Mahāvastu-avādana · Part 141160

evaṃ saṃjāyate premnaṃ utpalaṃ vā yathodake //
saṃvāsena nivāsena prekṣitena smitena ca //
evaṃ saṃjāyate premnaṃ mānuṣāṇāṃ mṛgāṇa ca //
[_Mvu_2.169_] yatra manaṃ praviśati cittaṃ vāpi prasīdati //
sarvatra paṇḍito gacche saṃstavo vai pure bhavet* //
sā dāni gaṇikā tahiṃ aśvavāṇijake jātīsahasrāṇi premnānubaddhā / tasyā tahiṃ atyarthaṃ premnaṃ utpannaṃ // tasyā dāni etad abhūṣi / yadi etaṃ puruṣaṃ na labhāmi mariṣyāmi // sā dāni tanmuhūrtaṃ ceṭikām āha // amuke gaccha mama vacanena etāṃ vadhyaghātāṃ vadehi ahaṃ vo ettakaṃ hiraṇyasuvarṇaṃ dāsyāmi mā etaṃ puruṣaṃ ghātetha / anyo puruṣo āgamiṣyati etadvarṇo etadrūpo ca taṃ gṛhya taṃ māretha // tathā ca jalpasi dvitīyo na jānīte // tataḥ sā ceṭī gatvā teṣāṃ ca ghātakānāṃ yathāsandiṣṭaṃ ārocayesi // tasyā te vadhyaghātakā āhansuḥ // vāḍhaṃ evaṃ bhavatu // te dāni kṛtāntasūnikāṃ gacchanti // tahiṃ dāni gaṇikākule śreṣṭhisya ekaputrako dvādaśavarṣikena krayeṇa praviṣṭako daśa varṣā atikrāntā dve varṣā avaśiṣṭā // tadyathāha //
śātaṃ māyā kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāṃ duve śatā //
sahasraṃ māyā rājānāṃ strīmāyā hi anantikā //
sā dāni gaṇikā śyāmā tasya śreṣṭhiputrasya agrato bhojanaṃ vyapaneti vyaṃjanaṃ ca / śreṣṭhiputro pṛchhati // syāme kim imaṃ bhaviṣyati // sā āha // āryaputra taṃ me vadhyaṃ dṛṣṭvā kṛpā utpannā / tasyā me etad abhūṣi // svayaṃ imaṃ bhojanaṃ hariṣyāmi // śreṣṭhiputro āha // mā tvaṃ svayaṃ gacche ceṭiṃ preṣehi // sā āha // ko janāti dāsyati vā ceṭī na vā dāsyatīti / svayaṃ āharitvā dāsyāmi // tato so śreṣṭhiputro
[_Mvu_2.170_] āha // ānehi ahaṃ gamiṣyāmi mā tvaṃ svayaṃ gacchāsi // sā dāni bhūyasyā mātrayā māyāṃ darśayati / āha // na hoti mā āryaputro gacchatu ahaṃ gamiṣyāmi // śreṣṭhiputro pi āha // na hi mā tvaṃ gaccha ahaṃ gamiṣyāmi // gaṇikā āha // yathā āryaputrasya abhiprāyo bhavatu ahaṃ vā gaccheya āryaputro vā // so dāni śreṣṭhiputro taṃ bhojanam ādāya prasthito // tāye dāni gaṇikāye ceṭī uktā // gaccha yadā eṣo śreṣṭhiputro ghātito bhavati tataḥ taṃ puruṣaṃ praticchannaṃ ānayāhi yathā na kocit paśyeyā yāva dāni sūryo astameti // sarvo janakāyo nivṛttaḥ te ca vadhyaghātāḥ śmaśānam anuprāptāḥ so ca śreṣṭhiputro taṃ bhojanam ādāya upagato / tena so bhojano tasya vadhyasya upanāmito / tehi dāni vadhyaghātehi taṃ śreṣṭhiputraṃ ghātetvā so aśvavāṇijako osṛṣṭaḥ //
___so dāni tāye ceṭikāye pracchannaṃ taṃ gaṇikākulaṃ praveśito // so dāni aśvavāṇijako tatmuhūrtake ucchāpito snāpito mahārahaṃ vastraṃ parihāpito mahārahe paryaṃke upaviśāpito gandhamālyaṃ ca upanāmitaṃ bhojanam upanāmitaṃ / paṃcahi kāmaguṇehi samarpitaḥ samagrībhūto // ubhau krīḍanti ramanti pravicārayanti // so dāni prathamako śreṣṭhiputro daśavarṣapraviṣṭo āsi / yadā ghātāpito tadāpi dve varṣāṇi sarvopakaraṇaṃ mātāpitṝṇāṃ sakāśāto ānīyati // so dāni aśvavāṇijako taṃ vartanaṃ tādṛśaṃ paśyiya śokasamarpito pāṇḍuvarṇo bhave / na bhuktaṃ pi yaṃ bhojanaṃ taṃ chaḍḍeti mā haivaṃ ahaṃ pi tathā eva haniṣyāmi yathā so purimako śreṣṭhiputro // sā dāni gaṇikā taṃ aśvavāṇijakaṃ pṛcchati // āryaputra ettako kālo
[_Mvu_2.171_] yataḥ āryaputro iha praviṣṭo na ca te paśyāmi abhirataṃ na udagraṃ / kena te vaikalyaṃ kiṃ prārthayasi kasya vā te abhilāṣo taṃ labhiṣyasi / so dāni aśvavāṇijako āha // sā asmākaṃ nagarī takṣaśilā udyānopaśobhitā puṣkariṇīhi ca tatra ca abhīkṣṇaṃ jano udyānayātrāṃ nirdhāvati krīḍārthaṃ tāni codyānāni tāṃ ca udyānakrīḍāṃ dakakrīḍāni ca samanusmarāmi // gaṇikā āha // āryaputra ihāpi vārāṇasyāṃ udyānāni puṣkariṇyaś ca ārāmāni ca puṣpaphalopetāni ramaṇīyāni yadi āryaputrasya udyānagamane abhiprāyo nirdhāvāmi udyānabhūmiṃ krīḍārthaṃ // so āha // vāḍhaṃ virdhāvāmo ti //
___tāye dāni gaṇikāye anyatarā udyānabhūmī siktasaṃsṛṣṭā kārāpitā / taṃ aśvavāṇijakaṃ onaddhahayane prakṣipitvā khādyabhojyaṃ ca pānaṃ ca gandhamālyaṃ ca ādāya ceṭīhi puraskṛtā niṣkrāntā // tena dāni vajrasenena śreṣṭhiputreṇa sā gaṇikā uktā // etāṃ puṣkariṇīṃ pratisīrāhi prativeṭhāpehi viśvastā dakakrīḍāṃ krīḍiṣyāmaḥ na kocit paśyati // tasyā gaṇikāye bhavati // suṣṭu āryaputro jalpati tatra viśvastaṃ krīḍiṣyāmaḥ na ca naṃ kocit pratyabhijāniṣyati // tāye dāni gaṇikāye puṣkariṇī pratisīrāhi veṭhāpitā / te dāni udakakrīḍāye krīḍanti ramanti pravicārayanti ubhaye atṛtīyā // tasya dāni aśvavāṇijakasya bhavati / yadi ahaṃ adya na palāyāmi na bhūyaḥ śakyaṃ palāyituṃ // so dāni pānaṃ agre sthāpayitvā tāṃ gaṇikāṃ pāyeti yadā ca eṣā pramattā bhaved ahaṃ tadā śakyeyaṃ palāyituṃ // gaṇikā pi paśyati premnena paśyati māṃ āryaputro pāyetīti / sā dāni pibantī mattā
[_Mvu_2.172_] saṃvṛttā // so dāni aśvavāṇijako teṣāṃ ceṭīnām āha // gacchatha yūyaṃ bhāṇḍamūle āsatha vayaṃ viśvastā udakakrīḍāṃ krīḍiṣyāmaḥ // tā dāni ceṭī ekānte bhāṇḍamūle āsanti // te dāni ubhayo puṣkariṇīm otīrṇā udakakrīḍyakehi krīḍituṃ // so dāni aśvavāṇijako tāṃ śyāmāṃ kaṇṭhe samāliṃgaṃ kṛtvā nivarteti muhūrtaṃ vāretvā udyacchati / śyāmā jānāti āryaputra udakakrīḍāṃ karoti / evaṃ tena aśvavāṇijena vajrasenena bhūyobhūyo cirataraṃ nivuṭṭiya vāryati śyāmā ca pīḍiyati vajraseno ca tahiṃ udake nivuṭṭāpiya karoti alpaprāṇāṃ saṃjātāṃ // vajrasenasya bhavati / mṛtā eṣā śyāmā ayaṃ velā mama palāyanāye // so dāni śyāmāṃ mṛtām abhijñātvā puṣkariṇīye sopānasmiṃ sthapetvā ito itaḥ pratyavekṣitvā palāyate yathā na kenacid dṛṣṭo //
___teṣāṃ ceṭīnām etad abhūṣi / viloḍenti atra puṣkariṇīyaṃ āryaputro āryadhītā ca krīḍārthaṃ na ca sānaṃ kiṃcit krīḍāntānāṃ śābdaṃ śṛṇoma gacchāma jānāma // te dāni puṣkariṇīṃ allīnā paśyanti ca tāṃ śyāmāṃ tatra puṣkariṇyāṃ sopāne mṛtikāṃ śāyamānāṃ / kathaṃcid āśvāsayanti // sā dāni śyāmā tehi ceṭīhi tanmuhūrtaṃ omūrdhikam ālambāpitā sarvaṃ ca se udakaṃ mukhena āgataṃ // sā dāni śyāmā yaṃ velaṃ pratyāśvastā tataḥ ceṭīni pṛcchati kahiṃ āryaputro ti // ceṭī āhansuḥ // āryadhīte na khalv āryaputro kahiṃcid dṛśyati bhavitavyaṃ palāno // sā āha // mā ciraṃ karotha nagaraṃ pravekṣyāmaḥ // tā dāni nagaraṃ praviṣṭā //

[_Mvu_2.173_]___sā dāni śyāmā gaṇikā tanmuhūrtaṃ caṇḍālā śabdāpiyāna āha // ahaṃ yuṣmākaṃ ettakaṃ ca ettakaṃ ca hiraṇyaṃ upajīvanaṃ dāsyāmi icchāmi pratyagramṛtakaṃ puruṣaṃ anādaṣṭaṃ ānīyantaṃ // āhansu // vāḍhaṃ ānīyati // tehi śmaśānaṃ gatvā pratyagramṛtako puruṣo anādaṣṭo ānīyate yathā na kenacid dṛṣṭo // te dāni caṇḍālā upajīvanaṃ dattvā visarjitā // tāye dāni śyāmāye so mṛtako puruṣo gandhodakena snāpayitvā gandhehi anulipitvā arhantehi vastrehi veṭhitvā camusmiṃ prakṣipitvā subaddhaṃ kṛtvā teṣāṃ ceṭīnām āha // sarva ekakaṇṭhā rodanaṃ karotha evaṃ ca vadatha āryaputro kālagato āryaputro kālagato ti // tehi ceṭīhi yathāyathā tāye śyāmāye sandiṣṭaṃ rodanaṃ kṛtaṃ // mahatā janakāyena gaṇikāye śyāmāye gṛhe rodanaśabdaṃ śrutvā śreṣṭhiputro kālagato ti / tasya śreṣṭhiputrasya mātāpitṛbhiḥ śrutaṃ so asmākaṃ ekaputrako kālagato ti // te dāni rodanaṃ karontā taṃ gaṇikākulaṃ gatāḥ sarvo ca jñātivargo / gaṇikāvīthijanena samāsyati // te āhansu // apaharatha etāṃ camuṃ paścimadarśanaṃ putraṃ paśyāma // tasyā dāni gaṇikāye etad abhūṣi / yadi camuṃ hariṣyanti tato buddhiṣyanti tad ahaṃ khaṇḍakhaṇḍaṃ chindiṣyaṃ // sā teṣāṃ āha // mā tumhe camuṃ apahariṣyatha // te āhansuḥ // kiṃkāraṇaṃ // sā āha // yaṃ kālaṃ āryaputro glāno taṃ kālaṃ mayā ukta āryaputra gacchāhi mātāpitṝṇāṃ kulaṃ / so dānāha / ettakehi varṣehi na gato na idānīṃ gamiṣyaṃ yāvad vārttībhavāmi tataḥ gamiṣyaṃ mātāpitṝṇi draṣṭuṃ / so dāni yaṃ velaṃ na vārttībhavati vyādhinā ca grasto tato naṃ ahaṃ saṃdiṣṭā mā me
[_Mvu_2.174_] mṛtasya mātāpitṝṇāṃ jñātīnāṃ vā darśayiṣyasi ettakaṃ me priyaṃ karohi / mayā ca āryaputrasya pratijñātaṃ na āryaputra mṛtakaṃ kasyacit* mātāpitṝṇāṃ vā jñātīnāṃ vā upadarśayiṣyāmi / kāmaṃ ātmānam upasaṃkrameyaṃ na punar āryayutrasya śarīrasaṃdarśanaṃ kareyaṃ / tato yadi tumhe evaṃ camuṃ apaharatha ātmānaṃ aham upasaṃkrameyaṃ / evaṃ mayā āryaputrasya carimakāle pratijñātaṃ // śreṣṭhisya bhavati // evam etaṃ yathā eṣā jalpati yat kāraṇaṃ eṣā mama putrasya atyarthaṃ priyā manāpā ca āsi yā maraṇakāle pi mama putreṇa eṣā na parityaktā eṣāpi ca mama putrasya bhāvānuraktā hitakāmā ca āsi atmākaṃ ca putrako mṛto alabhanīyo eṣo rtho yadi vayaṃ etat putraṃ mṛtaṃ na labhāmaḥ tasmād apanetuṃ camuṃ // śreṣṭhinā āṇattaṃ // mā apaharatha camuṃ yathā mama putrasya maraṇakāle abhiprāyo tathā bhavatu // so dāni mahatā satkāreṇa nagarāto niṣkāsiya ekānte dhyāyito // sā dāni gaṇikā atikaruṇāni rodati śocati paridevati bahūni māyāni darśayati / nivārīyantī yena citā tataḥ abhimukhā dhāvati icchati citāyāṃ patituṃ sarvajanena nivāritā citāyāṃ patantī // tasya dāni śreṣṭhiputrasya mātāpitṝṇām etadabhūṣi // imā śyāmā gaṇikā asmākaṃ putrasya iṣṭā ca dayitā ca āsi etāye pi ca asmākaṃ putro iṣṭo ca dayito āsi yaṃ nūnaṃ vayemetāṃ śyāmāṃ gṛhaṃ pravaśyāmaḥ yā asmākaṃ putrasya darśanaṃ bhaviṣyati // tena dāni śreṣṭhinā sā śyāmā rājakulāto anujānāpetvā gṛhaṃ praveśitā // sā dāni omuktamaṇisuvarṇā odātavastrāmbaradharā ekaveṇīdharā vajrasenam aśvavāṇijakaṃ śocantī āsati / śreṣṭhiputrasya ca mātāpitṝṇām etad abhūṣi / asmākam eṣā ekaputrasya
[_Mvu_2.175_] śocati // so dāni śreṣṭhi sabhāryako yathā va putrakaṃ tathā tāṃ śyāmāṃ ceṣṭati //
___kadācid dāni takṣaśilakā naṭā vārāṇasīm āgatāḥ / te dāni naṭadārakā bhikṣārthakā taṃ śreṣṭhikulaṃ praviṣṭā // tāye dāni śyāmāye teṣāṃ naṭadārakānām uttarāpathakaṃ bhāṣyaṃ pragṛhītaṃ / sā tāṃ naṭadārakāṃ pṛcchati / kuto yūyaṃ ti // te āhansuḥ // uttarāpathakā vayaṃ // sā āha // katamāto adhisthānāto // te āhansuḥ // takṣaśilāto // sā āha // yonaṃ pratyabhijānatha yūyaṃ takṣaśilāyāṃ śreṣṭhiputro vajraseno nāma aśvavāṇijo // naṭadārakā āhansuḥ // āma pratyabhijānāma // sā āha // śakyatha mama vyāpāraṃ kartuṃ // te āhansuḥ // vāḍhaṃ śakyāmo ti kiṃ kartavyaṃ // sā āha // imaṃ ślokaṃ śreṣṭhiputrasya vajrasenasya santike bhaṇatha //
yān tvaṃ sālehi phullehi śyāmāṃ kauśeyavāsinīṃ //
gāḍhaṃ aṃkena pīḍesi sā te kauśalyaṃ pṛcchati //
te dāni naṭadārakā anupūrveṇa takṣaśilām āgatā aśvavāṇijakaṃ vajrasenam upasaṃkramitvā āhansuḥ //
yān tvaṃ sālehi phullehi śyāmāṃ kauśeyavāsinīṃ //
gāḍhaṃ aṃkena pīḍesi sā te kauśalyaṃ pṛcchati //
so dāni vajraseno śreṣṭhiputro taṃ ślokaṃ śrutvā tāṃ naṭadārakāṃ gāthayā pratabhāṣe //
[_Mvu_2.176_] rāgābhibhūtā na sukhaṃ śayanti
kṛtānukāraṃ pratikartukāmā //
narāḥ kṛtajñā na sukhaṃ śayanti
vairaprasaṃgī na sukhaṃ śayanti //
taṃ vo na śraddadhāmy ahaṃ vāto vā girim āvahe //
kathaṃ sā mṛtikā nārī mama kauśalyakaṃ bhaṇe //
te dāni naṭadārakā āhaṃsuḥ //
nāpi sā mṛyate nārī nāpy anyam abhikāṃkṣati /
ekaveṇīdharā bālā tvām eva abhikāṃkṣati //
śreṣṭhiputro vajraseno āha //
asaṃstutaṃ me cirasaṃstutena
na nirmiṇeyā dhruvam adhruveṇa //
ito py ahaṃ dūrataraṃ gamiṣyaṃ
mamāpi sā anyaṃ na nirmiṇeya //
syāt khalu bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena vajraseno nāma aśvavāṇijako abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tatkasya hetoḥ / ahaṃ sa bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena vajraseno nāma aśvavāṇijako abhūṣi // anyā sā tena kālena tena samayena nagare vārāṇasīye gaṇikā śyāmā nāma abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣā sā bhikṣavaḥ yaśodharā tena kālena tena samayena vārāṇasyāṃ

