મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 7312-7331

ઊર્ધ્વં શ્વસંસ્તતઃ પ્રાણો યાત્યલબ્ધસ્થિતિસ્ તનોઃ ।
તં યાન્તમનુયાત્યેવ જીવઃ કાલપ્રણોદિતઃ ॥

ઊર્ધ્વગં કપિલાભાસમ્ અઙ્ગં યસ્મિન્ પ્રતીયતે ।
નકુલાઙ્ગં તુ તં વિદ્યાત્ સ્પર્શસ્ તસ્યાહિનાશનઃ ॥

ઊર્ધ્વબાહુર્ વિરૌમ્યેષ ન ચ કશ્ચિચ્ શ્ર્ણોતિ મે ।
ધર્માદર્થશ્ચ કામશ્ચ સ કિમર્થં ન સેવ્યતે ॥

ઊર્ધ્વવેધી ભવેજ્ જ્યેષ્ઠો નાભિવેદી ચ મધ્યમઃ ।
યઃ પાદવેધી લક્ષ્યસ્ય સ કનિષ્ઠો મતો મયા ॥

ઊર્ધ્વશક્તિનિપાતેન અધઃશક્તેર્નિકુઞ્ચનાત્ ।
મધ્યશક્તિપ્રબોધેન જાયતે પરમં સુખમ્ ॥

ઊર્ધ્વાનના ભાસ્કરસંમુખીનાઃ શ્વાનો રુવન્તો મહતે ભયાય ।
એવં હિ સંધ્યાસમયેઽન્યદા તુ નિર્વાસકાઃ સ્યુર્નગરસ્ય તસ્ય ॥

ઊર્ધ્વારોહે ય આલમ્બહેતુર્ ભૂભૃચ્ છિનત્તિ તમ્ ।
કુઠારિકસ્ તરુસ્કન્ધમ્ ઇવાધોગમનોન્મુખઃ ॥

ઊર્ધ્વાર્ધે લક્ષણં યસ્ય નાધોઽર્ધે લક્ષણં ભવેત્ ।
તં ખડ્ગં મધ્યમં પ્રાહુઃ પ્રવીણમતયો બુધાઃ ॥

ઊર્ધ્વીકૃતગ્રીવમહો મુધૈવ કિં યાચસે ચાતકપોત મેઘમ્ ।
અત્યૂર્જિતં ગર્જિતમાત્રમસ્મિન્ન્ અમ્ભોધરે બિન્દુલવસ્તુ દૂરમ્ ॥

ઊર્ધ્વીકૃતાસ્યા રવિદત્તદૃષ્ટયઃ સમેત્ય સર્વે સુરવિદ્વિષઃ પુરઃ ।
શ્વાનઃ સ્વરેણ શ્રવણાન્તશાતિના મિથો રુદન્તઃ કરુણેન નિર્યયુઃ ॥

ઊષરં કર્મસસ્યાનાં ક્ષેત્રં વારાણસી પુરી ।
યત્ર સંલભ્યતે મોક્ષઃ સમં ચણ્ડાલપણ્ડિતૈઃ ॥

ઊષરેષુ ચ ક્ષેત્રેષુ યથા બીજં હિ નિષ્ફલમ્ ।
ઉપકારોઽપિ નીચાનાં કૃતો ભવતિ તાદૃશઃ ॥

ઊષરેષુ વિવરેષુ ચામ્ભસાં વીચયોઽપિ ભવતા વિનિર્મિતાઃ ।
ક્ષેત્રસીમ્નિ નિહિતાસ્તુ બિન્દવો વારિવાહ ભવતો નવો નયઃ ॥

ઊષરે સરિતિ શાલ્મલીવને દાવપાવકચિતેઽપિ ચન્દને ।
તુલ્યમર્પયતિ વારિ વારિદે કીર્તિરસ્તુ ગુણગૌરવૈર્ગતમ્ ॥

ઊષ્મવ્યપેતા રહિતાશ્ચ વૃદ્ધ્યા સંયોગહીના લઘવોઽપિ ચાન્તઃ ।
શ્લોકસ્ય વર્ણા ઇવ વિદ્વિષસ્તે પાદાન્તમાગમ્ય ગુરૂભવન્તિ ॥

ઊષ્મા યસ્યાં ધાત્ર્યાં ધૂમો વા તત્ર વારિ નરયુગલે ।
નિર્દેષ્ટવ્યા ચ શિરા મહતા વારિપ્રવાહેણ ॥

ઊષ્મા હિ વિત્તજો વૃદ્ધિં તેજો નયતિ દેહિનામ્ ।
કિં પુનસ્ તસ્ય સંભોગસ્ ત્યાગધર્મસમન્વિતઃ ॥

ઋક્ષસ્ય ક્રોડસંધિપ્રહિતમુખતયા મણ્ડલીભૂતમૂર્તેર્ આરાત્ સુપ્તસ્ય વીર ત્વદરિવરપુરદ્વારિ નીહારકાલે ।
પ્રાતર્નિદ્રાવિનોદક્રમજનિતસુખોન્મીલિતં ચક્ષુરેકં વ્યાધાઃ પાલાલભસ્મસ્થિતદહનકણાકારમાલોકયન્તિ ॥

ઋક્ષાણાં ભૂરિધામ્નાં શ્રિતમધિપતિના પ્રસ્ફુરદ્ભીમતારં સ્ફારં નેત્રાનલેન પ્રસભનિયમિતોચ્ચાપમીનધ્વજેન ।
રામાયત્તં પુરારેઃ કુમુદશુચિ લસન્નીલસુગ્રીવમઙ્ગં પ્લાવઙ્ગં સૈન્યમન્યદ્ દશવદનશિરચ્છેદહેતુ શ્રિયૈ વઃ ॥

ઋક્ષૈર્વૃતો હરિપદે નિવસન્ સમીર- સંતાનશૈત્યજનકઃ કુમુદપ્રમોદી ।
નિઘ્નન્ નિશાચરતમઃ પૃથુનીલલક્ષ્મા તારાપતિઃ સ્ફુરતિ ચિત્રમનઙ્ગદોઽયમ્ ॥