણિ પરિસ્ફુરન્તિ ॥ તે ચ તથા અનિર્વૃત્તા કાયેન ચ ચિત્તેન ચ શ્યામકશિરિં વિચિન્તેન્તિ । કાશિરાજા ચ તમ્ આશ્રમપદમ્ અનુપ્રાપ્તઃ મૃગપક્ષિશતાનિ ચ તતઃ આશ્રમપદાતો ભૈરવાણિ
[_મ્વુ_2.216_] રવાણિ રવન્તા પ્રપલાના । ઋષયો અસ્યાધિકં સન્ત્રસ્તા ॥ કાશિરાજા એકમન્તે વૃક્ષદણ્ડે અશ્વં બન્ધિત્વા તં ઉદકઘટમ્ આદાય શ્યામકશિરિસ્ય માતાપિતૄણાં સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તો ॥ અભિવાદયામિ ભગવન્* ॥ તે પૃચ્છન્તિ નન્દન્તા ॥ કો તુવન્તિ ॥ રાજા આહ ॥ ભગવન્ અહં પેલિયક્ષો નામ કાશિરાજા કચ્ચિદ્ ભગવાન્ ઇહ તપોવને સુખં ભવતિ વ્યાડમૃગાનુચરિતે નિર્મનુષ્યે ઉત્પદ્યન્તિ મૂલફલાનિ કોદ્રવં શ્યામાકં શાકમૂલં અલ્પકિસરેણ લભ્યતિ અલ્પા વા વ્યાધિ શરીરે અલ્પા દંશમસકસરીસૃપસંસ્પર્શા કાયે ઉપનિપતન્તિ ॥ તે દાનિ આહન્સુઃ ॥ તં ખુ મહારાજ સુખં વસામઃ ઇહ અરણ્યે વ્યાડમૃગાનુચરિતે નિર્મનુષ્યે આશ્રમપદે મૂલપત્રફલાનિ ચ કોદ્રવશ્યામકમૂલકાનિ અલ્પકિસરેણ લભ્યન્તિ અલ્પો ચ વ્યાધિ શરીરસ્મિં અલ્પાનિ ચ દંશમસકસરીસૃપસંસ્પર્શા કાયે ઉપનિપતન્તિ । કચ્ચિત્* મહારાજ તવાપિ અન્તઃપુરે કુમારામાત્યેષુ બલવાહનકોશકોષ્ઠાગારેષુ ક્ષેમં નિરીતિકં નિરુપદ્રવં પૌરજાનપદા અનુવર્તન્તિ પ્રતિરાજાનો ન કચ્ચિદ્ અપરાધ્યન્તિ દેવો ચ કાલેન વર્ષતિ શસ્યાનિ સંપદ્યન્તિ ક્ષેમં ચ તે રાજ્યં સુભિક્ષં નિરુપદ્રવં ॥ સો દાનિ આહ ॥ તં ખુ ભગવન્ અન્તઃપુરે કુમારામાત્યેષુ બલવાહનકોશકોષ્ઠાગારેષુ ક્ષેમં નિરીતિકં નિરુપદ્રવં પૌરજાનપદા અનુવર્તન્તિ પ્રતિરાજાનો ન કચ્ચિદ્* અપરાધ્યન્તિ દેવો ચ કાલેન વર્ષતિ શસ્યાનિ સંપદ્યન્તિ ક્ષેમં ચ રાજ્યં સુભિક્ષં ચ નિરુપદ્રવં ચ ॥ તે દાનિ આહન્સુઃ ॥ મહારાજ એતાહિ શિવિકાહિ નિષીદાહિ યાવત્ શ્યામકશિરિ આગચ્છતિ ઉદકહારી ગતકો તતો તે ફલોદકમ્ ઉપનામેષ્યતિ ॥ એવં ચ તેહિ ઋષીહિ ઉક્તો રાજા પ્રરુણ્ડો ॥ તે પૃચ્છન્તિ ॥ મહારાજ કિં રોદસિ ॥ રાજા આહ ॥ ભગવં યસ્ય યૂયં કીર્તયથ શ્યામકશિરિ આગમિષ્યતિ ફલોદકં ઉપનામેષ્યતીતિ સો

[_મ્વુ_2.217_] કાલગતો અયં ચ ઉદકઘટો મમ હસ્તે વિસર્જિતઃ અભિવાદનં ચ વઃ પૃચ્છતિ એવં ચ સંદિશતિ । ન શોચિતવ્યં ન રોદિતવ્યં । ન શોચિતેન વા રોદિતેન વા કોચિદ્ અર્થો । સર્વેણ જાતેન અવશ્યં મર્તવ્યં । નૈવ મરણં મમ એકસ્ય સર્વસત્વા મરણધર્માઃ ચ્યવનધર્મા ન સ્વયંકૃતાનાં કર્મણાં પલાયિતું શક્યં ॥ તે પૃચ્છન્તિ ॥ મહારાજ કથં શ્યામશિરિ કાલગતો ॥ રાજા આહ ॥ અહં મૃગવ્યે અણ્વન્તો વાતજવસમેન તુરંગેણ મૃગમ્ અનુજવન્તો તમ્ ઉદેશમ્ અનુપ્રાપ્તો ઉદકસમીપં યત્ર શામશિરિઃ ઘટં પૂરેતિ । તત્ર ચ વનગહને સો મૃગો નષ્ટો ॥ તસ્ય શ્યામશિરિસ્ય તં ઉદકઘટં ભરન્તસ્ય શબ્દં શૃણોમિ । તસ્ય ચ મે તદ્ અભૂષિ । સ એવ મૃગો ઉદકેન ગચ્છતીતિ ॥ તસ્યેદં ગચ્છન્તસ્ય શબ્દં શૃણ્વતો મમ યેન તં શબ્દં તેન વિષકૃતો ક્ષુરપ્રો ક્ષિપ્તઃ । સો શ્યામકશિરિસ્ય હૃદયે નિપતિતો । એષ ઋષિકુમારો કાલગતો ॥ તે ડાનિ તસ્ય રાજ્ઞો શ્રુત્વા પ્રરુણ્ડા અશ્રુકણ્ઠા રુદન્મુખા પરિદેવેન્સુઃ ॥ મહારાજ માન્સાર્થં મૃગવરાહા હન્યન્તિ ચર્માર્થં સિંહવ્યાઘ્રદ્વીપયો હન્યન્તિ દન્તાર્થં હસ્તિનાગા હન્યન્તિ ભૈષજ્યાર્થં તિત્તિરલોપાકા હન્યન્તિ અસ્માકં પુનર્ મહારાજ ન મન્સકાર્યકં ન ચર્મ ન કેશા ન દન્તા । તત્ કસ્ય હેતોઃ વયમ્ અહેઠકા અદૂષકા અનપરાધિનો એકિના ઇષુણા ત્રયો જના હતા ॥ કાશિરાજા ઋષયો પ્રણિપતિત્વા ક્ષમાપયતિ ॥ ભગવં યદ્ એતે યુષ્માકં અશ્રૂ ભૂમિં નિપતન્તિ તે કેવલકલ્પં જમ્બુદ્વીપમ્ અપિ દહેન્સુઃ કિં પુનર્ અસ્મદ્વિધાનાં બાલાનાં ॥ અહં રાજ્યમ્ અવહાય સસ્વજનં સબાન્ધવં
[_મ્વુ_2.218_] ઇહ યુષ્માકં ઉપસ્થાનં કરિષ્યામિ યથા શ્યામકશિરિસ્ય ઉપસ્થિતં તથા વ ચ ઉપસ્થિહિષ્યામિ ॥ તે દાનિ આહન્સુઃ ॥ મહારાજ વયં અન્ધા ચક્ષુર્હીના ન પ્રતિબલા તં પ્રદેશં ગન્તું વિના પ્રણેતરેણ । તન્ નેતુ મહારાજા અસ્માકં તં પ્રદેશં યત્ર શ્યામકશિરિઃ ॥ વયન્ તં ઋષિકુમારં સત્યવાક્યેન ઉપસ્થાપેષ્યામઃ સત્યવ્ક્યેન ચ તં મૃગવિષં હનિષ્યામ ॥ તસ્ય રાજ્ઞો ભવતિ । યાદૃશા ઇમે ઋષયો મહાભાગા પ્રતિબલા એતે તમ્ ઉપસ્થાપયિતું ॥ સો આહ ॥ નેમિ વઃ ભગવન્તં પ્રદેશં યત્ર શ્યામકશિરી ॥
___તે દાનિ તસ્ય રાજ્ઞો સ્કન્ધે હસ્તં દત્ત્વા તં પ્રદેશં ગતા ॥ શ્યામક-ઋષિસ્ય શીર્ષં ઉત્સંગે કૃત્વા પારગા શ્યામકશિરિસ્ય માતા મુખમણ્ડલં પાણિના સંપરિમાર્જન્તી બહુપ્રકારં રોદતિ પરિદેવતિ ॥ શૂન્યો આશ્રમપદઃ શ્યામ્કશિરિણા વિહીનો ભવિષ્યતિ । વનદેવતા કરુણં પરિદેવિત્વા ગમિષ્યતિ । મૃગપક્ષિણો પિ શ્યામકશિરિં અપશ્યન્તઃ આશ્રમપદાતો કરુણં પરિદેવન્તા ગમિષ્યન્તિ ॥
___ઋષિ આહ ॥ પારગે મા રોદાહિ મા શોચાહિ કિં રુણ્ડેન શોચિતેન વા કિંચિદ્ અર્થો ભવતિ ॥ વયમ્ પિ ઉગ્રતપચીર્ણવરિતાવિનો બ્રહ્મચારી સમર્થા વયં એતં સત્યવચનેન ઉત્થાપયિતું । તં કરોમ સત્યવચનં યેનાસ્ય મૃગવિષં હનિષ્યામઃ જીવિતં ચ ઉપસ્થપેષ્યામઃ ॥ તેહિ દાનિ તસ્ય સત્યવચનેન તં મૃગવિષં હતં ॥ યથા ત્વયા પુત્ર ન જાતુ કસ્યચિદ્ વિષમં ચિન્તિતં મૈત્રચિત્તો સર્વસત્વેષુ તથા તવ હતો મૃગવિષો ભવતુ ॥ યથા ત્વયા ન જાતુ અદત્ત્વા માતાપિતૄણાં આત્મનો આહારં કૃતં તથા તવ હતં મૃગવિષં ભવતુ ॥ યથા તવ પુત્ર માતાપિતરૌ નિત્યકાલં શીલં પરિશુદ્ધં
[_મ્વુ_2.219_] રક્ષતઃ તથા તવ હતં મૃગવિષં ભવતુ ॥ સો દાનિ ઋષિકુમારો તેષાં માતાપિતૄણાં તેજાનુભાવેન સત્યવચનેન સ્વકેન ચ સુચરિતતેજેન યથા શયિતકો પુરુષો બુદ્દ્યેયા તથા વિજૃમ્ભન્તો ઉત્થિતો ॥