[_Mvu_2.177_] nagare śyāmā nāma agragaṇikā abhūṣi / tadāpi ahaṃ etāye anapekṣo etarahiṃ pi etāye anapekṣo //
_____samāptaṃ śyāmāye jātakaṃ //
atha bhikṣū āhansuḥ // bhagavāṃ yaśodharāye vadhe nirnīyanto trāyito / bahukarā bhagavato bodhisatvabhūtasya saṃsāre saṃsarantasya yaśodharā āsi // bhagavān āha // vāḍhaṃ bhikṣavaḥ bahukarā yaśodharā āsi tathāgatasya saṃsāre saṃsarantasya / anyadāpi ahaṃ etāye yaśodharāye amitrahastagato rakṣito // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ nagare vārāṇasī kāśijanapade ugraseno nāma rājā rājyaṃ kārayati kṛtapuṇyo maheśākhyo susaṃgṛhītaparijano dānasaṃvibhāgaśīlo mahākośo mahāvāhano / tasya taṃ rājyaṃ ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇajanamanuṣyaṃ ca sukhitajanamanuṣyaṃ ca praśāntadaṇḍaḍamaraṃ sunigṛhītataskaravyavahārasaṃpannaṃ ca // tasya dāni janapade campako nāma nāgarājo prativasati kṛtapuṇyo utsadakuśalasaṃcayo anekanāgaśatasahasraparivāraḥ // tasya dāni caṃpakasya nāgarājño bhavanaṃ devabhavanasaṃnibhaṃ saptaratnamayāni vimānāni sarvatrakāni sarvakālikāni puṣpaphalāni ratnamayāyo puṣkariṇīyo utpalapadumanalinikumudapuṇḍarīkasaṃchannā // tāye puṣkariṇīye avidūre vaiḍūryastambhaprāsādo ratnāmayo musāragalvatalāstṛto // tasya ca rājño ṣoḍaśanāgakanyāsahasrāṇi antaḥpuraṃ // so dāni tahiṃ nāgabhavane yathā devarājā tathā modati // so dāni aṣṭamīṃ caturdaśīṃ paṃcadaśīṃ triṣkṛtvo pakṣasya caturmahāpathe upoṣadhaṃ upoṣati / aṣṭāṃgasamanvāgato osṛṣṭakāyo viharati //
[_Mvu_2.178_] so dāni nāgarājā tahiṃ caturmahāpathe upavāsaṃ samādatto ahituṇḍakena dṛṣṭo / tena so ahituṇḍikena campako nāgarājo tataś caturmahāpathāto gṛhya sarpakaraṇḍake prakṣipto āsati / nāpi tasya ahituṇḍikasya kupyati nāntarahīyanto mahābalo mahātejo nāgarājā icchati sajanapadāṃ vārāṇasīṃ bhasmīkareyā // tatra sarpakaraṇḍe taṃ vrajam anupālento āsati // tenāpi nāgarājñā parivārasya nimittāni ācikṣitāni yadi mama ettha caturmahāpathe upavāsaṃ samādattasya kocid viheṭheya tahiṃ nāgabhavane nimittāni bhaviṣyanti / yadi iha nāgabhavane etāni vanaspatīni saṃmilāyensuḥ etāni ca utpalapadumakumudapuṇḍarīkasaugandhikāni tato jānetha baddho so nāgarājā / yadi etāni vanaspatīni sarvāṇi sarvaśuṣkapatrā bhavensuḥ etāni ca puṣkariṇīni nirodakāni bhavensuḥ tataḥ jānetha hato nāgarājā ti // tena dāni campakena nāgarājñā ahituṇḍakena sarpakaraṇḍake baddhena tahiṃ nāgabhavane etāni nimittāni prādurbhavanti // te dāni nāgā ca nāgakanyā ca tahiṃ nāgabhavane tāni nimittāni dṛṣṭvā sarve utkaṇṭhitā baddho nāgārājā / kiṃ tato // ekameko samartho taṃ nāgarājaṃ tataḥ ahituṇḍikasya hastāto mokṣayituṃ na ca taṃ nāgarājaṃ bhokṣayanti // yat kāraṇaṃ pūrve va nāgarājena parivārasya saṃdiṣṭaṃ / yadi mama upavāsasamaṃgisya kocid hareya vā bandheya vā na yuṣmābhis tasya kenacid apriyo vā viprayo vā kartavyo / yat kāraṇaṃ eṣa mama vratottamaḥ //
___tasya dāni nāgarājño agramahiṣī ṣoḍaśānāṃ strīsahasrāṇāṃ . . . . . / tāye ca vārāṇasīṃ gatvā rājño ugrasenasya upariprāsādavaragasya nāgarājño grahaṇaṃ sanidānam ārocitaṃ // rājā ugraseno tasyā nāginīye sakāśāto campakasya nāgarājño
[_Mvu_2.179_] taṃ guṇaparikīrtanaṃ śrutvā prīto saṃvṛtto / rājā tāṃ nāgakanyām āha // niṣīdāhi vā svakaṃ vā bhavanaṃ gacchāhi yāvat sudūtā taṃ nāgarājam anveṣiya āgacchanti iti // nāginī āha // mahārāja ahituṇḍikaṃ saṃtoṣayitvā grāmavareṇa vā hiraṇyasuvarṇena vā taṃ nāgarājānaṃ mokṣehi mā rājājñayā // rājā āha // nāgini evam astu ahituṇḍikaṃ paritoṣetvā grāmavareṇa vā hiraṇyasuvarṇena vā caṃpakaṃ nāma nāgarājānaṃ mokṣayiṣyāmi // sā dāni nāgakanyā ugrasenasya kāśirājño āha // śaraṇagato te mahārāja caṃpako nāma rājā sārdhaṃ ṣoḍaśahi strīsahasrehi // evam uktvā sā nāgakanyā antarahitā // rājñā ugrasenena samantā dūtā preṣitā / campako nāgarājā upavāsasamaṃgī ahituṇḍikena gṛhītako taṃ ānetha //
manasā devānāṃ vacasā pārthivānāṃ
acireṇāḍhyānāṃ karmaṇā daridrāṇāṃ //
rājño ugrasenasya vacanamātreṇa rājadūtehi ahituṇḍako sanāgarājo ānīto // rājñā taṃ ahituṇḍikaṃ paritoṣetvā grāmavareṇa hiraṇyasuvarṇena ca caṃpako nāgarājo bhokṣitaḥ // muktamātro ca campako nāgarājā devarājaviṣayo saṃvṛtto nāgabhavano ca yathāpaurāṇaṃ saṃvṛttaṃ devabhavanasannibhaṃ tasya ca nāgarājño parivāro yathāpaurāṇaṃ naṃ bhavanaṃ dṛṣṭvā prītā tuṣṭā saṃvṛttā / mukto nāgarājā //
___so dāni nāgarājā ugrasenena kāśirājā sārdhaṃ ekaparyaṃkena niṣaṇṇo // so taṃ kāśirājaṃ nimantreti icchāmi mahārāja yaṃ saparivāro mama bhavanaṃ paśyesi // rājā āha // yūyaṃ nāgā tīkṣṇaviṣā ca krodhanā ca / na śakyāmi nāgabhavanaṃ gantuṃ // nāgarājā tam āha // mahāraja saśarīro so mahānarake prapateyā yo

[_Mvu_2.180_] asmākam edṛśaṃ tava pūrvopakārim apakṛtvāna jīvaṃ narake pateyā / sacandratārā pṛthivī pateyā nadyo ca pratiśrotaṃ vahensuḥ // na khalv evaṃ ahaṃ mṛṣāvādaṃ bhāṣeyā tava ca kṛtaṃ na jāneyā // rājā āha // yathā nāgarājasya iṣṭaṃ tathā bhavatu / paśyāmi te bhavanaṃ // rājñā ugrasenena amātyā āṇattā / yujyantu rathā hasti aśvā vividhāni ca yānāni nāgarājño bhavanaṃ drakṣyāmaḥ // vacanamātreṇa rājño amātyehi pratijāgṛtaṃ // rājā sāmātyaparijano sayugyabalavāhano campakena nāgarājñā sārdhaṃ ekayānam abhiruhitvā mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye mahato janakāyasya hakkārahikkāramarupaṭahaśaṃkhasanninādena vārāṇasīye nagarāto niryātvā yena campakasya nāgarājño bhavanaṃ tena prayāsi / yāvattāṃ yānānāṃ bhūmiṃ tāva yānehi yātvā padacāreṇa caṃpakasya nāgarājño bhavanaṃ praviṣṭo saparivāro // so dāni taṃ campakasya nāgarājño bhavanaṃ paśyati devabhavanasaṃnibhaṃ puṣpaphalopetehi vṛkṣasahasrehi upaśobhitaṃ nānāprakārehi ca mālyehi upavāsitaṃ puṣkariṇīhi ca ratnāmayīhi upaśobhitaṃ utpalapadumanalinikumudapuṇḍarīkasaugandhikasaṃchannāhi nānāvicitrehi ca ratnamayehi kūṭāgārehi prāsādehi ca vaiḍūryastambhehi musāragalvāstṛtatalehi // tatra kāśirājā campakena nāgarājena ratnāmaye paryaṅke upaviśāpitaḥ // tāni ṣoḍaśa nāgakanyāsahasrāṇi caṃpakaṃ nāgarājaṃ upakramya pṛcchanti / kathan te amitramadhye vāso āsi kathaṃ te kṣudhāpipāsā vinoditā kathaṃ vā tataḥ mokṣo āsi // nāgarājā āha // labdho me yathocitam annapānaṃ imena ca kāśirājñā mokṣito // tā dāni ṣoḍaśa nāgarājakanyāsahasrāṇi rājño ugrasenasya prītā tuṣṭā saṃvṛttā muktānāṃ paṃca vaiḍūryamiśrāṇi vāhaśatāni dinnāni // campakena nāgarājena sarvākāraṃ
[_Mvu_2.181_] ugrasenasya rājño bhavanaṃ paśyati devabhavanasannibhaṃ // rājakulaṃ parirakṣitaṃ asti dāgho ca utpanno campakena nāgarājena nirvāpitaḥ //
_____iti śrīcampakasya nāgarājasya parikalpapadaṃ samāptaṃ //
atha
kā nu vidyud ivābhāsi sarasi viya tārakāḥ //
tāmrapādapayaṣṭir vā puṣpitā vanam antare //
asi tvaṃ nandane jātā jātā citrarathe vane //
devī asi vā gandharvī na tvaṃ asi hi mānuṣī //
nāgakanyā āha //
nāhaṃ devī na gandharvī na mahārāja mānuṣī //
nāgakanyāhaṃ bhadran te avīcī iha āgatā //
rājā āha //
citrāntacittā vilutendriyāsi
netrehi te vāri śravanti kin te //
naṣṭaṃ hi kiṃcī abhiprārthayantī
ihāgatā tāni na dīrghaṃ brūhi //
nāgakanyā āha //
yam ugratejaṃ urago tti āhu
nāgo ti naṃ āhu janā janendra //
tam agrahe puruṣo jīvitānvitaṃ
taṃ bandhanā muṃca patiṃ me deva //
[_Mvu_2.182_] nagaraṃ pi nāgo bhasmīkareyā
tathā hi yāvac ca balopapeto //
dharmaṃ tu nāgo ayaṃ yācamāno
hastatvam āgacche vaṇīpakasya //
rājā āha //
kathaṃ vijāneya gṛhītanāgo
sa ugratejo balasthāmavanto //
durāsado duḥprasaho bhujaṃgo

