મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 4644-4664

આત્માનમાત્મના વેત્સિ સૃજસ્યાત્માનમાત્મના ।
આત્મના કૃતિના ચ ત્વમ્ આત્મન્યેવ પ્રલીયસે ॥

આત્માનમાલોક્ય ચ શોભમાનમ્ આદર્શબિમ્બે સ્તિમિતાયતાક્ષી ।
હરોપયાને ત્વરિતા બભૂવ સ્ત્રીણાં પ્રિયાલોકફલો હિ વેષઃ ॥

આત્માનમેવ પ્રથમં દેશરૂપેણ યો જયેત્ ।
તતોઽમાત્યાનમિત્રાંશ્ચ ન મોઘં વિજિગીષતે ॥

આત્માનમેવ પ્રથમમ્ ઇચ્છેદ્ ગુણસમન્વિતમ્ ।
કુર્વીત ગુણસંપન્નસ્ તતઃ શેષપરીક્ષણમ્ ॥

આત્માપિ ચાયં ન મમ સર્વા વા પૃથિવી મમ ।
યથા મમ તથાન્યેષામ્ ઇતિ બુદ્ધ્યા ન મે વ્યથા ॥

આત્મા પ્રયત્નાદર્થેભ્યો મનઃ સમધિતિષ્ઠતિ ।
સંયોગાદાત્મમનસોઃ પ્રવૃત્તિરુપજાયતે ॥

આત્માભિધં સુખમનન્તમખણ્ડમેકં યજ્ઞાદિકર્મજનિતેન સુખેન તુલ્યમ્ ।
મા બ્રૂહિ કર્મ સુખદં તદપીતિ બુદ્ધ્યા રત્નાકરસ્ય સદૃશં નુ કુલાલકુણ્ડમ્ ॥

આત્મા મનશ્ચ તદ્વિદ્યૈર્ અન્તઃકરણમુચ્યતે ।
તાભ્યાં તુ સપ્રયત્નાભ્યાં સંકલ્પ ઉપજાયતે ॥

આત્મા બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યર્થા બહિષ્કરણમુચ્યતે ।
સંકલ્પાધ્યવસાયાભ્યાં સિદ્ધિરસ્ય પ્રકીર્ત્તિતા ॥

ઉભે એતે હિ કરણે યત્નાનન્તર્યકે સ્મૃતે ।
તસ્માત્ પ્રયત્નસંરોધાદ્ ભાવયેન્નિર્મનસ્કતામ્ ॥

આત્માયત્તે ગુણગ્રામે નૈર્ગુણ્યં વચનીયતા ।
દૈવાયત્તેષુ વિત્તેષુ પુંસાં કા નામ વાચ્યતા ॥

આત્માયમાત્મનિ ગતો હૃદયેઽતિસૂક્ષ્મો ગ્રાહ્યોઽચલેન મનસા સતતાભિયોગાત્ ।
યો યં વિચિન્તયતિ યાતિ સ તન્મયત્વં યસ્માદતઃ સુભગમેવ ગતા યુવત્યઃ ॥

આત્મા યસ્ય વશે નાસ્તિ કુતસ્ તસ્ય પરે જનાઃ ।
આત્માનં વશમાનીય ત્રૈલોક્યં વર્તતે વશે ॥

આત્મા રક્ષ્યઃ પ્રયત્નેન યુદ્ધસિદ્ધિર્હિ ચઞ્ચલા ।
તે સ્વામિવચનં સર્વે પ્રતિગૃહ્ય મહૌજસઃ ॥

આત્મારામા વિહિતરતયો નિર્વિકલ્પે સમાધૌ જ્ઞાનોદ્રેકાદ્ વિઘટિતતમોગ્રન્થયઃ સત્ત્વનિષ્ઠાઃ ।
યં વીક્ષન્તે કમપિ તમસાં જ્યોતિષાં વા પરસ્તાત્ તં મોહાન્ધઃ કથમયમમું વેત્તુ દેવં પુરાણમ્ ॥

આત્માર્થં જીવલોકેઽસ્મિન્ કો ન જીવતિ માનવઃ ।
પરં પરોપકારાર્થં યો જીવતિ સ જીવતિ ॥

આત્માર્થં યઃ પશૂન્ હન્યાત્ સોઽવશ્યં નરકં વ્રજેત્ ।
દેવાન્ પિત્ ન્ સમભ્યર્ચ્ય ખાદન્ માંસં ન દોષભાક્ ॥

આત્માર્થં યુક્તવિત્તાનાં મિત્રમણ્ડલભેદિનામ્ ।
અતિલઙ્ઘિતલોકાનાં ન બન્ધઃ કેનચિત્ ક્વચિત્ ॥

આત્માર્થત્વેન હિ પ્રેયાન્ વિષયો ન સ્વતઃ પ્રિયઃ ।
સ્વત એવ હિ સર્વેષામ્ આત્મા પ્રિયતમો યતઃ ।
તત આત્મા સદાનન્દો નાસ્ય દુઃખં કદાચન ॥

આત્માર્થે સંતતિસ્ત્યાજ્યા રાજ્યં રત્નં ધનં તથા ।
અપિ સર્વસ્વમુત્સૃજ્ય રક્ષેદાત્માનમાત્મના ॥