મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 9955-9974

કાષ્ઠં વહ્ન્યુજ્ઝિતમપિ ભવેચ્ છીતશાન્ત્યૈ કપીનાં લોમ્નો શુદ્ધ્યૈ સલિલમનલશ્ચાગ્નિશૌચૈણકાનામ્ ।
જન્તોર્ભાવા વિદધતિ યથાભાવિનઃ કાર્યસિદ્ધિં તત્ત્વં તેષાં ક્વચન સહજં વસ્તુતો નાસ્તિ કિંચિત્ ॥

કાષ્ઠં શિરસિ સંસ્થાપ્ય તથા કાષ્ઠેન તાડયેત્ ।
લુપ્તસ્મૃતેઃ સ્મૃતિઃ સદ્યો યોગિનસ્ તેન જાયતે ॥

કાષ્ઠગોલયુગં ક્ષિપ્તં દૂરમૂર્ધ્વપુરઃસ્થિતૈઃ ।
અપ્રાપ્તધારં પૃષ્ઠેન ગચ્છેત્ પુચ્છમુખેન હિ ॥

કાષ્ઠપાષાણધાતૂનાં કૃત્વા ભાવેન સેવનમ્ ।
શ્રદ્ધયા ચ તથા સિદ્ધિસ્ તસ્ય વિષ્ણુપ્રસાદતઃ ॥
કાષ્ઠમઙ્ગારતાં યાતિ ભસ્મતાં ગોમયાદિકમ્ ।
વહ્નૌ કીર્ણં સુવર્ણં તુ સુવર્ણોત્કર્ષતાં વ્રજેત્ ॥

કાષ્ઠાગ્નિં નિર્હરેચ્ ચૈવ તથા કૂપાંશ્ચ ખાતયેત્ ।
સંશોધયેત્ તથા કુપાન્ કૃતાન્ પૂર્વં પયોઽર્થિભિઃ ॥

કાષ્ઠાદગ્નિર્જાયતે મથ્યમાનાદ્ ભૂમિસ્તોયં ખન્યમાના દદાતિ ।
સોત્સાહાનાં નાસ્ત્યસાધ્યં નરાણાં માર્ગારબ્ધાઃ સર્વયત્નાઃ ફલન્તિ ॥
કાષ્ઠાદ્યથાગ્નિરુત્પન્નઃ સ્વાશ્રયં દહતિ ક્ષણાત્ ।
ક્રોધાગ્નિર્દેહજસ્તદ્વત્ તમેવ દહતિ ધ્રુવમ્ ॥

કાષ્ઠાનુષઙ્ગાત્ પરિવર્ધમાને જાગ્રત્પ્રતાપજ્વલને ત્વદીયે ।
શ્રીકાર્તવીર્યં પ્રસભં પતન્તિ પ્રત્યર્થિપૃથ્વીપતયઃ પતઙ્ગાઃ ॥

કાષ્ઠેઽશ્વકેશં સંયમ્ય તત્ર બદ્ધ્વા વરાટિકામ્ ।
હસ્તેન ભ્રામ્યમાણાં ચ યો હન્તિ સ ધનુર્ધરઃ ॥

કા સંબુદ્ધિઃ સુભટ ભવતો બ્રૂહિ પૃચ્છામિ સમ્યક્ પ્રાતઃ કીદૃગ્ ભવતિ વિપિનં સંપ્રબુદ્ધૈર્વિહંગૈઃ ।
લોકઃ કસ્મિન્ પ્રથયતિ મુદં, કા ત્વદીયા ચ જૈત્રી પ્રાયો લોકે સ્થિતમિહ સુખં જન્તુના કીદૃશેન ॥

કા સંસૃતિઃ કિમપચારનિબન્ધનેયં કીદૃગ્વિધસ્ય તવ કિં ક્ષતમેતયેતિ ।
પ્રશ્ને તુ નાસ્મિ કુશલઃ પ્રતિવક્તુમેવ ખેદસ્તુ મે જનનિ કોઽપ્યયમેવમાસ્તે ॥
કાસશ્વાસજ્વરાજીર્ણશોકતૃષ્ણાસ્ય પાકયુક્ ।
ન ચ કુર્યાચ્છિરોનેત્રહૃત્કર્ણામયવાનપિ ॥