hastatvam āgacche vaṇīpakasya //
nāgakanyā āha //
caturdaśīṃ paṃcadaśīṃ ca aṣṭamīṃ
catuṣpathe gacchati nāgarājo //
osṛṣṭakāyo vicaranto nāgo
hastatvam āgacche vaṇīpakasya //
evaṃ vijānesi gṛhītanāgo
so ugratejo balasthāmaprāpto //
durāsado duḥprasaho bhujaṃgo
hastatvam āgacche vaṇīpakasya //
rājā āha //
niṣīda vā tiṣṭhahi tvaṃ va nāgi
gacchāhi vā tāva svakaṃ niveśanaṃ //
yāvadmi dūtā gato nīyatāṃ ti
anveṣisuḥ nāganṛpaṃ yaśasvinaṃ //
[_Mvu_2.183_] nāgakanyā āha //
dharmeṇa mocehi asāhasena
grāmeṇa niṣkena ca gośatena //
osṛṣṭakāyo nigṛhītanāgo
puṇyārthiko mucyatu nāgarājo //
rājā āha //
dharmeṇa moceṣyam asāhasena
grāmeṇa niṣkeṇa gavāṃ śatena //
osṛṣṭakāyo ca bhujaṃgo gacchatu
prīto ca saṃpadyatu nāgarājā //
nāginī āha //
soḍaśa strīsahasrāṇi āmuktamaṇikuṇḍalā //
vārivāsagṛhāśritā ārya tvāṃ śaraṇāgatā //
rājadūtehi ahituṇḍiko ca nāgarājā ca ānīto // rājā ugrasena āha //
demi niṣkaśataṃ labdhaṃ sthūlā ca maṇikuṇḍalā //
catuḥśataṃ ca paryaṃkaṃ dāmakapuṣpasannibhaṃ //
bhāryāṃ ca sadṛśīdevīṃ mucyatu uragādhipaḥ //
ahituṇḍiko āha //
vinā tu dānā vacanān narendra
muṃcāmimaṃ dhārmiko nāgarājā //
mahānubhāvo paralokadarśī
mahābalo so ca na saṃviheṭhyo //
[_Mvu_2.184_] mukto campako nāgo kāśirājānaṃ bhāṣati //
namo te kāśināṃ rāja namo te kāśivardhana //
aṃjalin te pragṛhṇāmi paśya rāja mo niveśanaṃ // {me niveśanaṃ?}

rājā ugrasena āha //
suduṣkaraṃ nāga mayā kṛtaṃ te
duḥkhāsi tvaṃ bandhanād asi muktaḥ //
jāto ca loke na kṛtāni jānati
mā khussa me nāga kṛtaṃ na jāne //
nāgarājā āha //
narakasmiṃ jīveya ciraṃ sa kāmaṃ
mā kāyikaṃ kiṃci labheya sādhu //
yo bādhate pūrvakarisya rājño
asmādṛśo tuhya kṛtaṃ na jāne //
rājā āha //
tumhe hi me tīkṣṇaviṣā udārā
mahābalā kṣiprakopā ca nāgā //
nāgāham etaṃ abhiśraddadhāmi
no tvaṃ amanuṣo manuṣasya kruddho //
nāgarājā āha //
narakasmiṃ so śaktitale pateyā
. . . . ūrdhvapādo adhośiro //
[_Mvu_2.185_] yo bādhate pūrvakarisya rājño
asmādṛśo tuhya kṛtaṃ na jāne //
apy eva vāto girim āvaheya
candro ca sūryo ca kṣitiṃ pateya //
sarvā ca nadyo pratiśrotā vahensuḥ
na tv evahaṃ rāja mṛṣā bhaṇeyaṃ //
rājā āha //
yatheṣṭaṃ nāgarājasya tathā bhotūragādhipa //
yathā tuvaṃ yācesi paśyāmi te niveśanaṃ //
rājā ugraseno amātyān āha //
yujyantu te rājarathā sucitrā
kambojakā aśvavarā sudāntā //
hastī ca yujyantu suvarṇacchatrā
drakṣyāmy ahaṃ nāganiveśanāni //
amātyā āhansuḥ //
yuktā ime aśvarathā sucitrā
kambojakā aśvavarā sudāntā //
hastī ca yuktās te suvarṇacchatrā
niryātu (rājendro) mahābalena //
tato ca rājā niryāsi senā ca caturaṃginī //
mitrāmātyaparivṛto jñātīsahapuraskṛto //
[_Mvu_2.186_] bherī mṛdaṃgā paṭahāś ca saṃkhā

vādyensu veṇū ugrasenarājño //
niryāti rājā mahatā balena
puraskṛto nārigaṇasya madhye //
gatvāna kāśīnāṃ rājā nāgarājaniveśanaṃ //
adrākṣīn nāgarājasya devānāṃ bhavanaṃ yathā //
āmrajambūhi saṃchannaṃ kokilagaṇasevitaṃ //
addarśā nāgarājasya kāśirājā niveśanaṃ //
samantato vanagulmā puṣpitā sarvakālikā //
manojñagandhaṃ pravāyanti nāgarājaniveśane //
suvarṇarūpyasopānā puṣkariṇyo abhinirmitā //
padumotpalasaṃchannā nānādvijaniṣevitā //
vaiḍūryastambhaprāsādā musāragalvatalāstṛtā //
addarśā nāgarājasya kāśirājā niveśane //
praviśya kāśīnāṃ rājā nāgarājaniveśanaṃ //
paryaṃkasmiṃ upaviśe jātarūpamaye śubhe //
dṛṣṭvāna taṃ āgataṃ ca nāgarājaṃ ca campakaṃ //
kāśirājena sārdhaṃ ca kṛtvāna aṃjaliṃ natā //
pṛcchati nāgakanyā yadāsi amitramadhyame //
tato pipāsāṃ kṣudhāṃ ca kathaṃ tatra vinodaye //
[_Mvu_2.187_] nāgarājā āha //
yathocitaṃ labhyati annapānaṃ
kṣudhāpipāsāya vinodanārthaṃ //
ayaṃ ca me . . . . . kāśirājā
kṣipraṃ nāma mocaye bandhanāto //
tā dāni ṣoḍaśa nāgakanyāsahasrāṇi ugrasenaṃ kāśirājam abhistavensuḥ //
evaṃ nandāhi bhadran te kāśirāja sabāndhavo //
yathā vayam adya nandāma dṛṣṭvānam uragādhipaṃ //
evaṃ nandāhi tvaṃ rāja saha sarvehi jñātihi //
yathā vayam adya nandāma samagrā patinā saha //
muktāna te vāhaśatāni paṃca
vaiḍūryamiśrāna dadāsi rājñe //
antaḥpure bhūmi samāstarā hi
niṣkardamā tviṣimati nīrarāja //
taṃ tādṛśaṃ atha sa rājā dṛṣṭvā
antaḥpuraṃ devavimānakalpaṃ //
nārīgaṇena paricaryamāṇo
anuśāsate kāśipuraṃ samṛddhaṃ //
rājā ugrasena āha //
tvaṃ kaṃcukāmbaradharo suvastro
tatra yāpento anupamavarṇo //

divyehi kāmehi samaṃgibhūtaḥ
kimarthaṃ nāga bhuvi tvaṃ caresi //
[_Mvu_2.188_] nāgarājā āha //
nānyatra bhave mānuṣako jano tu
saṃcintyati so divasaṃgamo vā //
yonimahaṃ mānuṣīṃ prārthayanto
tasya kāraṇāya tapaṃ carāmi //
rājā ugraseno cintayati //
dṛṣṭā nāgā ca nāgī ca prārthayantā mānuṣaṃ bhavaṃ //
kiṃ kariṣyāmi śubhaṃ karma apāyasamatikramaṃ //
pūrvenivāsaṃ bhagavāṃ pūrvejātim anusmaran* //
jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇa santike //
te skandhā tāni dhātūni tāni āyatanāni ca //
ātmānaṃ ca adhikṛtya bhagavān tam arthaṃ vyākare //
anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā //
campako haṃ tadā āsi nāgarājā maharddhiko //
yaśodharā nāgakanyāsi evaṃ dhāretha jātakaṃ //
evam idam aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ
uccanīcaṃ caritaṃ purāṇaṃ //
vigatajvaro vigatabhayo aśoko
svajātakaṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye //
bhagavānāha // tadāpy ahaṃ bhikṣavaḥ nāgabhūto ahituṇḍikena baddho mānsārthaṃ yaśodharāye mokṣito
/ aśvavāṇijako pi santo vārāṇasīye saṃjāto mocito //
_____iti śrīcampakanāgarājasya jātakaṃ samāptaṃ //
[_Mvu_2.189_] chandako bodhisatvena abhiniṣkramantena anomiyāto adhisthānāto nivartito / chandakaś ca kaṇṭhako ca kapilavastu āgatā // rājā śuddhodano śrutvā chandako āgato kaṇṭhakam ādāya chatraṃ ca ābharaṇāni ca rājakulāto bāhiradvāraśālāṃ nirdhāvito sāntaḥpuro yaśodharāpi kaṇṭhakaṃ grīvāyām upagṛhya prarīdantī āha // kahin te kaṇṭhaka kumāro nīto kiṃ mayā tava aparāddhaṃ chandakasya ca yaṃ yūyaṃ mama sukhaprasuptāye kumāram ādāya gatā ahaṃ ca ṣaṣṭisahasraṃ ca antaḥpuraṃ bhavati vidhavākṛtaṃ // chandako āha // kim asmākaṃ aparādhaṃ kṛtaṃ ahaṃ pi uccena svareṇa āravāmi / kumāreṇa abhiniṣkramantena kaṇṭhakena uccena svareṇa hīṣaṇaśabdaṃ na ca yuṣmākaṃ ko pi vibudhyati // devasahasrakoṭīyo antarīkṣe samāgatā // imāṃ mallabhūmiṃ anomiyaṃ nāma adhiṣṭhānaṃ nīto vaśiṣṭasya {vaśiṣṭhasya?} ṛṣisya āśramapadasya nātidūre // kumāreṇa lubdhakasya kāśikāni dattvā kāṣāyāṇi gṛhītāni svayaṃ cūḍā asipatreṇa cchinnā sā ca cūḍā śakreṇa devarājena praticchitā // tataḥ mo kumāreṇa ābharaṇāni dattvā nivartitā / evaṃ ca ahaṃ sandiṣṭo / pitaraṃ me kauśalyaṃ pṛcchesi mātusvasāye pi sarvasya jñātivargasya / kṛtakāryo pi paripūrṇasaṃkalpo āgamiṣyāmi // yaśodharā ca ṣaṣṭisahasraṃ ca antaḥpuraṃ sarvaṃ ca śākyarāṣṭraṃ roditvā paridevitvā svakasvakāni niveśanāni gatā //
___chandakasya rājakulaṃ praveśitvā rājārhaṃ praṇītaṃ annapānakhādyabhojyaṃ upanāmitaṃ / kaṇṭhakasyāpi madhumrakṣitāni modakāni upanāmitāni tathā anyam api rājārhaṃ khādyabhojyaṃ modakaprakārāṇi ca kaṇṭhakasya purato rāśīkṛtā na ca kaṇṭhako paribhuṃjati //
[_Mvu_2.190_] bodhisatvaṃ samanusmaranto sarvakālam aśrūṇi pravarteti / antaḥpurikā ca aṃśukehi dukūlehi paṭṭorṇehi ca mahārahehi rājārhehi vastrehi kaṇṭhakasya anye aśrūṇi pramārjenti anye śīrṣaṃ pramārjenti anye grīvaṃ pramārjenti anye pṛṣṭhaṃ pramārjenti anye skandhaṃ pramārjenti anye bāhuṃ pramārjenti anye sandhiṃ pramārjenti anye bāladhiṃ pramārjenti anye pādāni parimardayanti anye madhumrakṣitāni ālopāni mukhe allīyanti anye nānāprakārāṇi khajjakāni allīyanti anye ukkārikāni allīyanti anye modakāni allīyanti suvarṇarūpyamayehi bhājanehi ratnavicitrehi rājārahāṇi pānāni allīyanti na ca kaṇṭhaka āhāraṃ karoti / bodhisatvasya śokena anāhāro ca kaṇṭhako kālagato bodhisatvam apaśyanto // tasya kālagatasya rājñā śuddhodanena mahatā rājānubhāvena śarīrapūjā kṛtā // samanantarakālagato ca trāyastriṃśehi upapanno śikhaṇḍisya devaputrasya putratvam abhyudgato kaṇṭhako nāma devaputro maharddhiko mahānubhāvo anyeṣāṃ pūrvopapannānāṃ devasahasrāṇāṃ devaputrāṇāṃ divyehi daśahi sthānehi abhibhavati / tadyathā divyenāyuṣā divyena varṇena divyena sukhena divyena aiśvaryeṇa divyena parivāreṇa divyehi ca rūpehi śabdehi gandhehi rasehi divyehi ca sparśehi //
___yadā bhagavāṃ pravṛttapravaradharmacakro vaistārikaśāsanasaṃjāto tadāyuṣmatā mahāmaudgalyāyanena deveṣu cārikāṃ caramāṇena kaṇṭhako devaputro dṛṣṭo dṛṣṭvā ca punaḥ gāthayā adhyabhāṣe //
[_Mvu_2.191_] candro yathā paṃcadaśīṃ nakṣatraparivārito /
obhāseti diśāṃ sarvāṃ tārakā vigatā nabhā //
tathopamam idaṃ veśma divyaṃ devapure tava /
prajvālyamāno varṇena ādityo va virocasi //
musāragalvamuktāhi maṇilohitakāhi ca /
citrā susaṃskṛtā bhūmi na cātrodvāyate rajaḥ //
vaiḍūryasya suvarṇasya sphāṭikarūpiyasya ca /
kūṭāgāraśubhāsthānā prāsādā te manoramā //
prāsādānāṃ ca avidūre puṣkariṇyo sunirmitā /
vaiḍūryaphalakasopānā suvarṇavālikasaṃstṛtā //
tāsāṃ ca tīreṣu drumā sujātā
mahā mahāntaṃ viṭapaṃ samudgatā /

abhyudgatā brahmapuraṃ ca ambarād
vāteritā sarvadiśā pravānti //
teṣāṃ ca tīreṣu drumā sujātā
mahā mahāntaṃ viṭapaṃ samudgatā /
saṃpuṣpitā bhānti diśā catasro
dvijehi ghuṣṭā rucirasvarehi //
saṃchannā puṇḍarīkehi padumehi utpalehi ca /
nānāvarṇehi puṣpehi vānti sarvadīśo diśo //
ekamekasmiṃ tūryasmiṃ ṣaṣṭi nṛtyanti apsarā /
[_Mvu_2.192_] tāsāṃ ca nṛtyamānānāṃ divyakanyā kānane //
divyo niścarate sabdo dvijakanyāgaṇe yathā /
suvarṇapāde paryaṃke nirmite ratanāmaye //
saṃskṛte suvisṛṣṭe svargakāyasmi modasi /
suvarṇapāde paryaṃke nirmite ratanāmaye //
prekṣamāṇo diśā sarvāṃ brahmā ca upaśobhasi /
tasmiṃ . . . . paryaṃke tūlikāstṛte //
alaṃkṛtā devakanyā vījanti cāmarehi te /
tavam ete apsarasaṃghā hemajālā alaṃkṛtā //
bāhāṃ vikīrya nṛtyanti gāyanti ca suvāditaṃ /
kācit tatra upagāyanti upavādenti apsarā //
kācic ca upanṛtyanti saṃgītasmiṃ suvādite /
kācit te ruciraṃ śabdaṃ muṃcanty aṃgehi sarvaśo //
kāsāṃcit sarvaromehi vānti gandhā amānuṣā /
taṃ devakanyāhi upetarūpaṃ
niveśanaṃ te padumuttarāhi //
suvarṇakaṃcukakṛtabhūtim etaṃ
bhavanamaho laṃkṛtam apsarohi /
kiṃ tvaṃ karma karitvāna pūrva anyāsu jātiṣu /
kena kuśalamūlena trāyastriṃśopapadyatha //
kiṃ tvaṃ karma karitvāna pūrve mānuṣyake bhave /
[_Mvu_2.193_] kena kuśalamūlena vipākam anubhosimaṃ //
kena tvayā ayaṃ labdho āyurvaśo yaśo balaṃ /
ṛddhiṃ ca parivāraṃ ca anubhosi amānuṣaṃ //
kiṃ tvayā kalyāṇaṃ karma karitvā anyāsu jātiṣu /
kena kuśalakarmeṇa vipākam anubhosimaṃ //
kena te brahmacaryeṇa saṃyamena damena ca /
kena kuśalakarmeṇa svargakāyasmi modasi //
kenāpi evaṃ jvalito anubhāvo varṇo ca te /
kena kuśalakarmeṇa sarvāṃ diśāṃ prabhāsasi //
pṛcchito devaputra brūhi kasya karmasyidaṃ phalaṃ /