___ભગવાન્ આહ ॥ સ્યાત્ ખલુ પુનર્ ભિક્ષવઃ યુષ્માકમ્ એવમ્ અસ્યાદ્ અન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન શ્યામકો ઋષિકુમારો ॥ નૈતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં ॥ તત્ કસ્ય હેતોઃ ॥ અહં સો ભિક્ષવઃ તેન કાલેન તેન સમયેન શ્યામકો નામ ઋષિકુમારો અભુષિ ॥ અન્યો સો ભવતિ ર્ષિ શ્યામકસ્ય પિતા । એષો શુદ્ધોદનો રાજા તં કાલં શ્યામકસ્ય પિતા અભુષિ ॥ અન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેન શ્યામકસ્ય ઋષિકુમારસ્ય પારગા નામ માતા અભૂષિ । એષા સા માયાદેવી અભૂષિ ॥ અન્યો સો પેલિયક્ષો નામ કાશિરાજા અભૂષિ ॥ નૈતદ્ એવં દ્રષ્ટવ્યં ॥ તત્ કસ્ય હેતોઃ ॥ એષ ભિક્ષવઃ આનન્દસ્થવિરસ્ તેન કાલેન તેન સમયેન પેલિયક્ષો નામ કાશિરાજા અભૂષિ ॥ તદાપિ ભિક્ષવઃ એષ શુદ્ધોદનો રાજા મમ કારણેન કાલગતો તિ શ્રુત્વા ન શ્રદ્દધાતિ । ન સો મહારાજ કાલગતો શ્યામકશિરિ મૃગવિષેણ સો મોહિતો । નેહિ ત્વં અસ્માકં તં પ્રદેશં વયં તં મૃગવિષં સત્યવચનેન હનિષ્યામઃ તં ચ શ્યામકશિરિં ઉત્થાપેષ્યામઃ ॥ એતરહિં પિ એષ શુદ્ધોદનો રાજા મમ અર્થાય કાલગતો તિ શ્રુત્વા નાભિશ્રદ્દધાતિ ॥
_____સમાપ્તં શ્યામકજાતકસ્ય પરિકલ્પં ॥
લોકોત્તરસ્ય લોકે અપરિમિતયશસ્ય લોકનાથસ્ય ।
પૂર્વચરિતં ભગવતો . . . ગુણવતો પ્રવક્ષ્યામિ ॥
ન હિ બોધિસત્વચરિતં સદેવગન્ધર્વમાનુષે લોકે ।
[_મ્વુ_2.220_] શક્યમ્ અભિભવિતું કેનચિ તેન દશબલો અનભિભૂતો ॥
યં યં તથાગતાનાં સ્મૃતિયે બલં તાસુ તાસુ જાતીષુ ।
મૈત્રાય ચ કરુણાય ચ લોકં અનુકમ્પમાનાનાં ॥
તં સુચરિતં ભગવતો કલ્પશતસહસ્રસંચિતશુભસ્ય ।
અહમ્ અભ્યુદાહરિષ્યં અવધાનં દેથ સત્કૃત્ય ॥
તેન સમયેન ભગવાં વાનપ્રસ્થાન તાપસકુલસ્મિં ।
અત્યન્તશુદ્ધે સત્વં ઉપપદ્યિથ બુદ્ધિસમ્પન્નો ॥
તસ્ય માતાપિતરૌ જીર્ણા ચ અભૂન્સુશ્ ચક્ષુવિહીના ।
એતેષામ્ ઉત્પદ્યે હિતાય લોકોત્તરો . . . . ॥
સર્વમનવદ્યગાત્રો ઋદ્ધીમાં સૌમ્યકો વિશાલાક્ષો ।
તદ્ એવ તસ્ય નામં અભૂષિ શ્યામો તિ તં કાલં ॥
આશ્ચર્યં ઋષિકુમારં યો પશ્યતિ માનુષો વા દેવો વા ।
રૂપગુણપારમિગતં નિધ્યાયન્તો સ ન તૃપ્યતિ ॥
સ્વયમ્ એવ બોધિસત્વો કિં કુશલં ગવેષયં સમાદિયતિ ।