કાસાંચિદ્ ધવલશ્ચિરં નિવસતાં વિત્તેપરાસાં પુનર્ નીલો વા કપિલોઽથવા વરવૃષો રક્તોઽથવા મેચકઃ ।
ગ્રામીણૈરવધીરિતોઽપિ શિથિલસ્કન્ધોઽપ્યનૂર્ધ્વશ્રવાઃ સ્વાન્તે મે પરતન્ત્રતુન્દિલતનુર્જાગર્ત્યયં કર્બુરઃ ॥

... ... ... ... ... ... ॥
કાસાં હિ નાપદાં હેતુર્ અતિલોભાન્ધબુદ્ધિતા ॥

કાસારશોષિણિ નવોદયમાનમુગ્ધ- સદ્વર્તિકાનિવહદાહિનિ દારુણેઽપિ ।
મધ્યન્દિનોષ્ણકિરણે પ્રતિપન્નસખ્ય- સ્મેરં સુખં જયતિ ચિત્રચરિત્રમબ્જમ્ ॥

કાસારે પદ્મિનીઽયં મુકુલયુગમનત્યન્તરં યત્ર હૃદ્યમ્ યસ્મિન્ સદ્યઃસમુદ્યદ્ગ્રહપતિકરજવ્યાપૃતિઃ શ્લાઘનીયા ।
તસ્માદેતદ્ વિશેષસ્મૃતિકલિતમિહ પ્રેક્ષ્ય સાક્ષાદુપેક્ષ્યં વર્યં શૌર્યંચનાદૌ ન ગમય સમયં ત્વં વ્રજસ્ત્રીહિતજ્ઞઃ ॥

કાસારેઽપિ પયઃ પિબન્તિ પથિકા ન ક્વાપિ વારિ ત્વયિ ક્ષારત્વાદુદધેઃ સમુદ્ર ઇતિ તે નામૈતદેવોચિતમ્ ।
ન ત્વેતાનિ નિરર્થકાનિ ભવતો નામાન્યનર્થાન્તરાણ્ય્ અમ્ભોધિર્જલધિઃ પયોનિધિરુદધિર્વારાંનિધિર્વારિધિઃ ॥

કાસારે મદમત્તવારણગણૈરાકુમ્ભમગ્નં પયઃ પીતં યત્પ્રભવોરુવીચિવલનૈર્વ્યાપ્તં સમસ્તં જગત્ ।
તસ્મિન્નેવ રવેઃ પ્રચણ્ડકિરણશ્રેણીનિપીતામ્ભસિ પ્રાપ્તાઃ પાન્થનખંપચાઃ પ્રતિપદં મધ્યસ્થલીભૂમયઃ ॥

કાસારેષુ સરિત્સુ સિન્ધુષુ તથા નીચેષુ નીરગ્રહં ધિક્ તત્રાપિ શિરોનતિઃ કિમપરં હેયં ભવેન્ માનિનામ્ ।
ઇત્યાલોચ્ય વિમુચ્ય ચાતકયુવા તેષુ સ્પૃહામાદરાદ્ ઉદ્ગ્રીવસ્ તવ વારિવાહ કુરુતે ધારાધરાલોકનમ્ ॥
કાસાર્યવર્ય કલિતામ્બુરુહાવતંસ મુક્તાસમાનજલબિન્દુતરઙ્ગરઙ્ગ ।
કિં ભૂષણં તવ બકૈર્બહુભિઃ કુરાર્વૈર્ હંસૈર્વિના કલરવૈર્નરદેવપૂજ્યૈઃ ॥

કાસિ ત્વં વદ ચૌર્યકારિણિ કુતઃ, કસ્ત્વં, પુરોયામિકઃ કિં બ્રૂષે, મુષિતૌ સુવર્ણકલશૌ ભૂપસ્ય, કેન, ત્વયા ।
કુત્ર સ્તઃ, પ્રકટૌ તવાઞ્ચલતટે, કુત્રેતિ, તપ્તશ્યતામ્ ઇત્યુક્તે ધૃતવલ્લવીકુચયુગસ્ત્વં પાતુ પીતામ્બરઃ ॥

કાસી વિવર્જયેચ્ ચૌર્યં નિદ્રાલુશ્ ચર્મંચૌરિકામ્ ।
જિહ્વાલૌલ્યં ચ રોગાઢ્યો જીવિતું યોઽત્ર વાઞ્છતિ ॥

કાસે શ્વાસે તથા શોષે મન્દાગ્નૌ વિષમજ્વરે ।
પ્રમેહે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ સેવયેન્મધુપિપ્પલીમ્ ॥