so devaputro ātmanā maudgalyāyanena pṛcchito /
praśnaṃ pṛṣṭo viyākarṣi sthavirasyeti me śrutaṃ //
ahaṃ kapilavastusmiṃ śākyānāṃ nagarottame /
aṭṭālakoṭṭaracite dṛḍhaprākāratoraṇe //
godhāmukhaniryūhadṛḍhārgalakapāṭatoraṇe /
hayagajarathācīrṇe āvāse śākyaśreṣṭhino //
ākīrṇajanamanuṣye nagare sādhunirmite /
śuddhodanasya putrasya sahajo āsi kaṇṭhako //
yadā cābhiniṣkramesi pravrajyāye narottamo /
tadā sa vacanam āha bahusamyaggirāṃ bravīt* //
[_Mvu_2.194_] tāṃ saha girāṃ śruṇitvā harṣajātena cetasā /
vegajāto namasyanto vahed ahaṃ puruṣottamaṃ //
pareṣāṃ viṣayaṃ gatvā udgatasmiṃ divākare /
mama cchandakaṃ ca vihāya anavekṣo sa prakrame //
tasya tāmranakhā caraṇāṃ jihvāyā parilehiya /
rodamāno udvīkṣeyaṃ gacchantaṃ puruṣottamaṃ //
tasyaiva adarśanena śākyaputrasya śrīmato /
khura-ābādha utpadyet tato kālaṃ karomy ahaṃ //
tasyaivam anubhāvena vimānam āvasāmy ahaṃ /
nārīvaragaṇākīrṇaṃ kūṭāgāraṃ varuttamaṃ //
saced bhadante gacchāsi śākyasiṃhasya santike /
kaṇṭhako vacanaṃ āha vadesi puruṣottamaṃ /
eṣo cāham api āmaṃsye vandituṃ puruṣottamaṃ //
sādhu khu darśanaṃ bhoti tādṛśānāṃ maharṣiṇāṃ /
tena mayā idaṃ labdhaṃ āyuvarṇayaśobalaṃ /
ṛddhiṃ ca parivāraṃ ca anubhomi amānuṣaṃ //
tena me brahmacaryeṇa saṃyamena damena ca /
ayaṃ me tādṛśī ṛddhī apratikrāntā amānuṣī //
taṃ karmaṃ kuśalaṃ kṛtvā yat taṃ upacitaṃ purā /
tena kuśalakarmeṇa vipākam anubhavāmy ahaṃ //
bhogā ca me utpadyensu ye kecit* manasi priyā /
devā ca me namasyanti teṣāṃ ca upacito ahaṃ //
[_Mvu_2.195_] tasmiṃ cittaṃ prasādetha dakṣiṇīyeṣu tādṛśaṃ //
paśyati rakṣabhūtena karmaṃ upacitaṃ śubhaṃ //
_____iti śrīmahāvastu-avadānakathāyāṃ kaṇṭhakasya vyākaraṇaṃ samāptaṃ //
śuddhāvasehi devehi tahiṃ araṇyāyatane kāṣāyaprāvṛto lubdhako nirmito / so dāni bodhisatvena dṛṣṭo //
tatrādrākṣīd araṇyasmiṃ lubdhakaṃ kāṣāyaprāvṛtaṃ //
so tatra upasaṃkramya idaṃ vacanam abravīt* //
imau kāśikau gṛhṇitvā dehi kāṣāyaṃ tvaṃ mama /
so tau kāśikau gṛhītvā deti kāṣāyaṃ lubdhako //

tataḥ kāṣāyau gṛhṇitvā tuṣṭo āttamano abhūt* /
so patho me varo dhīro uttamārthasya prāptaye ti //
bodhisatvo dharmāraṇyaṃ vaśiṣṭhasya ṛṣisya āśramapadaṃ praviṣṭaḥ // vaśiṣṭho pi ṛṣi bodhisatvaṃ dṛṣṭvā vismito ko yaṃ bhaviṣyati mānuṣo vā devo vā śakro vā brahmā vā yasya kāyasya prabhāye sarvam imaṃ tapovanam obhāsitaṃ // sarve te vaṭukā bodhisatvaṃ dṛṣṭvā tvaritatvaritā svakasvakāni parṇakūṭīni pradhāvitā nānāprakārāṇi phalāni gṛhya pānīyaṃ ca bodhisatvam upasaṃkrāntā //
tatra vṛddhaṃ mahāprājñaṃ tāpasantapatāṃ varaṃ /
vaśiṣṭhaṃ nāma gotreṇa dadarśa ca jagāma ca //
tāmradhūmāruṇajaṭaṃ jvālam iva adarśi taṃ /
[_Mvu_2.196_] āsīnaṃ munim avyagraṃ nirvātam iva sāgaraṃ //
abhigamya ca dharmātmā naṃ muniṃ śākyapuṃgavo /
anujñāto praviṣṭāya bhūmiyāṃ upaviśya sa //
samudra iva gambhīro vīryavā himavān iva /
śākyarājasutaṃ dṛṣṭvā maharṣi vismito abhūt* //
ko nvayaṃ vapuṣā śrīmān* jvalaty anupamadyuti /
suvarṇo dhūmāpagataḥ jotimāno yathānalaḥ //
vyūḍhoraskyo mahābāhuḥ supraśastakarāṃguli /
samantakukṣiś ca ślakṣṇo eṇavṛtti kaṭīmahān* //
kāṃcanastambhasadṛśo govṛṣākṣo mahādyutiḥ /
śārdūlavṛṣabhaskandhaḥ padmapādakaro naghaḥ //
śarīralakṣaṇair asya jātiśataguṇācitaiḥ /
śobhato śarīraṃ tasya nakṣatrair iva candramāḥ //
vibhūṣaṇā naiva gātreṣu racitā anurūpikā /
śarīraṃ bhūṣayanty asya lakṣaṇāni mahātmanaḥ //
merumaṇḍalasāreṇa gacchatā gajagāminā /
ākrāntā sahasā padbhyāṃ raṇatīva vasundharā //
snigdhagambhīraśabdena svareṇa anunādinā /
trilokam arhate kṛtsnam ājñāpayitum ojasā //
vyaṃjanāni hi yā yasya lakṣaṇāni ca lakṣaye /
[_Mvu_2.197_] yukto yaṃ sarvabhūtānāṃ trilokapatir īśvaraḥ //
prabhayā pūrayaty eṣa svaśarīrasamucchrayā /
tapovanam idaṃ sarvaṃ udayann iva bhāskaro //
aśītivyaṃjanopeto dvātriṃśadvaralakṣaṇaḥ /
sanatkumārapratimo kumāro dyutimān ayaṃ //
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sarvabhūtamanoharaṃ /
kumāraṃ paripṛccheyaṃ maharṣi upagamya taṃ //
gandharvaśaśisaṃkāśa devagarbhopama yuvā /
kasya tvaṃ kinnimittaṃ vā tapovanam upāgato //
satyānuparivartinyā sarvabhūtātmayā girā /
ślakṣṇayā priyavādinyā babhāṣe sa nṛpātmajaḥ //
ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ śuddhodananṛpātmajaḥ /
vihāya pṛthivīṃ rājyaṃ ujjhitvā mokṣam āsthitaḥ //
lokan tu bahubhir duḥkhair dṛṣṭvaivaṃ samabhidrutaṃ /

mokṣārtham abhiniṣkrānto jātivyādhijarādibhiḥ //
yatra sarvaṃ na bhavate yatra sarvaṃ nirudhyate /
yatropaśāmyate sarvaṃ tat padaṃ prārthayāmy ahaṃ //
evam ukte mahāprājño mahātmā satyavāgṛṣiḥ /
uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ śākyarājakuloditaṃ //
īdṛśena hi vṛttena vṛttyā lakṣaṇasaṃpadā /
prajñayā ca mahābhāga na kiṃcid yaṃ na prāpaye //
[_Mvu_2.198_] bodhisatvo dāni vaiśāliṃ gato ārāḍaṃ kālāmaṃ allīno / nirveditvā nāyaṃ mārgo nairyāṇiko tato rājagṛhaṃ gato //
gatvā ca so rājagṛhaṃ māgadhānāṃ girigahvare /
piṇḍāye abhisaresi ākīrṇavaralakṣaṇaḥ //
tam adṛśāsi prāsādāt* śreṇiyo magadhādhipaḥ /
prasannacitto dṛṣṭvā ca amātyāṃ idam abravīt* //
imaṃ bhavanto paśyantu ākīrṇavaralakṣaṇaṃ /
āroheṇa ca sampannaṃ yugamātraṃ ca prekṣati //
utkṣiptacakṣur medhāvī nāyam ūnakulodito /
rājadūtānubandhantu kahiṃ vāsam upeṣyati //
tato taṃ saṃdiśitā dūtā pṛṣṭhato anubandhiṣu /
gamiṣyati kahiṃ bhikṣuḥ kahiṃ vāsam upeṣyati //
piṇḍāye cāraṃ caritvāna niṣkramye nagarān muniḥ /
pāṇḍavaṃ abhisaresi atra vāso bhaviṣyati //
jñātvā ca bāsopagataṃ eko dūto upāviśat* /
aparo kṣipram āgamya rājño ārocaye tadā //
eṣa bhikṣuḥ mahārāja pāṇḍavasmiṃ puras tataḥ /
niṣaṇṇo vṛkṣamūlasmiṃ ekāgro susamāhitaḥ //
dvīpīva sutanuṃ vittaṃ vyāghraṃ vā girisānugaṃ /
siṃhaṃ vā giridurgasmiṃ mahāsiṃho mṛgādhipaḥ //
tato ca rājā tvaramāno amātyāṃ adhyabhāṣati /
[_Mvu_2.199_] kṣipraṃ panthaṃ viśodhetha drakṣyāma puruṣottamaṃ //
tato ca te rājadūtā mahāmātrā yaśasvino /
kṣipraṃ panthaṃ viśodhensuḥ svayaṃ rājā iheṣyati //
tato ca te rājadhūtā mahāmātrā yaśasvino /
gatvā rājño nivedensuḥ śuddho te deva pāṇḍavo //
tato ca niryāti rājā senā ca caturaṃginī /
mitrāmātyaparivṛtto jñātisaṃghapuraskṛto //
yānāto otaritvāna padasā upasaṃkrame /
sārāyaṇīṃ kathāṃ kṛtvā ekamante upāviśi //
niṣadya pramukho rājā bodhisatvam adhyabhāṣati /
udagro tvamasi rājñaḥ aśvāroho va selako //
dadāmi bhogāṃ bhuṃjāhi jātīṃ cākhyāhi pṛcchito /
bodhisatva āha //

nijajanapado rāja himavantasya pārśvataḥ /
dhanavīryeṇa sampanno kośaleṣu nivāsito /
ādityo nāma gotreṇa śākiyo nāma jātiye //
tato kulā pravrajito haṃ na kāmāṃ abhiprārthaye /
prahāṇāya gamiṣyāmi veśmaṃ muktā ratanāmayaṃ //
taṃ kho tathā bhotu spṛśāhi nirvṛtiṃ
bodhiṃ ca prāpto punar āgamesi /
[_Mvu_2.200_] mahyaṃ pi dharmaṃ kathayesi gautama
yam ahaṃ śrutvāna vrajeya svargatiṃ //
bodhisatva āha //
taṃ kho mahārāja tathā bhaviṣyati
bodhiṃ spṛśiṣyāmi na me tra saṃśayo /
prāpto ca bodhiṃ punar āgamiṣyaṃ
dharmaṃ ca te deśayiṣyaṃ pratiśṛṇomīti //
bodhisatva udrakaṃ rāmaputraṃ allīno nāyaṃ mārgo niryāṇiko ti / tato pasaṃkramya gayāṃ gato // gayāśīrṣe parvate tisro upamā pratibhāyensuḥ // tato uruvilvāṃ gato piṇḍāya praviṣṭo // kāśyapo pūraṇo uruvilvāṃ piṇḍāye praviṣṭo //
nīvaraṇaṃ vijahitvā śṛṇotha ekāgramānasā sarve /
yathā purimajinasaṃgamo yaśasvino bodhisatvasya //
pravrajyāyabhyupetvā arāḍa-udrakaṃ vane aparituṣṭo /
prakrami diśaṃ pradakṣiṇāṃ purimajinanisevitaṃ deśaṃ //
piṇḍāye praticaranto uruvilvāṃ prāpto kanakaniṣkanibho /
grāmikagharaṃ āgami naranārisamākulaṃ kāle //
atha grāmikasya dhītā nāmena sujātā paṇḍitā kulīnā /
taṃ dṛṣṭvā rājaputraṃ prakampitā prītivegena //
aśrūṇi pravartayanti purato sthitā hi sapatis sagauravā /
[_Mvu_2.201_] ālapati rājaputraṃ mā tvaṃ nivartayasya naravara //
candrapratipūrṇavadana mā gā nityan tu sarvato nigamā /
atṛpṭā hi mama nayanā tava vīra nirīkṣamāṇāye //
kiṃ tu khu sucāruvikrama surūpalakṣaṇa varābharaṇadhāri /
prakramasi atṛptāyā sarvāndhakṛto yaṃ me hṛdayaṃ //
sā śruṇati devatānāṃ girāṃ nabhagatānāṃ ca bhāṣantāṃ /
eṣa khalu kapilavastuto śuddhodanarājavaraputro //
sā tasya darśanatṛṣā nirdhāvitā guṇaśatā kīrtayati /
varapuruṣa viprahīno svabandhujanasya kathaṃ āsī //
pramadāgaṇasaṃparivṛtā rudanti anugacchanti kanakavarṇaṃ /
paridevate ca karaṇaṃ aṭavivanamukhe prapadyantaṃ //
sukhitā vaneṣu sakulā mṛgā ca vanadevā vanarājā ca /
ye rājahaṃsagatikaṃ vīkṣanti vanevaraṃ vīraṃ //
sukumāraphullagātraṃ kamaladalanibhehi pādaratanehi /
katham ākramasi vasudhāṃ tṛṇakuśaśarasaṃstṛtavidurgāṃ //
mṛṣṭānnarasasamudito nānārasapravaravṛṃhitaśarīro /

