મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 6992-7011

ઉન્મુચ્ય સ્વજનાનુપેક્ષ્ય તૃણવત્ પ્રાણાનપિ પ્રેયસસ્ તીર્ત્વા દુસ્તરમર્ણવં ચ વણિજઃ પ્રાપ્તાઃ પટીરાશયા ।
શ્વાસૈસ્તે વિનિવર્તિતાઃ પ્રતિભયૈઃ સ્વસ્થો ભવાતઃપરં ત્વં વા કેવલમ ગમ ગમુરગ વ્યાલિમ્પ ગન્ધદ્રવૈઃ ॥

ઉન્મુદ્રીકૃતવિશ્વવિસ્મયભરૈસ્તત્તન્મહાર્ઘૈર્ગુણૈર્ દુર્ગાધે હૃદયામ્બુધૌ તવ ભવેન્ નઃ સૂક્તિગ ગા યદિ ।
વિશ્વશ્વિત્રમત ગિનીઘનરસસ્યન્દિન્યમન્દધ્વનિર્ ગ ગાસાગરસંગમઃ પુનરિવાપૂર્વઃ સમુન્મીલતિ ॥

ઉન્મૂલિતાલાનવિલાભનાભિશ્ છિન્નસ્ખલચ્છૃ ખલરોમરાજિઃ ।
મત્તસ્ય સેયં મદનદ્વિપસ્ય પ્રસ્વાપવપ્રોચ્ચકુચાસ્તુ વાસ્તુ ॥

ઉન્મૂલ્ય સિતકેશાંસ્તુ મૂલે મુલે ચ તત્ક્ષિપેત્ ।
તતઃ કેશાઃ પ્રજાયન્તે કૃષ્ણાઃ કૌતુકકારિણઃ ।
યુક્ત્યા પૂર્વોક્તયા યુઞ્જ્યાન્ મેષશૃ ગીપયઃ સુધીઃ ॥

ઉન્મૂલ્યાલાનભૂમીરુહમતિતરસોત્ખણ્ડિતાણ્ડ્ ઊવિતાનાન્ય્- આકર્ષન્નેષ પાદૈર્મદજલકલુષઃ ક્ષિપ્તનક્ષત્રમાલઃ ।
શુણ્ડાદણ્ડાભિઘાતૈર્નભસિ વિદલયન્ પુષ્કરાવર્તકાદીન્ ધાવત્યાધૂતમૂર્ધા હરિમભિરભસાદ્ દેવપુત્રઃ કરીન્દ્રઃ ॥

ઉન્મૃષ્ટં કુચસીમ્નિ પત્રમકરં દૃષ્ટ્વા હઠાલિ ગનાત્ કોપો માસ્તુ પુનર્લિખામ્યમુમિતિ સ્મેરે રઘૂણાં વરે ।
કોપેણારુણિતોઽશ્રુપાતદલિતઃ પ્રેમ્ણા ચ વિસ્તારિતો દત્તો મૈથિલકન્યયા દિશતુ નઃ ક્ષેમં કટાક્ષા કુરઃ ॥

ઉન્મૃષ્ટપત્રા લુલિતાલકાન્તાઃ કણ્ઠેષુ લગ્ના જઘનં સ્પૃશન્તઃ ।
કુચસ્થલીષ્વાહતિમાદધાના ગતા વધૂનાં પ્રિયતાં જલૌઘાઃ ॥

ઉન્મેષં યો મમ ન સહતે જાતિવૈરી નિશાયામ્ ઇન્દોરિન્દીવરદલદૃશા તસ્ય સૌન્દર્યદર્પઃ ।
નીતઃ શાન્તિં પ્રસભમનયા વક્ત્રકાન્ત્યેતિ હર્ષાલ્ લગ્ના મન્યે લલિતતનુ તે પાદયોઃ પદ્મલક્ષ્મીઃ ॥

ઉપકરોત્યપકૃતો હ્યુત્તમોઽપ્યન્યથાધમઃ ।
મધ્યમઃ સામ્યમન્વિચ્છેદ્ અપરઃ સ્વાર્થતત્પરઃ ॥

ઉપકર્તાધિકારાઢ્યઃ સ્વાપરાધં ન મન્યતે ।
ઉપકારં ધ્વજીકૃત્ય સર્વમેવ વિલુમ્પતિ ॥

ઉપકર્તું પ્રિયં વક્તું કર્તું સ્નેહમનુત્તમમ્ ।
સજ્જનાનાં સ્વભાવોઽયં કેનેન્દુઃ શિશિરીકૃતઃ ॥

ઉપકર્તું યથા સ્વલ્પઃ સમર્થો ન તથા મહાન્ ।
પ્રાયઃ કૂપસ્તૃષાં હન્તિ સતતં ન તુ વારિધિઃ ॥

ઉપકર્તુઃ કૃતઘ્નસ્યાપ્ય્ ઉભયોરિયતી ભિદા ।
સદ્યો હિ વિસ્મરત્યાદ્યઃ કૃતં પશ્ચાત્ તુ પશ્ચિમઃ ॥

ઉપકર્તુઃ સ્થિરં દ્રવ્યં યત્નસ્ તત્કાલસંભવઃ ।
કિમસ્તિ તાલવૃન્તસ્ય મન્દમારુતસંગ્રહઃ ॥

ઉપકર્તુમનુપકર્તુઃ પ્રિયાણિ કર્તું કૃતાન્યનુસ્મર્તુમ્ ।
વિનિપતિતાંશ્ચોદ્ધર્તું કુલાન્વિતાનામુચિતમેતત્ ॥

ઉપકર્તુમપ્રકાશં ક્ષન્તું ન્યૂનેષ્વયાચિતં દાતુમ્ ।
અભિસંધાતું ચ ગુણૈઃ શતેષુ કેચિદ્ વિજાનન્તિ ॥

ઉપકર્ત્રારિણા સંધિર્ ન મિત્રેણાપકારિણા ।
ઉપકારાપકારૌ હિ લક્ષ્યં લક્ષણમેતયોઃ ॥

ઉપકારં સુહૃદ્વર્ગે યોઽપકારં ચ શત્રુષુ ।
નૃમેઘો વર્ષતિ પ્રાજ્ઞસ્ તસ્યેચ્છન્તિ સદોન્નતિમ્ ॥

ઉપકારં સ્મરન્તસ્તુ કૃતજ્ઞત્વવશંવદાઃ ।
પદવીમુપકર્ત્ ણાં યાન્તિ નિશ્ચેતના અપિ ॥

નિર્વાણમનુ નિર્વાતિ તપનં તપનોપલઃ ।
ઇન્દુમિન્દુમણિઃ કિં ચ શુષ્યન્તમનુ શુષ્યતિ ॥