શુક્લં કુશલં ધર્મં તં ચ સમાદાય વર્તેતિ ॥
અખણ્ડકમ્ અકલ્માષં પરિશુદ્ધં દુષ્કૃતં કુશીદેહિ ।
સ્વયં ચરતિ બ્રહ્મચર્યં પરં ચ તત્ર નિયોજયતિ ॥
માતાપિતૄષુ વીરો ઉપસ્થપેત્વા તીવ્રં પરિચરતિ ।
બ્રહ્મચર્યં બ્રહ્મચારિ સ્વયં બ્રહ્મચારિવ્રતં ચરતિ ॥
[_મ્વુ_2.221_] તસ્યાસિ સમાદાનં પ્રિયેષુ માતાપિતૄષુ દયિતેષુ ।
ન ખુ મે પ્રપઞ્ચયિતવ્યં અન્ધેષુ પરપ્રણેય્યેષુ ॥
મૂલફલમ્ આહરન્તો ગિલાનકા જીર્ણકા વયોવૃદ્ધાન્* ।
પ્રેમ્નેન ગૌરવેણ ચ સત્કૃત્ય ગુરૂન્ ઉપસ્થાસ્યં ॥
અન્નેન ચ પાનેન ચ ગિલાનભૈષજ્યાનુપ્રદાનેન ।
વસ્ત્રૈઃ શય્યાસનેન માતાપિતરં ઉપસ્થાસ્યં ॥
અપિ ચાત્ર બોધિસત્વો માતાપિતરં ભણાસિ મા ખુ ભવે ।
ન ખુ તાવ શોચિતવ્યં અહં ચ પરિચારકો અસ્મિ ॥
તં અવચ શ્યામસુન્દરિ ચીરંભાજી ચ મા ચ તવ પાપં ।
ઉત્પથપન્થગતસ્ય ચ તુહ્ય મા ત્રાસેન્તુ ભૂતાનિ ॥
માન્સરુધિરાર્થિનો પિ મૃગરાજા અતિબલા ચ માતંગા ।

માર્ગાદ્ અપક્રમન્તુ તે મા ચ તે ત્રાસેન્તુ ભૂતાનિ ॥
મૃગપોતકેહિ સાર્ધં પ્રતિવસતિ આશ્રમેષુ રમણિયેષુ ।
મૃગ ઇવ મૃગેહિ સાર્ધં વસતિ અરણ્યે ઋષિકુમારો ॥
તસ્ય તહિમ્ આશ્રમપદે પ્રતિવસતો ક્ષમદમપ્રહાણસ્ય ।
મૈત્રાય ચ કરુણાય ચ લોકં અનુકંપમાનસ્ય ॥
પ્રાદુર્ અહુ કાશિરાજા નૃપતિ મહાવાહનો મહેશાખ્યો ।
સો તસ્મિં આશ્રમપદે ત્રાસયતિ મૃગા ચ પક્ષી ચ ॥
રાજા વનાન્તરેણ અદર્શિ એણીમૃગાણ યૂથાનિ ।
દૃષ્ટ્વાન ત્વરિતત્વરિતો વિતને ધનુ સન્દહે ક્ષુરપ્રા ॥
[_મ્વુ_2.222_] એષો અશ્વાવાહી અનિલજવં ઓસરે મૃગાભિમુખં ।
સકલતુરંગશ્રેષ્ઠં પ્રકીર્ણશિરજં ત્વરિતગામિં ॥
સંપ્રતિ ચ ઋષિકુમારો કલશં આદાય પ્રસ્થિતો ઉદકં ।
અવગાહિ તાવ ગિરિનદિં ત્રસ્તા ચ મૃગા ચ પક્ષી ચ ॥
અથ પરમકોપકુપિતો સો રાજા આભતેન ચાપેન ।
અનુધાવન્તો મૃગાન્ ન અદ્દશિ કુપિતો ઋષિકુમારં ॥
તેન મૃગસ્ય ખુરપ્રો સંદહિતો યેન આહતો શ્યામઃ ।
વિષલિપ્તેન અવિષમો શલ્યેન સમર્પિતો પતિતો ॥
સો અવચ હન્યમાનો કેનાસ્મિ અદૂષકો પિતા માતા ।
એકેષુણા ત્રયો હતા સંપ્રજ્વલિતો પુન અધર્મો ॥
દન્તાન નામ કારણા હનન્તિ નાગા મૃગા ચ માન્સાર્થં ।
ચમરી ચ બાલહેતોર્ દ્વીપયો ચાર્થાય ચર્મસ્ય ॥
મહ્યં પુનર્ ન દન્તા ન પિ ચર્મ ન શિરજા નાપિ ચ માન્સં ।
કિસ્ય ખુ નામ કૃતેન અહેઠકા હતા ભવિષ્યામઃ ॥
સો તાં ગિરાં શ્રુણિત્વા રાજા અધિગમ્ય તં ઋષિકુમારં ।
અનુનેતિ ક્ષમાપેતિ ચ અજાનતા આહતો ભગવાન્* ॥
નૈષો ક્ષુરપ્રો સંધિતો ત્વમ્ આહતો સિ મય અજાનન્તેન ।
યમ્ અજાનન્તેન ક્ષતં એતં મયા ક્ષમ્યતામ્ એવ ॥
યં ચ પરિદેવન્તો ભણેસિ એકેષુણા હતા ત્રીણિ ।