mūlaphalapatrabhakṣo bheṣyasi kathaṃ nirjharavanānte //
kanakagajadantapāde varāstare kusumasaṃkule śayane /
supiyāna kathaṃ śayiṣyasi tṛṇakuśaśarasaṃstṛtataleṣu //
śruṇiyāna varendra bhavane paṭahatripuṣkaraninādasaṃgītiṃ /
[_Mvu_2.202_] śroṣyasi kharāṃ bhayakarāṃ saṃruṣitagajagarjitaninādāṃ //
mūlaphalapatrasaphalā te bhavatu diśā anugramṛgasaṃghā /
mā tṛṣitabhukṣitasya te śilā tape vanecara śarīraṃ //
grīṣmaparitāpitasya te bhavatu salilagarbhamaṇḍapopavanaṃ /
śiśire ca vigatajalado divākaro bhātu giridarīṣu //
rākṣasayakṣabhujaṃgaparivāraṃ tava devagarbhasukumāraṃ /
nakṣatracandrapravaraṃ hṛdayanayananandanaśarīraṃ //
so vindhyapādapārśve gajavara iva padminīm abhilaṣanto /
praviśati tapovanantaṃ śṛṇotha vividhaṃ vanavarasya //
kvaci raktapallavalatā taruṇatarukusumamaṃjalike raṇye /
kvaci vanadevopataptā kvacit kramatkuṃjaravibhagnā //
kvacid vipulaghanapalāśapralambaphalaiḥ taru alaṃkṛta agamyaiḥ /
kvaci jīrṇo koṭarataru vanapādapagulmavṛtamūlo //
kvaci padmasaro surūpo kvaci girisaritālābho vanaḥ vīrāḥ /
tāpasakulāśramā kvaci kokilaśukamoraparigītā //
kvacid vivaratṛṇajāṃgalā kvacit . . . . . . śarapallavaraktā /
kvacit rurucamaramahiṣā kvacit kvacid vyāghrasiṃhamaṇāḥ //
kvaci raktapallavalatā taruṇatarupralambitā nānā /
[_Mvu_2.203_] udyānagamanaśrāntā pramadāyo viya nidrāyantyo //
kvaci kuravakataruśikharo prakusumito vyaktapuṣpasuvibuddho /
nidrāgalitanayanānāṃ nārīṇām iva vibuddhānāṃ //
madhurapavaneritā kvaci nānādrumakusumacitravanaśākhā /
ālambanti parasparaṃ pramadā salīlā viyānyonyaṃ //
kvaci kupyakavanaśākhā prakusumitā bhāramaprasahamānā /
anuvellitā . . . . sahodaram iva vatsalā pramadā //
kvaci kiṃśukā kusumitā vanarājivanāntare gurukule vā /
raktāmbarottarīyā pramadā vipulākṣiyo vanitā //
kvacit* vasumatipradeśo navasaṃpuṣpitapuṣpaiḥ saṃchanno /
ābharaṇabharitavasanā salalitaśayanā navavadhū va //
kvaci kaṭhinakaṇṭakalatā mṛgamahiṣavarāhāṇa padaniketā /
śabaraśara-āhatānāṃ mṛgāna rudhireṇa siktāni //
kvaci gajakaraṃkanikaro kṣitiṃ gale paṭapāṇḍarāstaraṇakalpo /
kvaci vyāghrakeśarihatā viṣādi naravāraṇavarāhā //
kvaci rākṣasapralāpā piśācakumbhāṇḍabheravarutāni /
kvaci guhyakabhaṇitāni niśāsu pavaneṣu pracaranti //
kvacit* niśāsu jaladharā garjanti pratinandati vyālagaṇā /

[_Mvu_2.204_] . . . . bhairavakarā karonti rūpāṇi ca bahūni //
pādapavanasmiṃ tasmiṃ viharati so sarvalokahitakāmo /
caṇḍamṛgarākṣasānāṃ hṛtabahumānena yo ramyo //
yatha ātmano mṛgapatiḥ sarvajagahitaṃ tato viśeṣeṇa /
prārthayati satvasāro satvāna tad api damāścaryaṃ //
ekekasatvamokṣaṇe yadi kalpam asaṃkhyaṃ sarvasatvānāṃ /
duḥkham anubhomi tāreṣyaṃ sarvasatvānāṃ vyavasitam idaṃ //
satvasārasya ṣaḍvarṣā duṣkaraṃ vane caritvā karmakṣaye /
smṛti labdhā yatra pathāsmi gato nāyaṃ mārgo mokṣāye //
asti tasmiṃ mati pūrve jaṃbudrume śākyarājam udyāne /
prathamaṃ dhyānaṃ samādayi sa bhaviṣyati bodhiye mārgo //
na ca śākyaṃ durbalena kṛśena pariśuṣkarudhiramānsena /
bodhim abhigantuṃ yad ahaṃ punar āhāram abhyavahareyaṃ //
devatā avoca mā tvaṃ āharayahi mā te yaśo parihāye /
vayam ojaṃ gātreṣu tuhyaṃ upasaṃhariṣyāmatha //
tasyāsi ahaṃ sarvaśo satatam anāhāra ity abhijñāto /
ojaś ce mahya tehi upasaṃhāritaṃ mṛṣā asyā //
so anṛtavacanabhīto alam iti tāṃ devatāṃ pratikṣipiya /
mudrakulacchahareṇḍā phāṇikṛtaṃ yūṣam upabhuṃje //
[_Mvu_2.205_] anupūrvaṃ ca śarīre sthāmaṃ ca balaṃ ca saṃjanetvāna /
āhāraṃ samagaveṣi uruvilvam upāgami sa sādhu //
atha sā pūrvajanetrī sujātā nāmena paṇḍitakulīnā /
nyagrodhapādapamūle tiṣṭhati madhupāyasaṃ gṛhya //
kiṃ brahmacāri avacā karśitam āyāsitaṃ tava śarīraṃ /
sā pāyasaṃ dadatvā parikīrtaya rājaputrasya //
rāja-ṛṣisya ca tasya āsi madhupāyasaṃ tatra sujātaṃ /
tāṃ avaci pārthivasuto kimartham etaṃ dadasi dānaṃ //
jātiśatāni janetrī abhūṣi yā tasya śuddhasatvasya /
sā pratibhaṇesi madhuraṃ prārthemi samṛdhyatu mahyaṃ //
himavantapādapārśve nagaraṃ kapilāhvayanti vikhyātaṃ /
diśavidiśaviśrutayaśaṃ pramuditanaranārisaṃkīrṇaṃ //
tasmiṃ nagare kumāro putro śuddhodanasya śākyasya /
avahāya bāndhavajanaṃ vanaṃ gato rājyam utsṛjya //
ṣaḍvarṣa tasya vrajato tapovane ugre bhairave vane /
dānena me tasya bhavati praṇidhī paripūriyā //
tena tapena varo yaṃ mārgeti me sa samṛdhyatu artho /
aham api tena pathena gaccheya mahānaravareṇa //
tato prādurāsi vācā antarīkṣādamānuṣī /
sujāte eṣo so dhīro śākyarājakulodito //
[_Mvu_2.206_] etena tapā ācīrṇā duṣkarā romaharṣaṇā /

śuṣkaśoṇitamānsena nānārūpā tapovane //
te nirarthāni utsṛjya prakrame varapādapaṃ /
atra atītā saṃbuddhā prāptā saṃbodhim uttamaṃ //
tato aśrūṇi vartenti saumanasyasamarpitā /
kaṃpamānā naravyāghraṃ kṛtāṃjali uvāca sā //
dṛṣṭo si bhairavavane ugratapābhyutthito kamalanetra /
dṛṣṭvā me śokamathitaṃ hṛdayaṃ prītiṃ samanubhoti //
ṣaḍvarṣāṇi mamāgre na suptapūrvā sukhāya śayyāni /
śokaśarātāpena tava tapam anucintayantīye //
taṃ kho rājyaṃ jano ca pitā ca abhivatsalā ca mātusvasā /
tava śrutvā tapaso ntaṃ prītisumanaso bhaviṣyanti //
hohinti kapilanagare tūryaśatanināditāni bhavanāni /
ānandapramuditāni prahasitanaranārisaṃghāni //
madhupāyasam upabhuktvā purimabhavanetriye bhava nirghātī /
drumarājapṛthivīṣaṇḍe amṛtam adhigato padam aśokaṃ //
vyākari narapradīpo jātiśatā paṃca jananī mahyāsi /
bheṣyasi anāgate dhvani pratyekajino jinavrato ti //
_____iti śrīmahāvastune sujātāvyākaraṇaṃ samāptaṃ //
[_Mvu_2.207_] atha bodhisatvo uruvilvāye senāpatigrāmakāto piṇḍāya nānāprakārāṇāṃ pūpānāṃ bharitena pātreṇa nirdhāvati kāśyapo ca pūraṇo tiriktakena pātreṇa nirdhāvati // so bodhisatvena pṛcchiyati // āyuṣmaṃ kāśyapa labhyati bhikṣā ti // so dāni kāśyapo bodhisatvaṃ gāthāyam adhyabhāṣati //
praskandako balākalpo ujjaṃgalo ca jaṃgalo /
etehi pāpagrāmehi ekāpi bhikṣā na labhyati //
atha bodhisatvo kāśyapaṃ pūraṇaṃ gāthāya pratyabhāṣati //
praskandako balākalpo ujjaṃgalo ca jaṃgalo /
etehi bhadragrāmehi paśya pātraṃ bharitaṃ abhū //
yaṃ bodhisatva akāmakānāṃ mātāpitṝṇāṃ aśrukaṇṭhānāṃ rudanmukhānāṃ abhiniṣkrānto rājñā śuddhodanena puruṣā visarjitā / kumārasya divasavārtāṃ nityam ānetha // tato yaṃ kumāro anomiyaṃ gato vaśiṣṭhasya ṛṣisya āśramapadaṃ tato pravṛtti āgatā // yaṃ vaśiṣṭhasya ṛṣisya āśramapadāto vaiśāliṃ gato tato ca rājño śuddhodanasya pravṛtti āgatā // yaṃ vaiśāliyaṃ araḍaṃ kālāmam upasaṃkrānto tato pi pravṛtti āgatā // yaṃ vaiśālito rājagṛhaṃ gato tato pi pravṛtti āgatā // yaṃ rājagṛhe udakaṃ rāmaputram upasaṃkrānto tato pi pravṛtti āgatā // yaṃ rājñā śreṇiyena bimbisāreṇa vistīrṇehi bhogehi pravārito tato pi pravṛtti āgatā // yaṃ rājagṛhāto gayāśīrṣaṃ parvataṃ gato tato pi pravṛtti āgatā // yaṃ gayāśīrṣāto parvatāto uruvilvāṃ gato nadīya nairaṃjanāya tīre uruvilvake vanaṣaṇḍe tato rājño śuddhodanasya pravṛtti āgatā //
[_Mvu_2.208_] yaṃ uruvilvake vanakhaṇḍe ugraṃ ca tapaṃ tapyati prahāṇaṃ ca pratidadhāti tataḥ pravṛttir gacchati // yaṃ bodhisatvo āsphānakaṃ dhyānaṃ dhyāyati lūkhatāya ca nāsikāśrotrehi ca ubhayato ca karṇaśrotravivarāntarehi bodhisatvena āśvāsapraśvāsā uparuddhā teṣāṃ puruṣāṇāṃ bhavati kālagato kumāro ti no uśvasati na praśvasati tehi gatvā kapilavastuṃ rājño śuddhodanasya niveditaṃ / mahārāja kālagato kumāro ti // rājā na pattīyati / teṣāṃ puruṣāṇāṃ pṛcchati / kathaṃ yūyaṃ jānatha kumāro kālagato ti // te āhansuḥ // mahārāja ugreṇa tapena lūhāhāratāye ca kālagato nāpi uśvasati na praśvasati kāṣṭhabhūto āsati / tataḥ asmākaṃ bhavati yathā kumāro na uśvasati na praśvasati kṛśo ca durbalaśarīro kālagataḥ kumāro ti // rājño dāni śuddhodanasya etad abhūṣi // yādṛśā kumārasya garbhāvakrānti āsi yadṛśā ca devasahasrehi pūjā kṛtā garbhacaṃkramasya yādṛśāye ca vidhīye lumbinīvane udyāne kumāro jāto jātamātro ca pṛthivīyaṃ sapta padāni prakrānto diśā ca abhilokito mahāhasitaṃ ca ūhasito vacanaṃ pravyāhṛto ahaṃ loke agro jyeṣṭho śreṣṭho pūjyo devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca yādṛśāni ca kumāre jātamātre āśvaryādbhutāni acetanā pṛthivī kaṃpitā devasahasrehi ca pūjā kṛtā yādṛśā ca abhiniṣkramaṇasampadā āsi tatra na edṛśā mahāpuruṣā alpāyuṣkā bhavanti // bhavitavyaṃ kumāro yathā pūrve pravrajyām apravrajito sītalāye jambucchāyāye paryaṃkena niṣaṇṇaḥ śāntaṃ samādhiṃ samāpanno bhaviṣyati / tad ete jānanti kālagato kumāro ti // so dāni teṣāṃ puruṣāṇāṃ āha // gacchatha kumārasya sakāśaṃ na kumāro kālagato śāntaṃ samādhiṃ samāpanno // kumārasya
[_Mvu_2.209_] divasapravṛttiṃ mama ānetha // te dāni puruṣā bhūyo uruvilvāṃ gatāḥ tapovanaṃ ca praviṣṭāḥ kumāraṃ ca arogaṃ svastivantaṃ samādhito vyutthitaṃ paśyanti // te dāni puruṣā vismitā paṇḍito rājā śuddhodano // yadā bhagavāṃ pravṛttapravaradharmacakro etaṃ prakaraṇaṃ bhikṣūhi śrutaṃ // bhikṣū bhagavantaṃ pṛcchanti // kathaṃ bhagavaṃ rājā śuddhodano teṣāṃ āpṛṣṭapuruṣāṇāṃ śrutvā kumāro kālagato ti nābhiśraddadhāti // bhagavān āha // na hi bhikṣavo na etarahiṃ eva rājā śuddhodano mamāntareṇa kālagato ti śrutvā nābhiśraddadhāti / anyadāpi mamāntareṇa eṣa kālagato ti śrutvā nābhiśraddadhāti // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvane nagare vārāṇasī kāśijanapade aparo brāhmaṇo // tena aṣṭacatvāriṃśadvarṣāt kaumāraṃ brahmacaryaṃ cīrṇaṃ vedā ca adhītā // tena dāni aṣṭacatvāriṃśadvarṣāt kaumāraṃ brahmacaryaṃ caritvā vedā ca adhītya nāsti anapatyasya loke pi dharmo dāraṃ kṛtaṃ apatyo ca utpādito // tasya bhavati brāhmaṇasya / paribhuktā mānuṣyakā kāmā samayo me pravrajituṃ // so dāni brāhmaṇo tāṃ brāhmaṇīm āmantrayati / bhavati āmantremi pravrajiṣyāmīti // sā naṃ āha // brāhmaṇasya vā putrasya ko viveṣyati mama vā ko viveṣyati / yadi tava abhipretaṃ pravrajituṃ ahaṃ pi pravrajiṣyāmi ahaṃ pi tapaścaraṇaṃ kariṣyāmi ahaṃ pi brahmacaryaṃ cariṣyāmi / yathāpi tvaṃ tapaścaraṇaṃ kariṣyasi tathāhaṃ pi tapaścaraṇaṃ kariṣyami // brāhmaṇo āha // evam

