મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 7352-7371

ઋણત્રયમપાકર્તું શાસ્ત્રાજ્ઞાભઙ્ગભીઃ પુરઃ ।
ચતુર્થર્ણનિરાકારે પ્રત્યક્ષં નૃપતેર્ભયમ્ ॥

ઋણદાતા ચ દૈવજ્ઞઃ શ્રોત્રિયઃ સુજલા નદી ।
યત્ર હ્યેતે ન વિદ્યન્તે ન તત્ર દિવસં વસેત્ ॥

ઋણદૈઃ સ્વજનૈઃ પુત્રૈર્ લબ્ધક્ષામપ્રતિગ્રહઃ ।
નિત્યમાયાસ્યતે યેન કલિદાનેન તેન કિમ્ ॥

ઋણપાપસમુદ્ધારાદ્ ઋણોદ્ધારો વરઃ સ્મૃતઃ ।
પરલોકે દહેત્ પાપમ્ ઋણાગ્નિરિહ તત્ર ચ ॥

ઋણપ્રદાતા વૈદ્યસ્તુ શ્રોત્રિયઃ સજલા નદી ।
રાજા યત્ર ન વિદ્યન્તે ન કુર્યાત્ તત્ર સંસ્થિતિમ્ ॥

ઋણમાદ્યં નિરાકૃત્ય નિરાકર્તુમૃણાન્તરમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા રાજતે યસ્ય ગૃહસ્થાશ્રમ એવ સઃ ॥

ઋણવચ્ ચિરસંશોધ્યં વચસા પ્રતિપાદિતમ્ ।
યન્ નિત્યયાચનદ્વેષં યાચ્યદાનેન તેન કિમ્ ॥

ઋણશેષં રોગશેષં શત્રુશેષં ન રક્ષયેત્ ।
યાચકાદ્યૈઃ પ્રાર્થિતઃ સન્ ન તીક્ષ્ણં ચોત્તરં વદેત્ ।
તત્કાર્યં તુ સમર્થશ્ચેત્ કુર્યાદ્ વા કારયીત ચ ॥

ઋણશેષોઽગ્નિશેષશ્ચ વ્યાધિશેષસ્ તથૈવ ચ ।
પુનશ્ચ વર્ધતે યસ્માત્ તસ્માચ્છેષં ચ કારયેત્ ॥

ઋણશેષોઽગ્નિશેષશ્ચ શત્રુશેષસ્ તથૈવ ચ ।
પુનઃ પુનર્ વિવર્ધેત સ્વલ્પોઽપ્યનિવારિતઃ ॥

ઋણસંબન્ધિનઃ સર્વે પુત્રદારં પશુસ્તથા ।
ઋણક્ષયે ક્ષયં યાન્તિ કા તત્ર પરિદેવના ॥

ઋણાનિ ત્રીણ્યપાકૃત્ય મનો મોક્ષે નિવેશયેત્ ।
અનપાકૃત્ય મોક્ષં તુ સેવમાનો વ્રજત્યધઃ ॥

ઋણાનુબન્ધરૂપેણ પશુપત્નીસુતાલયાઃ ।
ઋણક્ષયે ક્ષયં યાન્તિ કા તત્ર પરિદેવના ॥

ઋણિકૈઃ કલહૈર્નિત્યમ્ અચ્છિન્નગણનાગતેઃ ।
દાનદ્વિષોઽનપત્યસ્ય મન્દાગ્નેશ્ચ ધનેન કિમ્ ॥

ઋણીકૃતા કિં હરિણીભિરાસીદ્ અસ્યાઃ સકાશાન્ નયનદ્વયશ્રીઃ ।
ભૂયોગુણેયં સકલા બલાદ્ યત્ તાભ્યોઽનયાલભ્યત બિભ્યતીભ્યઃ ॥

ઋતુમત્યાં તુ તિષ્ઠન્ત્યાં સ્વેચ્છાદાનં વિધીયતે ।
તસ્માદુદ્વાહયેન્ નગ્નાં મનુઃ સ્વાયંભુવોઽબ્રવીત્ ॥

ઋતુર્માસદ્વયેનૈવ ષણ્માસૈરયનં સ્મૃતમ્ ।
અયનદ્વિતયં વર્ષો દેવાનાં વાસરો નિશા ॥

ઋતુર્વ્યતીતઃ પરિવર્તતે પુનઃ ક્ષયં પ્રયાતઃ પુનરેતિ ચન્દ્રમાઃ ।
ગતં ગતં નૈવ તુ સંનિવર્તતે જલં નદીનાં ચ નૃણાં ચ યૌવનમ્ ॥

ઋતુસ્નાતાં તુ યો ભાર્યાં નૈવ ગચ્છતિ મૂઢધીઃ ।
ઘોરાયાં ભ્રૂણહત્યાયાં યુજ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

ઋતુસ્નાતા પિબેન્ નારી શ્વેતકણ્ટારિકાજટામ્ ।
પયસા પુત્રસંભૂતિસ્ તસ્યાઃ સંજાયતે ધ્રુવમ્ ॥