મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 9895-9914

કાલો દૈવં કર્મ જીવઃ સ્વભાવો દ્રવ્યં ક્ષેત્રં પ્રાણ આત્મા વિકારઃ ।
તત્સંઘાતો બીજરોહપ્રવાહસ્ ત્વન્માયૈષા તન્નિષેધં પ્રપદ્યે ॥

કાલોપભોગિનઃ સર્વે નિત્યમાનન્દિતા નરાઃ ।
સર્વે સત્યરતા નિત્યં સર્વે ધર્મપરાયણાઃ ॥
કાલોપલબ્ધં કલહંસનાદ- માકર્ણ્ય કર્ણામૃતમન્તરિક્ષે ।
સલીલમુદ્ધાટિતવારિપૂરા સરોજિની સાદરમુજ્જગામ ॥

કાલોઽભ્યુપૈતિ સકૃદેવ નરં કથંચિત્ પ્રાપ્નોતિ તં ન સ પુનઃ ખલુ કાલકાઙ્ક્ષી ।
કાલેન ગોચરગતાનનપેક્ષ્ય ભક્ષ્યાન્ મન્દક્રમોઽપ્યજગરઃ સમુપૈતિ સિદ્ધિમ્ ॥

કાલો મધુઃ કુપિત એષ ચ પુષ્પધન્વા ધીરા વહન્તિ રતિખેદહરાઃ સમીરાઃ ।
કેલીવનીયમપિ વઞ્જુલકુઞ્જમઞ્જુર્ દૂરે પતિઃ કથય કિં કરણીયમદ્ય ॥

કાલોઽયં ભૂતમશકઘુંધુમાનાં પ્રપાતિનામ્ ।
બ્રહ્માણ્ડોદુમ્બરોત્થાનાં બૃહત્પાદપતાં ગતઃ ॥

કાલો યાતિ ગલત્યાયુઃ ક્ષીયન્તે ચ મનોરથાઃ ।
સુકૃતં ચ કૃતં કિંચિત્ સતાં સંસ્મરણોચિતમ્ ॥

કાલો વા કારણં રાજ્ઞો રાજા વા કાલકારણમ્ ।
ઇતિ તે સંશયો મા ભૂદ્ રાજા કાલસ્ય કારણમ્ ॥

કાલો વિકુરુતે ભાવાન્ સર્વાંલ્લોકે શુભાશુભાન્ ।
કાલઃ સંક્ષિપતે સર્વાઃ પ્રજા વિસૃજતે પુનઃ ॥

કાલો હેતું વિકુરુતે સ્વાર્થસ્ તમનુવર્તતે ।
સ્વાર્થં પ્રાજ્ઞોઽભિજાનાતિ પ્રાજ્ઞં લોકોઽનુવર્તતે ॥

કા વિદ્યા કવિતાં વિનાર્થિનિ જને ત્યાગં વિના શ્રીશ્ચ કા કો ધર્મશ્ચ કૃપાં વિના નરપતિઃ કો નામ નીતિં વિના ।
કઃ સૂનુર્વિનયં વિના કુલવધૂઃ કા સ્વામિભક્તિં વિના ભોગ્યં કિં રમણીં વિના ક્ષિતિતલે કિં જન્મ કીર્તિં વિના ॥

કા વિષમા દૈવગતિઃ કિં લષ્ટં યજ્જનો ગુણગ્રાહી ।
કિં સૌખ્યં સુકલત્રં કિં દુર્ગ્રાહ્યં ખલો લોકઃ ॥

કાવેરીં તાં સમાસાદ્ય વિહૃતામપ્સરોગણૈઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા નરો રાજન્ ગોસહસ્રફલં લભેત્ ॥

કાવેરી કબરીવ ભામિનિ ભુવો દેવ્યાઃ પુરો દૃશ્યતાં પૂગૈર્નાગલતાશ્રિતૈરુપદિશત્યાશ્લેષવિદ્યામ્ ઇવ ।
કર્ણાટીજનમજ્જનેષુ જઘનૈર્યસ્યાઃ પયઃ પ્લાવિતં પીત્વા નાભિગુહાભિરાત્તરુચિભિઃ પ્રાચીં દિશં નીયતે ॥

