મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 9775-9794

કાર્શ્યં ક્ષુત્પ્રભવં કદન્નમશનં શીતોષ્ણયોઃ પાત્રતા પારુષ્યં ચ શિરોરુહેષુ શયનં મહ્યાસ્તલે કેવલે ।
એતાન્યેવ ગૃહે વહન્ત્યવનતિં યાન્ત્યુન્નતિં કાનને દોષા એવ ગુણીભવન્તિ મુનિભિર્યોગ્યે પદે યોજિતાઃ ॥

કાર્શ્યં ચેત્ પ્રતિપત્કલા હિમનિધેઃ સ્થૂલાથ ચેત્ પાણ્ડિમા લીલા એવ મૃણાલિકા યદિ ઘના બાષ્પાઃ કિયાન્ વારિધિઃ ।
સન્તાપો યદિ શીતલો હુતવહસ્ તસ્યાઃ કિયદ્ વર્ણ્યતે રામ ત્વત્સ્મૃતિમાત્રમેવ હૃદયે લાવણ્યશેષં વપુઃ ॥

કાર્શ્યજાગરસન્તાપાન્ યઃ કરોતિ શ્રુતોઽપ્યલમ્ ।
તમેવ દુર્લભં કાન્તં ચેતઃ કસ્માદ્ દિદૃક્ષતે ॥

કાર્ષકઃ સર્વબીજાનિ સમાલોડ્ય પ્રવાપયેત્ ।
ઉત્પન્નબીજસદ્ભાવં ત્વઙ્કુરેણ વિભાવયેત્ ॥

કાલં કપાલમાલાઙ્કમ્ એકમન્ધકસૂદનમ્ ।
વન્દે વરદમીશાનં શાસનં પુષ્પધન્વનઃ ॥

કાલં નિયમ્ય કર્માણિ હ્યાચરેન્ નાન્યથા ક્વચિત્ ।
ગવાદિષ્વાત્મવજ્જ્ઞાનમ્ આત્માનં ચાર્થધર્મયોઃ ।
નિયુઞ્જીતાન્નસંસિદ્ધ્યૈ માતરં શિક્ષણે ગુરુમ્ ॥

કાલં નિરીક્ષ્ય કુરુતે કાર્યં તસ્યાશુ સિધ્યતિ ।
ગ્રહં વિચાર્ય ક્રીડાયાં દીવ્યતો ન પરાજયઃ ॥

કાલં પુરા ગરલમમ્બુનિધેરુદસ્થાદ્ અદ્યેન્દુનામ ધવલં વિષમભ્યુદેતિ ।
અદ્યાદિદં સ ગિરિશો યદિ હન્ત હન્યાત્ કાર્ષ્ણ્યં સ્વકણ્ઠનિહિતં સખિ મદ્ભયં ચ ॥

કાલં મુહૂર્તાઙ્ગુલિમણ્ડલેન દિનત્રિયામાઞ્જલિના પિબન્તમ્ ।
રૂપં વિલોક્યૈવ વપુશ્ચ કેષાં ભઙ્ગેન નાઙ્ગાન્યલસીભવન્તિ ॥

કાલઃ કરોતિ કાર્યાણિ કાલ એવ નિહન્તિ ચ ।
કરોમીતિ વિહન્મીતિ મૂર્ખો મુહ્યતિ કેવલમ્ ॥

કાલઃ કિરાતઃ સ્ફુટપદ્મકસ્ય વધં વ્યધાદ્યસ્ય દિનદ્બિપસ્ય ।
તસ્યેવ સન્ધ્યા રુચિરાસ્રધારા તારાશ્ચ કુમ્ભસ્થલમૌક્તિકાનિ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

કાલઃ પચતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતિ પ્રજાઃ ।
નિર્દહન્તં પ્રજાઃ કાલં કાલઃ શમયતે પુનઃ ॥

કાલઃ સંપ્રતિ વર્તતે કલિયુગં સત્યા નરા દુર્લભાઃ દેશાશ્ચ પ્રલયં ગતાઃ કરભરૈર્લોભં ગતાઃ પાર્થિવાઃ ।
નાનાચૌરગણા મુષન્તિ પૃથિવીમાર્યો જનઃ ક્ષીયતે પુત્રસ્યાપિ ન વિશ્વસન્તિ પિતરઃ કષ્ટં યુગે વર્તતે ॥

કાલઃ સદાગતિરપિ સ્થાયીવ પરિચેષ્ટતે ।
ચણ્ડમારુતવદ્ વિશ્વમ્ અધરોત્તરયન્ ક્ષણાત્ ॥

કાલઃ સમવિષમકરઃ પરિભવસન્માનકારકઃ કાલઃ ।
કાલઃ કરોતિ પુરુષં દાતારં યાચિતારં ચ ॥

કાલઃ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ।
કાલઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ ચરત્યવિધૃતઃ સમઃ ॥

કાલઃ સૂક્ષ્મગતિર્નિત્યં દ્વિવિધશ્ચેહ ભાવ્યતે ।
સ્થૂલસંગ્રહચારેણ સૂક્ષ્માચારાન્તરેણ ચ ॥

કાલઃ મૃજતિ ભૂતાનિ કાલઃ સંહરતે પ્રજાઃ ।
સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્ વશે ॥

કાલ એવાત્ર કાલેન નિગ્રહાનુગ્રહૌ દદત્ ।
બુદ્ધિમાવિશ્ય ભૂતાનાં ધર્માર્થેષુ પ્રવર્તતે ॥