[_Mvu_2.210_] astu tvaṃ pi pravrajāhi // te dāni vārāṇasīto nirgatā // anuhimavante sāhaṃjanī nāma āśramapado / tahiṃ gautamo nāma maharṣi prativasati paṃcataparivāro caturdhyānalābhī paṃcābhijño // so dāni brāhmaṇo tāye brāhmaṇīye tahiṃ sāhaṃjanīṃ āśramapadaṃ gatvā gautamasya ṛṣisya mūle pravrajito / sāpi brāhmaṇī pravrajitā // tena dāni tasya āśramapadasya avidūre āśramo māpito tṛṇakuṭī varṇakuṭī ca kṛtā / tasyā pāragāye tāpasīye ekānte tṛṇakuṭī kṛtā // tehi dāni tahiṃ āśramapade prativasantehi vāhirakena mārgeṇa yujyantehi ghaṭantehi vyāyamantehi dhyānāni ca abhijñā ca sākṣātkṛtā caturdhyānalābhī paṃcābhijñā mahābhāgā saṃvṛttā ugratapāśritā brahmacārī // yaṃ ṛṣi āneti mūlavikṛtiṃ vā phalavikṛtiṃ vā kodravakaṃ vā śyāmākaṃ vā priyaṃgu vā bhaṃgaṃ vā prāsādikaṃ vā śākaṃ vā mūlakaṃ vā tataḥ tasyā pi pāragāya sagarbharūpāye saṃvibhāgaṃ karoti // teṣāṃ bhavati / kiṃ imasya māṇavakasya nāmaṃ bhavatūti // teṣām etad abhūṣi / ayaṃ māṇavako śyāmavarṇako bhavati imasya māṇavakasya śyāmako ti nāma // tasya dāni māṇavakasya tehi mātāpitṛhi śyābhako ti nāma kṛtaṃ //
___tahiṃ āśramapade so māṇavako unnīyati / evam anupūrveṇa so māṇavakaḥ yaṃ kālaṃ saṃvardhito pādehi aṇvitaḥ tato yaṃ evaṃ mṛgapotakehi sārdhaṃ ramati // maitrīvihārī ṛṣayo mahābhāgā / teṣāṃ mṛgapakṣiṇaḥ na santrasanti // mṛgapakṣisahasrehi tam āśramapadaṃ upaśobhitaṃ / yaṃ velan te mṛgapotakā mātaro stanaṃ pibanti tataḥ śyāmako pi tehi evaṃ mṛgapotakehi sārdhaṃ taṃ mṛgīye stanaṃ pibati / yasyā yasyā mṛgīye allīyati sā eva stanaṃ pāyeti yathā svakapotakaṃ pāyeti tathā śyāmakaṃ pi
[_Mvu_2.211_] pāyeti // evaṃ so śyāmako ṛṣikumāro tahiṃ āśramapade tehi mṛgapotakehi pakṣīhi ca sārdhaṃ saṃvardhati // yato yataḥ mṛgapotakā ca pakṣī ca aṇvanti tatra tatra śyāmako ṛṣikumāro tehi mṛgapakṣīhi parivārito aṇvati / te pi mṛgapakṣī ṛṣikumāreṇa sārdhaṃ abhiramanti // yaṃ velaṃ ṛṣikumāro uṭaje śayito bhavati tataḥ anekamṛgapotakā ca pakṣī ca nānāprakārā uṭajasya dvāramūlam anvāsanti yāvat* śyāmako ṛṣikumāro tato uṭajāto nirdhāvito bhavati / tataḥ āśramapadasya parisāmanta aṇvanti // śyāmako tehi mṛgapakṣīhi sārdhaṃ āśramapade abhiramati mṛgapakṣī pi tena śyāmakena sārdhaṃ tahiṃ āśramapade abhiramanti // śayitasyāpi ṛṣikumārasya āśramapade mṛgapotakā ca mṛgā ca pakṣī ca anuparivāritvā āsanti / yadā aṇvitukāmā bhavanti mṛgapotakā ca pakṣī ca tato taṃ śyāmakaṃ ṛṣikumāraṃ mukhatuṇḍakena pratibodhayanti // evaṃ so ṛṣikumāro tehi mṛgapakṣīhi sārdhaṃ āśramapade saṃvardhati // yaṃ velaṃ ṛṣikumāro vivṛddho saṃvṛtto tataḥ mṛgāṇām ajinena nivasto ca prāvṛto ca // yā tatra āśramapade bhavati mūlavikṛtir vā phalavikṛtir vā kodravo vā śyāmako vā cinnako vā priyaṃgur vā bhaṃgaṃ vā prāsādiko vā śākaṃ vā mūlakā vā tam ānayitvā mātāpitṝṇāṃ upanāmeti / udakam āneti kāṣṭhani āneti tṛṇakuṭiparṇakuṭīni saṃsthāpeti / tam āśramapadaṃ siṃcati saṃmārjati // paramagauraveṇa teṣāṃ mātāpitṝṇām upasthihati / prathamaṃ mātāpitaraṃ praticarati paścāt* svayaṃ āhāraṃ karoti / yata upādāya ṛṣikumāro vijñaprāpto tataḥ upādāya na kadācid adattvā
[_Mvu_2.212_] mātāpitṝṇām āhāraṃ svayaṃ āhāraṃ kṛtapūrvo / evaṃ śyāmako ṛṣikumāro tahiṃ āśramapade mātāpitaram upasthihati // iṣṭena kāntena priyena manāpena kālo gacchati ṛṣikumārasya mātāpitaraṃ upasthihantasya // mātāpitaro pi tahiṃ āśramapade prativasantā jīrṇā saṃvṛttā durbalaśarīrā cakṣuparihīṇā paraprāṇeyā aśakyā ātmaṇā āhāravidhānaṃ kartuṃ udakahārāya vā gantuṃ tṛṇakuṭīya vā parṇakuṭīya vā veṣituṃ // śyāmako ṛṣikumāro teṣāṃ mātāpitṝṇāṃ vṛddhānāṃ jīrṇānāṃ durbalaśarīrāṇāṃ cakṣuhīnānāṃ sarvahitopasthānena upasthihati daśa kuśalāṃ karmapathāṃ samādāya vartati prāsādiko ṛṣikumāro abhirūpo darśanāye śubhena karmaṇā abhinirvṛttaḥ mātāpitṛvartako kaumārabrahmacārī ugratapasāśrito prāntaśayyāsanavihārī mahābhāgo priyo devānāṃ nāgānāṃ yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ piśācānāṃ kumbhāṇḍānāṃ kinnarāṇāṃ kinnarīṇāṃ mṛgānāṃ pakṣīṇāṃ priyo sarvabhūtānāṃ // yato yato ṛṣikumāro gacchati mūlahārī vā patrahārī vā puṣpahārī vā phalahārī vā tato tato mṛgapakṣīhi ca devanāgehi ca kinnarehi kinnarīhi ca saṃparivṛto gacchati //
___so dāni ghaṭam ādāya mṛgapakṣīhi saṃparivṛtaḥ devanāgehi ca kinnarehi ca kinnarīhi ca udakahārī girinadīṃ okasto tataḥ udakaghaṭaṃ paripūrayati // peliyakṣo nāma kāśirājā mahābalo mahākośo mahāvāhano mṛgavye aṇvanto vātajavasamena turageṇa mṛgam anujavati / ujjhitvā balavāhanā na kaścana taṃ pradeśam anuprāpto // yathoktaṃ bhagavatā dharmapade //
gati mṛgānāṃ pavanaṃ ākāśaṃ pakṣiṇāṃ gatiḥ /
dharmo gatir vibhāgīyānāṃ nirvāṇam arhatāṃ gatir iti //
[_Mvu_2.213_] so mṛgo tahiṃ eva vanakhaṇḍe naṣṭo // rājā tahiṃ vanakhaṇḍe śyāma-ṛṣisya tato girinadīto udakaghaṭaṃ bharantasya śabdaṃ śṛṇoti / tasyaitad abhūṣi mṛgasya etaṃ śabdaṃ ti na manuṣyacarito ayaṃ vano // tena dāni yato taṃ śabdaṃ śyāma-ṛṣisya udakaghaṭaṃ bharantasya tato kṣurapraṃ kṣiptaṃ // so dāni kṣurapro ṛṣikumārasya hṛdaye nipatito viṣakṛto // te mṛgapakṣiṇo tena viṣakṛtasya kṣuraprasya śabdena śabdavedhigandhena diśo daśa prpalānā / śyāmaka-ṛṣi udakghaṭaṃ nadītīre sthāpetvā karuṇāni paridevati // mānsasyārthaṃ mṛgavarāhā hanyanti / carmaṇārthāya siṃhavyāghrā dvīpayo hanyanti / bālārthṃ camarīyo hanyanti / dantārthaṃ hastināgā hanyanti / bhaiṣajyārthaṃ tittirakapiṃjalāni hanyanti / asmākaṃ punar naivaṃ śakyā mānsena kāryaṃ kartuṃ na carmeṇa na keśehi na dantehi kasyārthāya vayaṃ aheṭhakā adūṣakā anaparādhino ekena iṣuṇā trayo janā hatā / aho yathā saṃprajvalito adharmo // so ca śyāma-ṛṣikumāro tathā paridevati kāśirājo ca naṃ pradeśam anuprāpto paśyati tam ṛṣikumāraṃ paridevantaṃ ajinajaṭāvalkaladharaṃ mahābhāgaṃ aśru prapātentaṃ // so rājā tam ṛṣikumāraṃ kṣurapreṇa āhataṃ dṛṣṭvā bhīto asto saṃjāto / mā haiva me sanagarajanapadaṃ śāpena bhasmīkariṣyati // so tato aśvāto avataritvā śyāma-ṛṣisya kumārasya mūrdhnā nipatito // bhagavaṃ mṛgasaṃjñena mayā etaṃ iṣu kṣiptaṃ ajānamānena anukṣamāpayiṣyaṃ bhagavantaṃ ye caite aśruvindū bhūmiṃ patanti kevalakalpaṃ jmbudvīpaṃ ete aśruvindū dahensuḥ

[_Mvu_2.214_] kim aṃga punaḥ asmadvidhānāṃ bālānāṃ // yena bhagavān āha ekena iṣuṇā trivargaṃ hatanti etaṃ na vijānāmi / bhagavān eko na trivargo / kathaṃ ekena iṣuṇā trayo janā hatāḥ // ṛṣikumāra āha // mahārāja mama mātāpitau jīrṇā vṛddhā durbalaśarīrā cakṣuhīnā brahmacārī mahābhāgā sadevakasya lokasya dakṣiṇīyā paraprāṇeyā ahaṃ ca teṣām upasthāyako / prathamaṃ teṣām āhāravidhānaṃ karomi paścād ātmano yaṃ kaṃcit teṣāṃ upasthānaparyantaṃ ahaṃ sarvaṃ karomi nāsti teṣāṃ anyo kocid yo sānaṃ upasthiheya tataḥ mayā hatena te pi hatā / nāsti mayā mṛtena teṣāṃ jīvitaṃ / tad etena kāraṇena jalpāmi ekeṣuṇā trayo janā hatā ti // kāśirājā śyāmaśirim ṛṣikumāraṃ āha // tīkṣṇaviṣakṛtena iṣuṇā hṛdayasmiṃ āhato so mayā ajānamānena jānāmahaṃ yathā tava jīvitaṃ nāsti / taṃ care ekaṃ satyaṃ pratiśruṇāmi / rājyaṃ ṛddhaṃ sphītam avahāya tava gurumātāpitaraṃ ahaṃ paricariṣyaṃ // yathā paricīrṇaṃ tathā paricariṣyaṃ // ṛṣikumāro āha / mahārāja tena me śokaśalyo hṛdayāto apagataḥ // etaṃ vacanaṃ pratiśrutvā yathā satyapratijño bhavesi me guruṣu tathā karohi mahīpāla mahāntaṃ te kuśalaṃ bhaviṣyati / teṣāṃ mahābhāgānāṃ upasthānaparicaryaṃ kṛtvā etaṃ mahārāja udakaghaṭam ādāya etāye ekapadikāye mama mātāpitṝṇām āśramapadaṃ gacchesi / mama vacanena abhivādanaṃ pṛcchesi / śyāmaśiri abhivādanaṃ pṛcchati evaṃ cāha / mṛto vo ekaputrako tan na śocitavyaṃ na roditavyaṃ jātena jīvaloke avaśyaṃ martavyaṃ albhanīyaṃ sthānaṃ tan na śakyaṃ roditena vā śocitena vā labdhuṃ na śakyaṃ svayaṃkṛtānāṃ
[_Mvu_2.215_] karmaṇāṃ palāyituṃ / nāpi mama ekasya maraṇaṃ sarvasatvā maraṇadharmā / tan mā śociṣyatha mā utkaṇṭhiṣyatha / sarvehi priyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo // yathā mahārāja satyapratijño me guruṣu bhavasi tathā karohi // evaṃ saṃviditvā ṛṣikumāro viparigataśarīro kālagato //
___rājā ṛṣikumāraṃ kālagataṃ viditvā roditvā paridevitvā aśrūṇi saṃmārjitvā tam udakaghaṭam ādāya tāye ekapadikāye yathopadiṣṭāye śyāmakaśiriṇā tam āśramapadaṃ gacchati // samanantaraprakrānto ca kāśirājā śyāmakaśirisya mūlāto śyāmakaśiri ca mṛgapakṣiśatehi mṛgapakṣisahasrehi parivārito devehi nāgehi yakṣehi kinnarehi kinnarīhi tathānyehi bhūtehi / ṛṣikumāraṃ parivāretvā mahāntaṃ ārodanaṃ karensuḥ mahāntaṃ ninādaṃ akarensuḥ / nūnaṃ so pāpakarmo tamāto tamaṃ gamiṣyati apāyeṣu apāyaṃ gamiṣyati yena tāva aheṭhakasya adūṣakasya anaparāddhasya aparāddhaṃ // sarvaṃ vanakhaṇḍaṃ tā parvatadarī taṃ ca āśramapadaṃ bhūtaninādehi nināditaṃ mṛgapakṣiravehi ca ārāvitaṃ // śyāmakaśirisya mātāpitarau tāni bhūtāni śrutvā mṛgapakṣiravāṇi śrutvā cintām āpannā / kim idaṃ adya nāsmabhiḥ kadācid edṛśāṇi bhūtānāṃ nirnādaśabdāni śrutapūrvāṇi na edṛśāni mṛgapakṣiravaśabdāni śrutapūrvāṇi mā haiva śyāmakaśiri siṃhena vyāghreṇa vā anyena vā vyāḍamṛgeṇa viheṭhito bhūd iti // yādṛśāni etāni nimittāni yādṛśo ca asmākaṃ hṛdayo anirvṛtto yathā ca me akṣīṇi parisphuranti // te ca tathā anirvṛttā kāyena ca cittena ca śyāmakaśiriṃ vicintenti / kāśirājā ca tam āśramapadam anuprāptaḥ mṛgapakṣiśatāni ca tataḥ āśramapadāto bhairavāṇi
[_Mvu_2.216_] ravāṇi ravantā prapalānā / ṛṣayo asyādhikaṃ santrastā // kāśirājā ekamante vṛkṣadaṇḍe aśvaṃ bandhitvā taṃ udakaghaṭam ādāya śyāmakaśirisya mātāpitṝṇāṃ sakāśam upasaṃkrānto // abhivādayāmi bhagavan* // te pṛcchanti nandantā // ko tuvanti // rājā āha // bhagavan ahaṃ peliyakṣo nāma kāśirājā kaccid bhagavān iha tapovane sukhaṃ bhavati vyāḍamṛgānucarite nirmanuṣye utpadyanti mūlaphalāni kodravaṃ śyāmākaṃ śākamūlaṃ alpakisareṇa labhyati alpā vā vyādhi śarīre alpā daṃśamasakasarīsṛpasaṃsparśā kāye upanipatanti // te dāni āhansuḥ // taṃ khu mahārāja sukhaṃ vasāmaḥ iha araṇye vyāḍamṛgānucarite nirmanuṣye āśramapade mūlapatraphalāni ca kodravaśyāmakamūlakāni alpakisareṇa labhyanti alpo ca vyādhi śarīrasmiṃ alpāni ca daṃśamasakasarīsṛpasaṃsparśā kāye upanipatanti / kaccit* mahārāja tavāpi antaḥpure kumārāmātyeṣu balavāhanakośakoṣṭhāgāreṣu kṣemaṃ nirītikaṃ nirupadravaṃ paurajānapadā anuvartanti pratirājāno na kaccid aparādhyanti devo ca kālena varṣati śasyāni saṃpadyanti kṣemaṃ ca te rājyaṃ subhikṣaṃ nirupadravaṃ // so dāni āha // taṃ khu bhagavan antaḥpure kumārāmātyeṣu balavāhanakośakoṣṭhāgāreṣu kṣemaṃ nirītikaṃ nirupadravaṃ paurajānapadā anuvartanti pratirājāno na kaccid* aparādhyanti devo ca kālena varṣati śasyāni saṃpadyanti kṣemaṃ ca rājyaṃ subhikṣaṃ ca nirupadravaṃ ca // te dāni āhansuḥ // mahārāja etāhi śivikāhi niṣīdāhi yāvat śyāmakaśiri āgacchati udakahārī gatako tato te phalodakam upanāmeṣyati // evaṃ ca tehi ṛṣīhi ukto rājā praruṇḍo // te pṛcchanti // mahārāja kiṃ rodasi // rājā āha // bhagavaṃ yasya yūyaṃ kīrtayatha śyāmakaśiri āgamiṣyati phalodakaṃ upanāmeṣyatīti so