[_મ્વુ_2.223_] વિયાહર બ્રહ્મચારી એતં મે અર્થમ્ આખ્યાહિ ॥
તં અવચ બોધિસત્વો પ્રિયેષુ માતાપિતૄષુ દયિતેષુ ।
કારણમ્ ઉપસંજનેત્વ ઇમાં ગિરામ્ અભ્યુદીરેમિ ॥
તે મે ચિરબ્રહ્મચારી માતા ચ પિતા ચ જીર્ણકા વૃદ્ધા ।
તેષામ્ અચક્ષષુષાણામ્ અહમ્ એવ ગતિશ્ ચ નાથશ્ ચ ॥
તેષામ્ અનાથમરણં ઉપસ્થિતન્ તેન રાજ શોચામિ ।
તે મહ્યમ્ અપરિચીર્ણા અનાથમરણં મરિષ્યન્તિ ॥
એતેન હેતુના અહં ભણામિ હતા ત્રીણિ ।
કિંચિ ત્વયિ પોષિયન્તો ન હતો . . . ભવિષ્યામિ ॥
કાશિપતિઃ તીક્ષ્ણબુદ્ધિ તેનાપિ અસ્ય સંભાવિતો અર્થો ।
તં અવચ ઋષિકુમારં પ્રણમ્ય શિરસા હિ પાદેષુ ॥
નિરયં અહં પતિષ્યં અદૂષકં ઋષિપુત્રં હનિત્વાન ।

એતાદૃશા હિ હત્વા નરકેષુ ન મુચ્યિતું શક્યા ॥
યે પિ તવ અશ્રુવિન્દૂ પતન્તિ અત્યન્તશુદ્ધસત્વસ્ય ।
લોકમ્ અપિ તે દહેન્સુઃ કિં પુન અસ્માદૃશાં બાલા ॥
સત્યં ભણામિ યદિ મે મરણેન જીવિતં તવ ભવેય ।
પ્રાણમ્ અપિ અહં ત્યજેયં ન વૈષ સંવિદ્યતે સ્થાનં ॥
તીક્ષ્ણેન વિષકૃતેન હૃદયસ્મિં આહતો સિ ઋષિપુત્ર ।
જાનામિ જીવિતં તવ નાસ્તિ ન ચ મે પ્રિયં ભવતિ ॥
એવં ચ તે મહાયશ પ્રતિશ્રુણિષ્યામિ તં મે પત્તીય ।
[_મ્વુ_2.224_] સત્યં હિ જીવલોકે પ્રતિષ્ઠિતં એષ પરમાર્થં ॥
રાજ્યમ્ અપહાય સ્ફીતં સ્ત્રીયો ચ કામાંશ્ ચ પરિત્યજ્ય ।
મૂલફલમ્ આહરન્તો ગુરૂ તવાહં પરિચરિષ્યં ॥
તં અવચ બોધિસત્વો ખરં મમ શોકશલ્યપરિદાઘં ।
વ્યપનયસિ રાજકુંજર ઇમાં ગિરામ્ અભ્યુદીરેન્તો ॥
ઇદમ્ એવ ઉદકકુમ્ભં આદાય ઇમાહિ એકપદિકાહિ ।
અસ્માકમ્ આશ્રમપદં ગત્વા વચનેન મે ભણેસિ ॥
અભિવાદનં પુનઃ પુન ભણેસિ ત્વં માતરં ચ પિતરં ચ ।
કાલગતો વો પુત્રો સો ચ વો અભિવાદનં આહ ॥
ન કથંચિત્* શોચિતવ્યં નાપિ ચ રુણ્ડેન શોચિતેનાર્થો ।
જાતેન જીવલોકે સર્વેણ અવશ્યં મર્તવ્યં ॥
એષા કિલાનુપૂર્વા ન સુચિરં જીવિતં મનુષ્યાણાં ।
મરણં પર્યવસાનં આઢ્યાનાં દુર્ગતાનાં ચ ॥
નાપિ ચ સ્વયંકૃતાનાં કર્માણાં ફલં પલાયિતું શક્યા ।
ચક્રપરિવર્તકસ્ય હિ ઉપરિપતતિ સુખં ચ દુઃખં ચ ॥
નાપિ ચ મનોન્વિતાનાં મયા શ્રુતં નાપિ ચાહં જાનામિ ।
ક્ષણિકસ્ય દુર્બલસ્ય ચ સંસ્કારગતસ્ય અધ્રુવતાં ॥
નાપિ . . . . . મરણં નાપિ ચ મમ એવ એદૃશં દુઃખં ।
અનુભૂતો એષ અર્થો ન કિંચિ લોકે અનાગમ્યં ॥
એષો મે શોકશલ્યો યં જીર્ણા ચક્ષુષા ચ પરિહીના ।
હોહન્તિ શોકબહુલા તવ શ્રુણિત્વાન વૃત્તાન્તં ॥
[_મ્વુ_2.225_] સ્યામે થ પશ્ય દાનિં કાશિવર્ધન સત્યપ્રતિજ્ઞો ભવેસિ ।
તં મે ગુરૂસુ પારિચર્યાયે જનાધિપ ભવિષ્યતિ ॥
તં મહાર્થં જીર્ણેષુ દુર્બલેષુ ચ પણ્ડિતા પ્રશંસન્તિ ।
