મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 7332-7351

ઋગ્યજુઃસામનામાનસ્ ત્રયો વેદાસ્ ત્રયી સ્મૃતા ।
ઉભૌ લોકાવવાપ્નોતિ ત્રય્યાં તિષ્ઠન્ યથાવિધિ ॥

ઋજુતાં નયતઃ સ્મરામિ તે શરમુત્સઙ્ગનિષણ્ણધન્વનઃ ।
મધુના સહ સસ્મિતાં કથાં નયનોપાન્તવિલોકિતં ચ યત્ ॥
ઋજુતા ધન્વગુણયોર્ અસ્તુ વસ્તુસ્વરૂપતઃ ।
કાર્યસિદ્ધૌ પ્રશસ્યેત વક્રતૈવ તયોઃ પુનઃ ॥

ઋજુત્વં ચ પરિત્યજ્ય કલાં દર્શયતોઽર્ચના ।
દ્વિજરાજોઽનૃજુત્વેન મહેશેનાપિ મહ્યતે ॥

ઋજુત્વં ત્યાગિતા શૌર્યં સામાન્યં સુખદુઃખયોઃ ।
દાક્ષિણ્યં ચાનુરિક્તશ્ચ સત્યતા ચ સુહૃદ્ગુણાઃ ॥

ઋજુત્વમૌનશ્રુતિપારગામિતા યદીયમેતત્ પરમેવ હિંસિતુમ્ ।
અતીવ વિશ્વાસવિધાયિ ચેષ્ટિતં બહુર્મહાનસ્ય સ દામ્ભિકઃ શરઃ ॥

ઋજુદૃશઃ કથયન્તિ પુરાવિદો મધુભિદં કિલ રાહુશિરશ્છિદમ્ ।
વિરહિમૂર્ધભિદં નિગદન્તિ ન ક્વ નુ શશી યદિ તજ્જઠરાનલઃ ॥

ઋજુનયનનિપાતઃ કામતન્ત્રાભિઘાતસ્ તનુરપિ તરલાક્ષ્યાઃ કસ્ય ન સ્યાત્ કટાક્ષઃ ।
ઇતિ નમિતમુખેન્દું પશ્યતિ પ્રાણનાથં જનસદસિ વિદગ્ધા પક્ષ્મણામન્તરેણ ॥

ઋજુના નિધેહિ ચરણૌ પરિહર સખિ નિખિલનાગરાચારમ્ ।
ઇહ ડાકિનીતિ પલ્લી- પતિઃ કટાક્ષેઽપિ દણ્ડયતિ ॥

ઋજુ પશ્યતિ યઃ સર્વં ચક્ષુષાનુપિબન્નિવ ।
આસીનમપિ તૂષ્ણીકમ્ અનુરજ્યન્તિ તં પ્રજાઃ ॥

ઋજુરેષ પક્ષવાનિતિ કાણ્ડે પ્રીતિં ખલે ચ મા કાર્ષીઃ ।
પ્રાયેણ ત્યક્તગુણઃ ફલેન હૃદયં વિદારયતિ ॥

ઋજ્વાયતાં ચ વિરલાં ચ નતોન્નતાં ચ સપ્તર્ષિવંશકુટિલાં ચ નિવર્તનેષુ ।
નિર્મુચ્યમાનભુજગોદરનિર્મલસ્ય સીમામિવામ્બરતલસ્ય વિભજ્યમાનામ્ ॥

ઋજ્વાયતાં હિ મુખતોરણલોલમાલાં ભ્રષ્ટાં ક્ષિતૌ ત્વમવગચ્છસિ મૂર્ખ સર્પમ્ ।
મન્દાનિલેન નિશિ યા પરિવર્તમાના કિંચિત્ કરોતિ ભુજગસ્ય વિચેષ્ટિતાનિ ॥

ઋજ્વી દૃષ્ટિરનુલ્બણં વિહસિતં મન્દં પરિસ્પન્દિતં દ્વેષો નર્મણિ દૂરતીર્થગમને યત્નો રતિર્લિઙ્ગિષુ ।
યસ્યાસ્ત્યક્તસુખસ્પૃહં કિલ વપુઃ પીનાલ્પલમ્બસ્તની સક્ષીરા વિટચેટકૈકમહિષી રણ્ડા શિવાયાસ્તુ વઃ ॥

ઋજ્વી સ્થિરા સુવૃત્તા પાણિગ્રહણોજ્જ્વલા સુવંશોત્થા ।
સંધારયતિ પતન્તં સંપ્રતિ ગૃહણીવ યષ્ટિર્મામ્ ॥

ઋણં કૃતં ત્વદત્તં ચેદ્ બાધતેઽત્ર પરત્ર ચ ।
ન નશ્યેદ્ દુષ્કૃતં તદ્વદ્ ભુક્તિં વા નિષ્કૃતિં વિના ॥

ઋણં મિત્રાન્ન કર્તવ્યં ન દેયં ચાપિ મિત્રકે ।
પ્રીતિચ્છેદકરી જ્ઞેયા યસ્માદ્ વૈ ઋણકર્તરી ॥

ઋણં યાચ્ઞા ચ વૃદ્ધત્વં જારચોરદરિદ્રતાઃ ।
રોગશ્ચ ભુક્તશેષશ્ચાપ્ય્ અષ્ટ કષ્ટાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ઋણકર્તા પિતા શત્રુર્ માતા ચ વ્યભિચારિણી ।
ભાર્યા રૂપવતી શત્રુઃ પુત્રઃ શત્રુરપણ્ડિતઃ ॥

ઋણત્રયં દ્વિજાતીનાં જન્મનઃ પ્રભૃતિ સ્થિતમ્ ।
ઋણાન્તરભૃતાં પુંસાં જીવનં જીવનં વિના ॥

ઋણત્રયં નિરાકારિ નૂત્નં ચાકારિ યેન નો ।
સ એકઃ સુકૃતી લોકઃ સર્વત્ર સુખમેધતે ॥