[_Mvu_2.217_] kālagato ayaṃ ca udakaghaṭo mama haste visarjitaḥ abhivādanaṃ ca vaḥ pṛcchati evaṃ ca saṃdiśati / na śocitavyaṃ na roditavyaṃ / na śocitena vā roditena vā kocid artho / sarveṇa jātena avaśyaṃ martavyaṃ / naiva maraṇaṃ mama ekasya sarvasatvā maraṇadharmāḥ cyavanadharmā na svayaṃkṛtānāṃ karmaṇāṃ palāyituṃ śakyaṃ // te pṛcchanti // mahārāja kathaṃ śyāmaśiri kālagato // rājā āha // ahaṃ mṛgavye aṇvanto vātajavasamena turaṃgeṇa mṛgam anujavanto tam udeśam anuprāpto udakasamīpaṃ yatra śāmaśiriḥ ghaṭaṃ pūreti / tatra ca vanagahane so mṛgo naṣṭo // tasya śyāmaśirisya taṃ udakaghaṭaṃ bharantasya śabdaṃ śṛṇomi / tasya ca me tad abhūṣi / sa eva mṛgo udakena gacchatīti // tasyedaṃ gacchantasya śabdaṃ śṛṇvato mama yena taṃ śabdaṃ tena viṣakṛto kṣurapro kṣiptaḥ / so śyāmakaśirisya hṛdaye nipatito / eṣa ṛṣikumāro kālagato // te ḍāni tasya rājño śrutvā praruṇḍā aśrukaṇṭhā rudanmukhā paridevensuḥ // mahārāja mānsārthaṃ mṛgavarāhā hanyanti carmārthaṃ siṃhavyāghradvīpayo hanyanti dantārthaṃ hastināgā hanyanti bhaiṣajyārthaṃ tittiralopākā hanyanti asmākaṃ punar mahārāja na mansakāryakaṃ na carma na keśā na dantā / tat kasya hetoḥ vayam aheṭhakā adūṣakā anaparādhino ekinā iṣuṇā trayo janā hatā // kāśirājā ṛṣayo praṇipatitvā kṣamāpayati // bhagavaṃ yad ete yuṣmākaṃ aśrū bhūmiṃ nipatanti te kevalakalpaṃ jambudvīpam api dahensuḥ kiṃ punar asmadvidhānāṃ bālānāṃ // ahaṃ rājyam avahāya sasvajanaṃ sabāndhavaṃ
[_Mvu_2.218_] iha yuṣmākaṃ upasthānaṃ kariṣyāmi yathā śyāmakaśirisya upasthitaṃ tathā va ca upasthihiṣyāmi // te dāni āhansuḥ // mahārāja vayaṃ andhā cakṣurhīnā na pratibalā taṃ pradeśaṃ gantuṃ vinā praṇetareṇa / tan netu mahārājā asmākaṃ taṃ pradeśaṃ yatra śyāmakaśiriḥ // vayan taṃ ṛṣikumāraṃ satyavākyena upasthāpeṣyāmaḥ satyavkyena ca taṃ mṛgaviṣaṃ haniṣyāma // tasya rājño bhavati / yādṛśā ime ṛṣayo mahābhāgā pratibalā ete tam upasthāpayituṃ // so āha // nemi vaḥ bhagavantaṃ pradeśaṃ yatra śyāmakaśirī //
___te dāni tasya rājño skandhe hastaṃ dattvā taṃ pradeśaṃ gatā // śyāmaka-ṛṣisya śīrṣaṃ utsaṃge kṛtvā pāragā śyāmakaśirisya mātā mukhamaṇḍalaṃ pāṇinā saṃparimārjantī bahuprakāraṃ rodati paridevati // śūnyo āśramapadaḥ śyāmkaśiriṇā vihīno bhaviṣyati / vanadevatā karuṇaṃ paridevitvā gamiṣyati / mṛgapakṣiṇo pi śyāmakaśiriṃ apaśyantaḥ āśramapadāto karuṇaṃ paridevantā gamiṣyanti //
___ṛṣi āha // pārage mā rodāhi mā śocāhi kiṃ ruṇḍena śocitena vā kiṃcid artho bhavati // vayam pi ugratapacīrṇavaritāvino brahmacārī samarthā vayaṃ etaṃ satyavacanena utthāpayituṃ / taṃ karoma satyavacanaṃ yenāsya mṛgaviṣaṃ haniṣyāmaḥ jīvitaṃ ca upasthapeṣyāmaḥ // tehi dāni tasya satyavacanena taṃ mṛgaviṣaṃ hataṃ // yathā tvayā putra na jātu kasyacid viṣamaṃ cintitaṃ maitracitto sarvasatveṣu tathā tava hato mṛgaviṣo bhavatu // yathā tvayā na jātu adattvā mātāpitṝṇāṃ ātmano āhāraṃ kṛtaṃ tathā tava hataṃ mṛgaviṣaṃ bhavatu // yathā tava putra mātāpitarau nityakālaṃ śīlaṃ pariśuddhaṃ
[_Mvu_2.219_] rakṣataḥ tathā tava hataṃ mṛgaviṣaṃ bhavatu // so dāni ṛṣikumāro teṣāṃ mātāpitṝṇāṃ tejānubhāvena satyavacanena svakena ca sucaritatejena yathā śayitako puruṣo buddyeyā tathā vijṛmbhanto utthito //
___bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena śyāmako ṛṣikumāro // naitad evaṃ draṣṭavyaṃ // tat kasya hetoḥ // ahaṃ so bhikṣavaḥ tena kālena tena samayena śyāmako nāma ṛṣikumāro abhuṣi // anyo so bhavati rṣi śyāmakasya pitā / eṣo śuddhodano rājā taṃ kālaṃ śyāmakasya pitā abhuṣi // anyā sā tena kālena tena samayena śyāmakasya ṛṣikumārasya pāragā nāma mātā abhūṣi / eṣā sā māyādevī abhūṣi // anyo so peliyakṣo nāma kāśirājā abhūṣi // naitad evaṃ draṣṭavyaṃ // tat kasya hetoḥ // eṣa bhikṣavaḥ ānandasthaviras tena kālena tena samayena peliyakṣo nāma kāśirājā abhūṣi // tadāpi bhikṣavaḥ eṣa śuddhodano rājā mama kāraṇena kālagato ti śrutvā na śraddadhāti / na so mahārāja kālagato śyāmakaśiri mṛgaviṣeṇa so mohito / nehi tvaṃ asmākaṃ taṃ pradeśaṃ vayaṃ taṃ mṛgaviṣaṃ satyavacanena haniṣyāmaḥ taṃ ca śyāmakaśiriṃ utthāpeṣyāmaḥ // etarahiṃ pi eṣa śuddhodano rājā mama arthāya kālagato ti śrutvā nābhiśraddadhāti //
_____samāptaṃ śyāmakajātakasya parikalpaṃ //
lokottarasya loke aparimitayaśasya lokanāthasya /
pūrvacaritaṃ bhagavato . . . guṇavato pravakṣyāmi //
na hi bodhisatvacaritaṃ sadevagandharvamānuṣe loke /
[_Mvu_2.220_] śakyam abhibhavituṃ kenaci tena daśabalo anabhibhūto //
yaṃ yaṃ tathāgatānāṃ smṛtiye balaṃ tāsu tāsu jātīṣu /
maitrāya ca karuṇāya ca lokaṃ anukampamānānāṃ //
taṃ sucaritaṃ bhagavato kalpaśatasahasrasaṃcitaśubhasya /
aham abhyudāhariṣyaṃ avadhānaṃ detha satkṛtya //
tena samayena bhagavāṃ vānaprasthāna tāpasakulasmiṃ /
atyantaśuddhe satvaṃ upapadyitha buddhisampanno //
tasya mātāpitarau jīrṇā ca abhūnsuś cakṣuvihīnā /
eteṣām utpadye hitāya lokottaro . . . . //
sarvamanavadyagātro ṛddhīmāṃ saumyako viśālākṣo /
tad eva tasya nāmaṃ abhūṣi śyāmo ti taṃ kālaṃ //
āścaryaṃ ṛṣikumāraṃ yo paśyati mānuṣo vā devo vā /
rūpaguṇapāramigataṃ nidhyāyanto sa na tṛpyati //
svayam eva bodhisatvo kiṃ kuśalaṃ gaveṣayaṃ samādiyati /
śuklaṃ kuśalaṃ dharmaṃ taṃ ca samādāya varteti //
akhaṇḍakam akalmāṣaṃ pariśuddhaṃ duṣkṛtaṃ kuśīdehi /
svayaṃ carati brahmacaryaṃ paraṃ ca tatra niyojayati //
mātāpitṝṣu vīro upasthapetvā tīvraṃ paricarati /
brahmacaryaṃ brahmacāri svayaṃ brahmacārivrataṃ carati //
[_Mvu_2.221_] tasyāsi samādānaṃ priyeṣu mātāpitṝṣu dayiteṣu /
na khu me prapañcayitavyaṃ andheṣu parapraṇeyyeṣu //
mūlaphalam āharanto gilānakā jīrṇakā vayovṛddhān* /
premnena gauraveṇa ca satkṛtya gurūn upasthāsyaṃ //
annena ca pānena ca gilānabhaiṣajyānupradānena /
vastraiḥ śayyāsanena mātāpitaraṃ upasthāsyaṃ //
api cātra bodhisatvo mātāpitaraṃ bhaṇāsi mā khu bhave /
na khu tāva śocitavyaṃ ahaṃ ca paricārako asmi //
taṃ avaca śyāmasundari cīraṃbhājī ca mā ca tava pāpaṃ /
utpathapanthagatasya ca tuhya mā trāsentu bhūtāni //
mānsarudhirārthino pi mṛgarājā atibalā ca mātaṃgā /

mārgād apakramantu te mā ca te trāsentu bhūtāni //
mṛgapotakehi sārdhaṃ prativasati āśrameṣu ramaṇiyeṣu /
mṛga iva mṛgehi sārdhaṃ vasati araṇye ṛṣikumāro //
tasya tahim āśramapade prativasato kṣamadamaprahāṇasya /
maitrāya ca karuṇāya ca lokaṃ anukaṃpamānasya //
prādur ahu kāśirājā nṛpati mahāvāhano maheśākhyo /
so tasmiṃ āśramapade trāsayati mṛgā ca pakṣī ca //
rājā vanāntareṇa adarśi eṇīmṛgāṇa yūthāni /
dṛṣṭvāna tvaritatvarito vitane dhanu sandahe kṣuraprā //
[_Mvu_2.222_] eṣo aśvāvāhī anilajavaṃ osare mṛgābhimukhaṃ /
sakalaturaṃgaśreṣṭhaṃ prakīrṇaśirajaṃ tvaritagāmiṃ //
saṃprati ca ṛṣikumāro kalaśaṃ ādāya prasthito udakaṃ /
avagāhi tāva girinadiṃ trastā ca mṛgā ca pakṣī ca //
atha paramakopakupito so rājā ābhatena cāpena /
anudhāvanto mṛgān na addaśi kupito ṛṣikumāraṃ //
tena mṛgasya khurapro saṃdahito yena āhato śyāmaḥ /
viṣaliptena aviṣamo śalyena samarpito patito //
so avaca hanyamāno kenāsmi adūṣako pitā mātā /
ekeṣuṇā trayo hatā saṃprajvalito puna adharmo //
dantāna nāma kāraṇā hananti nāgā mṛgā ca mānsārthaṃ /
camarī ca bālahetor dvīpayo cārthāya carmasya //
mahyaṃ punar na dantā na pi carma na śirajā nāpi ca mānsaṃ /
kisya khu nāma kṛtena aheṭhakā hatā bhaviṣyāmaḥ //
so tāṃ girāṃ śruṇitvā rājā adhigamya taṃ ṛṣikumāraṃ /
anuneti kṣamāpeti ca ajānatā āhato bhagavān* //
naiṣo kṣurapro saṃdhito tvam āhato si maya ajānantena /
yam ajānantena kṣataṃ etaṃ mayā kṣamyatām eva //
yaṃ ca paridevanto bhaṇesi ekeṣuṇā hatā trīṇi /
[_Mvu_2.223_] viyāhara brahmacārī etaṃ me artham ākhyāhi //
taṃ avaca bodhisatvo priyeṣu mātāpitṝṣu dayiteṣu /
kāraṇam upasaṃjanetva imāṃ girām abhyudīremi //
te me cirabrahmacārī mātā ca pitā ca jīrṇakā vṛddhā /
teṣām acakṣaṣuṣāṇām aham eva gatiś ca nāthaś ca //
teṣām anāthamaraṇaṃ upasthitan tena rāja śocāmi /
te mahyam aparicīrṇā anāthamaraṇaṃ mariṣyanti //
etena hetunā ahaṃ bhaṇāmi hatā trīṇi /
kiṃci tvayi poṣiyanto na hato . . . bhaviṣyāmi //
kāśipatiḥ tīkṣṇabuddhi tenāpi asya saṃbhāvito artho /
taṃ avaca ṛṣikumāraṃ praṇamya śirasā hi pādeṣu //
nirayaṃ ahaṃ patiṣyaṃ adūṣakaṃ ṛṣiputraṃ hanitvāna /