પરિચર્યં હિ જનાધિપ ત્રીણિ પિ તસ્યાસ્તિ અંગાનિ ॥
પુણ્યં ચ નામ હોહતિ યશો ચ કીર્તી ચ કશલમૂલં ચ ।
પૃચ્છાહિ કાશિરાજ વચનમ્ અભિગમનં સમુપસ્થાહિ ॥
સાધૂતિ શ્રુત્વાન સ વિમનો અશ્રૂણિ સંપ્રમાર્જન્તો ।
પ્રક્રમતિ કાશિરાજા મૃતો સ્તિ શ્યામો તિ વિદિત્વાન ॥
સમ્પ્રતિ ચ કાશિરાજા પ્રક્રાન્તો મૃગશતાનિ ચ બહૂનિ ।
પરિવારેન્સુઃ શ્યામં પક્ષિગણા દેવતા અપિ ચ ॥
તં પશ્યિયાન પતિતં શયમાનં મૂર્ચ્છિતં નદીતીરે ।

રોદેન્સુઃ દેવતા પિ મૃગપક્ષિશતાનિ ચ બહૂનિ ॥
સો નૂનં પાપકર્મા તમા તમં દુર્ગતીષુ દુર્ગતિયં ।
ગચ્છતિ યો તવ પાપં ચિન્તયતિ અપાપધર્મસ્ય ॥
ભૂતાનાં ચ નિનાદો આકાશે પૃથિવીયે ચ નિર્ઘોષો ।
વાતા ચ વિપ્રવાન્તિ ચિન્તયતિ ઋષિ અહો કષ્ટં ॥
મા હૈવ ઋષિકુમારો વિહેઠિતો યાદૃશાનિ દૃશ્યન્તિ ।
રૌદ્રાણિ કારુણાનિ ચ રુતરુતશબ્દાનિ સુબહૂનિ ॥
વાતા પ્રવાન્તિ કષ્ટં શકુના પ્રવ્યાહરન્તિ ચ ખરાણિ ।
હૃદયં ચ વ્યુત્થસ્થાનો સર્વો ચ અનિર્વૃતો કાયો ॥
[_મ્વુ_2.226_] એતે મનોવિતર્કા વર્તન્તિ સો ચ પેલિયશો નામ ।
પ્રક્રમતિ આશ્રમપદં મૃગપક્ષિગણા ચ સન્ત્રસ્તા ॥
ભીતા દિશો વ્રજન્તિ ભયાર્દિતા દેવતા પિ સંજ્ઞાત્વા ।
દુર્મનતરા અભૂન્સુઃ નિષ્પ્રત્યાશા પશ્યન્તીયો ॥
ન ઇમાં દિશાં મનુષ્યો અમનુષ્યો વાપિ ક્વચિદ્ આગમ્ય ।
ન પિ દૃષ્ટ્વા ઋષિકુમારં મૃગપક્ષિગણા ભયં એન્તિ ॥
નિઃસંશયં ભવિષ્યતિ મહદ્ભયો રોમહર્ષણો સત્વો ।
યં પશ્યિયા મૃગગણા સન્ત્રસ્યન્તિ પક્ષિસંઘા ચ ॥
વિદિતવિદિતં ઉપગમ્ય માતાપિતરં અનાગમનેન સ્ય ।
પ્રાણહરો પિ ત્રસ્યન્તં મધુરાહિ ગિરાહિ અભિનન્દિ ॥
તે અવચ સ્વાગતં તવ કુતો તુવં કસ્ય વાસિ ત્વં દૂતો ।
અન્ધા સ્મ અચક્ષુષ્કા શ્યામો ચ ગતો ઉદકહારી ॥
રાજાહ અહં મૃગવ્યં કાશિપુરા નિર્ગતો સહ બલેન ।
નામેન પેલિયક્ષો અણ્વામિ મૃગા ગવેષન્તો ॥
કચ્ચિ તવ રાજકુંજર વર્ષતિ દેવો રોહતિ ચ વીજં ।
અન્તઃપુરં અરોગં મહ્ય કુમારા બલાગ્રં ચ ॥
નગરેષુ જનપદેષુ ચ ક્ષેમં મે પ્રકૃતયો ચ અનુરક્તા ।
ન ચ વર્ધન્તિ અમિત્રા સર્વો ચ વિવર્ધતિ કોશો ॥
શ્રમણેષુ બ્રાહ્મણેષુ ચ આરક્ષો ધાર્મિકો જનપદેષુ ।
[_મ્વુ_2.227_] વર્ધતિ ન ચૈવ હાયતિ દાનાનિ ચ દેમિ સત્કૃત્ય ॥
યુષ્માકં પિ અરણ્યે તસ્કરવ્યાઘ્રબહુવ્યાલચરિતસ્મિં ।
ન કરોન્તિ કેચિદ્* હિંસાં ભૂતાનિ યથોત્પથગતાનિ ॥
પુષ્પકલં પ્રભૂતં શ્યામાકં શાકમૂલકં પ્રચુરં ।
અલ્પકિસરેણ લભ્યતિ અલ્પા વ્યાધી શરીરસ્મિં ॥
નચિરેણ ગતો કુમારો નિષીદ એતાહિ પર્ણશિવિકાહિ ।
ભવ્યસ્ય ધાર્મિકસ્ય અતિરિવ ચ મનોમનાપસ્ય ॥
અથ વિષકૃતામ્ અનિષ્ટાં પ્રાણહરાં તસ્ય તાપસકુલસ્ય ।