કાવેરીતીરકર્પૂરપરાગામોદસોદરાઃ ।
રતિસ્વેદલવાનેતે પુરન્ધ્રીણાં સમીરણાઃ ॥

કાવેરીતીરભૂમીરુહભુજગવધૂભુક્તમુક્તાવશિષ્ટઃ કર્ણાટીચીનપીનસ્તનવસનદશાન્દોલનાસ્પ ન્દમન્દઃ ।
લોલલ્લાટીલલાટાલકતિલકલતાલાસ્યલીલાવિલ્ ઓલઃ કષ્ટં ભો દાક્ષિણાત્ય પ્રચલતિ પવનઃ પાન્થ કાન્તાકૃતાન્તઃ ॥
કાવેરીરમ્યરાજીવવિલસદ્ગન્ધબન્ધુના ।
મધુમાસસમીરેણ વર્ધતે કુત્ર કસ્ય કા ॥

કાવેરીવારિવેલ્લલ્લહરિપરિકરક્રીડનક્રાન્તશીતાઃ સ્ફીતશ્રીખણ્ડષણ્ડભ્રમણભરભવ દ્ભૂરિસૌરભ્યગર્ભાઃ ।
ચોલસ્ત્રીલોલચેલાઞ્ચલચલનકલાક્રાન્તકાન્તાસ્તનાન્ત્ આ વાન્તિ પ્રેયોવિયોગાતુરતરરમણીવૈરિણોઽમી સમીરાઃ ॥
કાવેરીહૃદયાભિરામપુલિને પુણ્યે જગન્મઙ્ગલે ચન્દ્રામ્ભોજવતીતટે પરિસરે ધાત્રા સમારાધિતે ।
શ્રીરઙ્ગે ભુજગેન્દ્રભોગશયને લક્ષ્મીમહીસેવિતે શેતે યઃ પુરુષોત્તમઃ સ ભગવાન્ નારાયણઃ પાતુ નઃ ॥
કા વેશ્યા કો વિરોધોઽયં કા પ્રશસ્તિશ્ચ સઙ્ગરે ।
વૃથા પ્રાણજિહીર્ષૂણાં મૂર્ખાનામીદૃશી મતિઃ ॥

કાવ્યં કરોતિ સુકવિઃ સહૃદય એવ વ્યનક્તિ તત્તત્ત્વમ્ ।
રત્નં ખનિઃ પ્રસૂતે રચયતિ શિલ્પી તુ તત્સુષમાન્ ॥
કાવ્યં કરોતુ પરિજલ્પતુ સંસ્કૃતં વા સર્વાઃ કલાઃ સમધિગચ્છતુ વાચ્યમાનાઃ ।
લોકસ્થિતિં યદિ ન વેત્તિ યથાનુરૂપાં સર્વસ્ય મૂર્ખનિકરસ્ય સ ચક્રવર્તી ॥

કાવ્યં કરોમિ ન હિ ચારુતરં કરોમિ યત્નાત્ કરોમિ યદિ ચારુતરં કરોમિ ।
ભૂપાલમૌલિમણિમણ્ડિતપાદપીઠ હે સાહસાઙ્ક કવયામિ વયામિ યામિ ॥

કાવ્યં કરોષિ કિમુ તે સુહૃદો ન સન્તિ યે ત્વામુદીર્ણપવનં વિનિવારયન્તિ ।
ગવ્યં ઘૃતં પિબ નિવાતગૃહં પ્રવિશ્ય વાતાધિકા હિ પુરુષાઃ કવયો ભવન્તિ ॥

કાવ્યં ચાર્વપિ રસિક- પ્રીતિકરં ભવતિ નૈકરસબદ્ધમ્ ।
સુરતમનાહિતકલહં હરિણદૃશો નાભિનન્દયતિ ॥
કાવ્યં ચેત્ સરસં કિમર્થમમૃતં વક્ત્રં કુરઙ્ગીદૃશાં ચેત્ કન્દર્પવિપાણ્ડુગણ્ડફલકં રાકાશશાઙ્કેન કિમ્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં યદિ જીવિતાવધિ મુધા સ્વર્ભૂર્ભુવો વૈભવં વૈદર્ભી યદિ બદ્ધયૌવનભરા પ્રીત્યા સરત્યાપિ કિમ્ ॥