etādṛśā hi hatvā narakeṣu na mucyituṃ śakyā //
ye pi tava aśruvindū patanti atyantaśuddhasatvasya /
lokam api te dahensuḥ kiṃ puna asmādṛśāṃ bālā //
satyaṃ bhaṇāmi yadi me maraṇena jīvitaṃ tava bhaveya /
prāṇam api ahaṃ tyajeyaṃ na vaiṣa saṃvidyate sthānaṃ //
tīkṣṇena viṣakṛtena hṛdayasmiṃ āhato si ṛṣiputra /
jānāmi jīvitaṃ tava nāsti na ca me priyaṃ bhavati //
evaṃ ca te mahāyaśa pratiśruṇiṣyāmi taṃ me pattīya /
[_Mvu_2.224_] satyaṃ hi jīvaloke pratiṣṭhitaṃ eṣa paramārthaṃ //
rājyam apahāya sphītaṃ strīyo ca kāmāṃś ca parityajya /
mūlaphalam āharanto gurū tavāhaṃ paricariṣyaṃ //
taṃ avaca bodhisatvo kharaṃ mama śokaśalyaparidāghaṃ /
vyapanayasi rājakuṃjara imāṃ girām abhyudīrento //
idam eva udakakumbhaṃ ādāya imāhi ekapadikāhi /
asmākam āśramapadaṃ gatvā vacanena me bhaṇesi //
abhivādanaṃ punaḥ puna bhaṇesi tvaṃ mātaraṃ ca pitaraṃ ca /
kālagato vo putro so ca vo abhivādanaṃ āha //
na kathaṃcit* śocitavyaṃ nāpi ca ruṇḍena śocitenārtho /
jātena jīvaloke sarveṇa avaśyaṃ martavyaṃ //
eṣā kilānupūrvā na suciraṃ jīvitaṃ manuṣyāṇāṃ /
maraṇaṃ paryavasānaṃ āḍhyānāṃ durgatānāṃ ca //
nāpi ca svayaṃkṛtānāṃ karmāṇāṃ phalaṃ palāyituṃ śakyā /
cakraparivartakasya hi uparipatati sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca //
nāpi ca manonvitānāṃ mayā śrutaṃ nāpi cāhaṃ jānāmi /
kṣaṇikasya durbalasya ca saṃskāragatasya adhruvatāṃ //
nāpi . . . . . maraṇaṃ nāpi ca mama eva edṛśaṃ duḥkhaṃ /
anubhūto eṣa artho na kiṃci loke anāgamyaṃ //
eṣo me śokaśalyo yaṃ jīrṇā cakṣuṣā ca parihīnā /
hohanti śokabahulā tava śruṇitvāna vṛttāntaṃ //
[_Mvu_2.225_] syāme tha paśya dāniṃ kāśivardhana satyapratijño bhavesi /
taṃ me gurūsu pāricaryāye janādhipa bhaviṣyati //
taṃ mahārthaṃ jīrṇeṣu durbaleṣu ca paṇḍitā praśaṃsanti /
paricaryaṃ hi janādhipa trīṇi pi tasyāsti aṃgāni //
puṇyaṃ ca nāma hohati yaśo ca kīrtī ca kaśalamūlaṃ ca /
pṛcchāhi kāśirāja vacanam abhigamanaṃ samupasthāhi //
sādhūti śrutvāna sa vimano aśrūṇi saṃpramārjanto /
prakramati kāśirājā mṛto sti śyāmo ti viditvāna //
samprati ca kāśirājā prakrānto mṛgaśatāni ca bahūni /
parivārensuḥ śyāmaṃ pakṣigaṇā devatā api ca //
taṃ paśyiyāna patitaṃ śayamānaṃ mūrcchitaṃ nadītīre /

rodensuḥ devatā pi mṛgapakṣiśatāni ca bahūni //
so nūnaṃ pāpakarmā tamā tamaṃ durgatīṣu durgatiyaṃ /
gacchati yo tava pāpaṃ cintayati apāpadharmasya //
bhūtānāṃ ca ninādo ākāśe pṛthivīye ca nirghoṣo /
vātā ca vipravānti cintayati ṛṣi aho kaṣṭaṃ //
mā haiva ṛṣikumāro viheṭhito yādṛśāni dṛśyanti /
raudrāṇi kāruṇāni ca rutarutaśabdāni subahūni //
vātā pravānti kaṣṭaṃ śakunā pravyāharanti ca kharāṇi /
hṛdayaṃ ca vyutthasthāno sarvo ca anirvṛto kāyo //
[_Mvu_2.226_] ete manovitarkā vartanti so ca peliyaśo nāma /
prakramati āśramapadaṃ mṛgapakṣigaṇā ca santrastā //
bhītā diśo vrajanti bhayārditā devatā pi saṃjñātvā /
durmanatarā abhūnsuḥ niṣpratyāśā paśyantīyo //
na imāṃ diśāṃ manuṣyo amanuṣyo vāpi kvacid āgamya /
na pi dṛṣṭvā ṛṣikumāraṃ mṛgapakṣigaṇā bhayaṃ enti //
niḥsaṃśayaṃ bhaviṣyati mahadbhayo romaharṣaṇo satvo /
yaṃ paśyiyā mṛgagaṇā santrasyanti pakṣisaṃghā ca //
viditaviditaṃ upagamya mātāpitaraṃ anāgamanena sya /
prāṇaharo pi trasyantaṃ madhurāhi girāhi abhinandi //
te avaca svāgataṃ tava kuto tuvaṃ kasya vāsi tvaṃ dūto /
andhā sma acakṣuṣkā śyāmo ca gato udakahārī //
rājāha ahaṃ mṛgavyaṃ kāśipurā nirgato saha balena /
nāmena peliyakṣo aṇvāmi mṛgā gaveṣanto //
kacci tava rājakuṃjara varṣati devo rohati ca vījaṃ /
antaḥpuraṃ arogaṃ mahya kumārā balāgraṃ ca //
nagareṣu janapadeṣu ca kṣemaṃ me prakṛtayo ca anuraktā /
na ca vardhanti amitrā sarvo ca vivardhati kośo //
śramaṇeṣu brāhmaṇeṣu ca ārakṣo dhārmiko janapadeṣu /
[_Mvu_2.227_] vardhati na caiva hāyati dānāni ca demi satkṛtya //
yuṣmākaṃ pi araṇye taskaravyāghrabahuvyālacaritasmiṃ /
na karonti kecid* hiṃsāṃ bhūtāni yathotpathagatāni //
puṣpakalaṃ prabhūtaṃ śyāmākaṃ śākamūlakaṃ pracuraṃ /
alpakisareṇa labhyati alpā vyādhī śarīrasmiṃ //
nacireṇa gato kumāro niṣīda etāhi parṇaśivikāhi /
bhavyasya dhārmikasya atiriva ca manomanāpasya //
atha viṣakṛtām aniṣṭāṃ prāṇaharāṃ tasya tāpasakulasya /
vācāṃ pravyāharati rājā aśrūṇi vartento //
yaṃ bhaṇatha brahmacārī ṛṣiputraḥ dharmacāri samacāri /
so saṃprati kālagato so vo abhivādanaṃ āha //
na kathaṃci śocitavyaṃ na pi ruṇḍaśocitena kocārtho /

jātena jīvaloke sarveṇa avaśyaṃ martavyaṃ //
te tāṃ girāṃ aniṣṭāṃ amanojñāṃ apriyāṃ śruṇitvāna /
avaciṃsu jīvitaṃ khu me uparundhasi evaṃ jalpanto //
so avaca eṣo artho nayena jāto yadā mayā pāpaṃ /
avijānantena kṛtaṃ evaṃ kṣamyantu me devā //
aham api ca etam arthaṃ ihāgato yāṃ dhurām ṛṣikumāro /
[_Mvu_2.228_] vaheti ca tāṃ vahiṣyaṃ ahaṃ ca devā upasthāsyaṃ //
paridevate sya mātā indīvarasuprasūtavarṇasya /
hasitabhaṇitāni pūrvaṃ priyasya putrasya vigaṇentī //
hā dayita syāma sundara tvayā vinābhāvasambhavo pūrvaṃ /
mahyaṃ hṛdayaṃ dahiṣyati śuṣkaṃ tṛṇakāṣṭham iva agni //
śūnyam imam āśramapadaṃ khyāyati bhayabhairavaṃ anabhiramyaṃ /
bhavyena dhārmikena vihīnaṃ ṛṣiṇā udāreṇa //
yaṃ nūnaṃ so sarvā no śakti kāmam ahu tena ca śamaṃ /
taṃ mama asya varataraṃ na jātu etādṛśaṃ duḥkhaṃ //
asmehi nyūnā manye kṛtā vicitrā vividhā tapaścaryā /
tasyaiṣa phalavipāko yaṃ sma vihīnā priyaputreṇa //
ruṇḍena śocitena mahattaraṃ pīḍitā parikilantā /
bahvyasya dhārmikasya anusmarantī guṇaśatāni //
te avaca kāśirājaṃ evaṃ so yācito tahiṃ nehi /
andhā sma acakṣukā sma na sma samarthā tahiṃ gantuṃ //
so avaca tahiṃ khu neṣyaṃ taṃ deśaṃ yatra so ṛṣikumāro /
apy eva nāma jīve yuvā sa nihato mṛgaviṣehi //
sa kāśirājā . . . mārgeṇa yathāgatena gacchanto /
[_Mvu_2.229_] nacirasya taṃ pradeśaṃ agami yahiṃ so ṛṣikumāro //
taṃ paśyiyāna patitaṃ śayamānaṃ mūrchitaṃ nadītīre /
mukharatanam asya mātā kareṇa parimārjati rudantī //
hā dayita ekaputra akiṃcanānāṃ tuvaṃ daridrāṇāṃ /
bandhu abandhūnāṃ tvaṃ kathaṃ asi viheṭhito vatsa //
vanadevatā pi satye na kiṃcid artho yamamanuṣyabhūteṣu /
paśyanti kiṃcit* śyāmo stokaṃ pi na vārito vatso //
duḥsoḍhaṃ yātrānnaṃ vidyate . . . . . bahudalaśatāni /
bhavyena dhārmikena yahiṃ vihīnā priyaputreṇa //
te nūnaṃ karuṇakaruṇaṃ mṛgā ca pakṣī ca āśramapadasmiṃ /
śyāmakaśirim apaśyantā garjanti ratiṃ alabhamānā //
mā śoca pārage tvaṃ na pi ruṇḍaśocitena kocārtho /
jātena jīvaloke sarveṇa avaśyaṃ martavyaṃ //
vayabhapi ca brahmacārī ciraviratā maithunehi yogehi / {vayam api?}
kāhāma satyavākyaṃ tenāsya viṣaṃ haniṣyāmaḥ //
yatha tuhya syāma sundara pāpe cittaṃ na sajjati kadācit* /

tatha tava hataṃ mṛgaviṣaṃ utthehi ca satyavacanena //
yatha tava mātāpitarau śīlaṃ rakṣanti nityapariśuddhaṃ /
tatha tava hataṃ mṛgaviṣaṃ utthehi ca satyavacanena //
yathā tava bhavanettī māno ca mado ca nāsti mrakṣo vā /
tatha tava hataṃ mṛgaviṣaṃ utthehi ca satyavacanena //
[_Mvu_2.230_] atha so vijṛmbhamāṇo samutthito apagate mṛgaviṣasmiṃ /
mātāpitṛtejena ca sucaritatejena ca svakena //
taṃ paśyiyāna rājā samutthitaṃ tena satyavacanena /
saṃhṛṣṭaromakūpo nipati caraṇeṣu kṣamāpayasi //
taṃ avaca bodhisatvo sayugyabalavāhano sadevīko /
sanagaranigamajanapado sukhī bhavāhi mahārāja //
paśyāhi kāśivardhana mātāpitugāravasya niṣyandaṃ /
yathā samūhataṃ mṛgaviṣaṃ sucaritatejena suvakena //
yeṣāṃ mātāpitarau suśrūṣā aṃjaliṃ praṇāmaḥ ca /
kartavyaṃ kāśivardhana yadi icchanti svargaṃ gantuṃ // {Senart: svagaṃ gantuṃ}
asmiṃ jambudvīpe ratnāni āharitvā sarvāṇi /
pūjaya mātāpitaraṃ mātāpitṝṣu na pratikuryāt* //
evaṃ na supratikaraṃ bhaṇāmi mātāpituṃ mahārāja /
anukampāhi ete pūrvācāryā va lokasya //
devānām iva teṣāṃ sannamitavyaṃ manuṣyadevānāṃ /
yeṣāṃ mātāpirau labhanti pūjāṃ na te śocyā //
yā sā abhūṣi mātā taṃ kālaṃ sā abhūt tadā māyā /
śuddhodano sa rājā pitā bhagavato tadā āsi //
yo so mahānubhāvo samutthito tena satyavākyena /
[_Mvu_2.231_] so āsi bodhisatvo bhagavāṃ śyāmo hi taṃ kālaṃ //
yo so abhūṣi rājā taṃ kālaṃ so abhūṣi ānando /
bhagavato jñāti preṣyo bahūni jātīsahasrāṇi //
nāyaṃ kva pi saṃbuddho nāpi ca svayaṃpratibhañjitagrantho /
bhūtaṃ hi tad* bhagavato pūrvacaridharmaniṣpattiḥ //
_____samāptaṃ śyāmakajātakaṃ
bodhisatvo uruvilvāye tapovane duṣkaraṃ carati / ekena kolena divasaṃ yāpento aṣṭādaśa māsāṃ kolāharatāye pratipannaḥ / ekena tilena divasaṃ yāpento aṣṭādaśa māsāṃ tilāharatāye pratipanno / ekena taṇḍulena divasaṃ yāpento aṣṭādaśa māsāṃ taṇḍulam āharatāye pratipanno / aṣṭādaśa māsā sarvaśo anāharatāye pratipannaḥ //
ekaṃ kolaṃ tasya bhakṣaṃ ekaṃ tilakataṇḍulaṃ //
kvaci sya sambuddhajñānaṃ na vīryavante saṃśraye //
kālāśītako sarvo va evaṃ aṃgāni se abhūt* //
viṣkambhe yathoṣṭrapadaṃ hanukā se tadā abhū //
jīrṇagopānasyāntarikā ośīrṇā pārśvake yathā //
evaṃ kāyaṃ maharṣisya tapena pariśoṣitaṃ //
veṣṭanaveṇīva dīrghā unnatāvanatā yathā //
evam asya pṛṣṭhi kaṇṭhaś ca unnatāvanatā abhūt* //
[_Mvu_2.232_] tasya netrā prakāśanti udupāne va tārakā //