વાચાં પ્રવ્યાહરતિ રાજા અશ્રૂણિ વર્તેન્તો ॥
યં ભણથ બ્રહ્મચારી ઋષિપુત્રઃ ધર્મચારિ સમચારિ ।
સો સંપ્રતિ કાલગતો સો વો અભિવાદનં આહ ॥
ન કથંચિ શોચિતવ્યં ન પિ રુણ્ડશોચિતેન કોચાર્થો ।

જાતેન જીવલોકે સર્વેણ અવશ્યં મર્તવ્યં ॥
તે તાં ગિરાં અનિષ્ટાં અમનોજ્ઞાં અપ્રિયાં શ્રુણિત્વાન ।
અવચિંસુ જીવિતં ખુ મે ઉપરુન્ધસિ એવં જલ્પન્તો ॥
સો અવચ એષો અર્થો નયેન જાતો યદા મયા પાપં ।
અવિજાનન્તેન કૃતં એવં ક્ષમ્યન્તુ મે દેવા ॥
અહમ્ અપિ ચ એતમ્ અર્થં ઇહાગતો યાં ધુરામ્ ઋષિકુમારો ।
[_મ્વુ_2.228_] વહેતિ ચ તાં વહિષ્યં અહં ચ દેવા ઉપસ્થાસ્યં ॥
પરિદેવતે સ્ય માતા ઇન્દીવરસુપ્રસૂતવર્ણસ્ય ।
હસિતભણિતાનિ પૂર્વં પ્રિયસ્ય પુત્રસ્ય વિગણેન્તી ॥
હા દયિત સ્યામ સુન્દર ત્વયા વિનાભાવસમ્ભવો પૂર્વં ।
મહ્યં હૃદયં દહિષ્યતિ શુષ્કં તૃણકાષ્ઠમ્ ઇવ અગ્નિ ॥
શૂન્યમ્ ઇમમ્ આશ્રમપદં ખ્યાયતિ ભયભૈરવં અનભિરમ્યં ।
ભવ્યેન ધાર્મિકેન વિહીનં ઋષિણા ઉદારેણ ॥
યં નૂનં સો સર્વા નો શક્તિ કામમ્ અહુ તેન ચ શમં ।
તં મમ અસ્ય વરતરં ન જાતુ એતાદૃશં દુઃખં ॥
અસ્મેહિ ન્યૂના મન્યે કૃતા વિચિત્રા વિવિધા તપશ્ચર્યા ।
તસ્યૈષ ફલવિપાકો યં સ્મ વિહીના પ્રિયપુત્રેણ ॥
રુણ્ડેન શોચિતેન મહત્તરં પીડિતા પરિકિલન્તા ।
બહ્વ્યસ્ય ધાર્મિકસ્ય અનુસ્મરન્તી ગુણશતાનિ ॥
તે અવચ કાશિરાજં એવં સો યાચિતો તહિં નેહિ ।
અન્ધા સ્મ અચક્ષુકા સ્મ ન સ્મ સમર્થા તહિં ગન્તું ॥
સો અવચ તહિં ખુ નેષ્યં તં દેશં યત્ર સો ઋષિકુમારો ।
અપ્ય્ એવ નામ જીવે યુવા સ નિહતો મૃગવિષેહિ ॥
સ કાશિરાજા . . . માર્ગેણ યથાગતેન ગચ્છન્તો ।
[_મ્વુ_2.229_] નચિરસ્ય તં પ્રદેશં અગમિ યહિં સો ઋષિકુમારો ॥
તં પશ્યિયાન પતિતં શયમાનં મૂર્છિતં નદીતીરે ।
મુખરતનમ્ અસ્ય માતા કરેણ પરિમાર્જતિ રુદન્તી ॥
હા દયિત એકપુત્ર અકિંચનાનાં તુવં દરિદ્રાણાં ।
બન્ધુ અબન્ધૂનાં ત્વં કથં અસિ વિહેઠિતો વત્સ ॥
વનદેવતા પિ સત્યે ન કિંચિદ્ અર્થો યમમનુષ્યભૂતેષુ ।
પશ્યન્તિ કિંચિત્* શ્યામો સ્તોકં પિ ન વારિતો વત્સો ॥
દુઃસોઢં યાત્રાન્નં વિદ્યતે . . . . . બહુદલશતાનિ ।
ભવ્યેન ધાર્મિકેન યહિં વિહીના પ્રિયપુત્રેણ ॥
તે નૂનં કરુણકરુણં મૃગા ચ પક્ષી ચ આશ્રમપદસ્મિં ।
શ્યામકશિરિમ્ અપશ્યન્તા ગર્જન્તિ રતિં અલભમાના ॥
મા શોચ પારગે ત્વં ન પિ રુણ્ડશોચિતેન કોચાર્થો ।
જાતેન જીવલોકે સર્વેણ અવશ્યં મર્તવ્યં ॥
વયભપિ ચ બ્રહ્મચારી ચિરવિરતા મૈથુનેહિ યોગેહિ । {વયમ્ અપિ?}
કાહામ સત્યવાક્યં તેનાસ્ય વિષં હનિષ્યામઃ ॥
યથ તુહ્ય સ્યામ સુન્દર પાપે ચિત્તં ન સજ્જતિ કદાચિત્* ।

તથ તવ હતં મૃગવિષં ઉત્થેહિ ચ સત્યવચનેન ॥
યથ તવ માતાપિતરૌ શીલં રક્ષન્તિ નિત્યપરિશુદ્ધં ।
તથ તવ હતં મૃગવિષં ઉત્થેહિ ચ સત્યવચનેન ॥
યથા તવ ભવનેત્તી માનો ચ મદો ચ નાસ્તિ મ્રક્ષો વા ।
તથ તવ હતં મૃગવિષં ઉત્થેહિ ચ સત્યવચનેન ॥
[_મ્વુ_2.230_] અથ સો વિજૃમ્ભમાણો સમુત્થિતો અપગતે મૃગવિષસ્મિં ।
માતાપિતૃતેજેન ચ સુચરિતતેજેન ચ સ્વકેન ॥
તં પશ્યિયાન રાજા સમુત્થિતં તેન સત્યવચનેન ।
સંહૃષ્ટરોમકૂપો નિપતિ ચરણેષુ ક્ષમાપયસિ ॥
તં અવચ બોધિસત્વો સયુગ્યબલવાહનો સદેવીકો ।
સનગરનિગમજનપદો સુખી ભવાહિ મહારાજ ॥
પશ્યાહિ કાશિવર્ધન માતાપિતુગારવસ્ય નિષ્યન્દં ।
યથા સમૂહતં મૃગવિષં સુચરિતતેજેન સુવકેન ॥
યેષાં માતાપિતરૌ સુશ્રૂષા અંજલિં પ્રણામઃ ચ ।
કર્તવ્યં કાશિવર્ધન યદિ ઇચ્છન્તિ સ્વર્ગં ગન્તું ॥ {સેનર્ત્: સ્વગં ગન્તું}
અસ્મિં જમ્બુદ્વીપે રત્નાનિ આહરિત્વા સર્વાણિ ।
પૂજય માતાપિતરં માતાપિતૄષુ ન પ્રતિકુર્યાત્* ॥
એવં ન સુપ્રતિકરં ભણામિ માતાપિતું મહારાજ ।
અનુકમ્પાહિ એતે પૂર્વાચાર્યા વ લોકસ્ય ॥
દેવાનામ્ ઇવ તેષાં સન્નમિતવ્યં મનુષ્યદેવાનાં ।
યેષાં માતાપિરૌ લભન્તિ પૂજાં ન તે શોચ્યા ॥
યા સા અભૂષિ માતા તં કાલં સા અભૂત્ તદા માયા ।
શુદ્ધોદનો સ રાજા પિતા ભગવતો તદા આસિ ॥
યો સો મહાનુભાવો સમુત્થિતો તેન સત્યવાક્યેન ।
[_મ્વુ_2.231_] સો આસિ બોધિસત્વો ભગવાં શ્યામો હિ તં કાલં ॥
યો સો અભૂષિ રાજા તં કાલં સો અભૂષિ આનન્દો ।
ભગવતો જ્ઞાતિ પ્રેષ્યો બહૂનિ જાતીસહસ્રાણિ ॥
નાયં ક્વ પિ સંબુદ્ધો નાપિ ચ સ્વયંપ્રતિભઞ્જિતગ્રન્થો ।
ભૂતં હિ તદ્* ભગવતો પૂર્વચરિધર્મનિષ્પત્તિઃ ॥
_____સમાપ્તં શ્યામકજાતકં
બોધિસત્વો ઉરુવિલ્વાયે તપોવને દુષ્કરં ચરતિ । એકેન કોલેન દિવસં યાપેન્તો અષ્ટાદશ માસાં કોલાહરતાયે પ્રતિપન્નઃ । એકેન તિલેન દિવસં યાપેન્તો અષ્ટાદશ માસાં તિલાહરતાયે પ્રતિપન્નો । એકેન તણ્ડુલેન દિવસં યાપેન્તો અષ્ટાદશ માસાં તણ્ડુલમ્ આહરતાયે પ્રતિપન્નો । અષ્ટાદશ માસા સર્વશો અનાહરતાયે પ્રતિપન્નઃ ॥
એકં કોલં તસ્ય ભક્ષં એકં તિલકતણ્ડુલં ॥
ક્વચિ સ્ય સમ્બુદ્ધજ્ઞાનં ન વીર્યવન્તે સંશ્રયે ॥
કાલાશીતકો સર્વો વ એવં અંગાનિ સે અભૂત્* ॥
વિષ્કમ્ભે યથોષ્ટ્રપદં હનુકા સે તદા અભૂ ॥
જીર્ણગોપાનસ્યાન્તરિકા ઓશીર્ણા પાર્શ્વકે યથા ॥
એવં કાયં મહર્ષિસ્ય તપેન પરિશોષિતં ॥
વેષ્ટનવેણીવ દીર્ઘા ઉન્નતાવનતા યથા ॥
એવમ્ અસ્ય પૃષ્ઠિ કણ્ઠશ્ ચ ઉન્નતાવનતા અભૂત્* ॥
[_મ્વુ_2.232_] તસ્ય નેત્રા પ્રકાશન્તિ ઉદુપાને વ તારકા ॥