મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 4584-4603

આત્મન્નિચ્છસિ હન્ત શાશ્વતપુરીમાર્ગે વિહર્તું યદિ ભ્રાતઃ સંયમવર્મણા કુરુ તદા રક્ષાવિધિં સર્વતઃ ।
નો ચેદિન્દ્રિયતસ્કરૈસ્તવ હઠાત્ તીક્ષ્ણાગ્રભૂરિસ્ફુરચ્- ચિન્તાભલ્લશતૈર્વિભિદ્ય મનસો ગ્રાહ્યો વિવેકો મણિઃ ॥

આત્મન્યપિ ન વિશ્વાસસ્ તાવાન્ ભવતિ સત્સુ યઃ ।
તસ્માત્ સત્સુ વિશેષેણ સર્વઃ પ્રણયમિચ્છતિ ॥

આત્મન્યસ્ય સમુચ્છ્રિતીકૃતગુણસ્યાહોતરામૌચિતી યદ્ગાત્રાન્તરવર્જનાદજનયદ્ ભૂજાનિરેષ દ્વિષામ્ ।
ભૂયોઽહંક્રિયતે સ્મ યેન ચ હૃદા સ્કન્ધો ન યશ્ચાનમત્ તન્મર્માણિ દલં દલં સમિદલંકર્મીણબાણવ્રજઃ ॥

આત્મપક્ષક્ષયાયૈવ પરપક્ષોદયાય ચ ।
મન્ત્રદ્વૈધમમાત્યાનાં તન્ન સ્યાદિહ ભૂતયે ॥

આત્મપક્ષપરિત્યાગાત્ પરપક્ષેષુ યો રતઃ ।
સ પરૈર્હન્યતે મૂઢો નીલવર્ણશૃગાલવત્ ॥

આત્મપિતૃભ્રાતરશ્ચ તત્ સ્ત્રીપુત્રાશ્ચ શત્રવઃ ।
સ્નુષા શ્વશ્રૂઃ સપત્ની ચ નનાન્દા યાતરસ્ તથા ॥

આત્મપિતૃમાતૃગુણૈઃ પ્રખ્યાતશ્ચોત્તમોત્તમઃ ।
ગુણૈરાત્મભવૈઃ ખ્યાતઃ પૈતૃકૈર્માતૃકૈઃ પૃથક્ ॥

આત્મપ્રતીતિર્દૃઢતા વિરક્તિર્ ઇતિ ત્રયં સ્વાત્મનિ યો દધાતિ ।
નેતા સ એવાસ્તિ સમસ્તશિષ્ટ- ગુણાશ્રયત્વાન્નિખિલપ્રજાનામ્ ॥

આત્મપ્રશંસા મરણં પરનિન્દા ચ તાદૃશી ।
તથાપિ વક્ષ્યે કાકુત્સ્થ નાસ્તિ મત્સદૃશઃ કપિઃ ॥

આત્મપ્રશંસિનં દુષ્ટં ધૃષ્ટં વિપરિધાવકમ્ ।
સર્વત્રોત્સૃષ્ટદણ્ડં ચ લોકઃ સત્કુરુતે નરમ્ ॥

આત્મબુદ્ધિઃ સુખં ચૈવ ગુરુબુદ્ધિર્વિશેષતઃ ।
પરબુદ્ધિરર્વિનાશાય સ્ત્રીબુદ્ધિઃ પ્રલયંકરી ॥

આત્મબુદ્ધ્યા સુખી ભૂયાત્ ગુરુબુદ્ધ્યા વિશેષતઃ ।
બહુબુદ્ધ્યા વિનાશઃ સ્યાત્ સ્ત્રીબુદ્ધ્યા પ્રલયો ભવેત્ ॥

આત્મભાગ્યક્ષતદ્રવ્યઃ સ્ત્રીદ્રવ્યેણાનુકમ્પિતઃ ।
અર્થતઃ પુરુષો નારી યા નારી સાર્થતઃ પુમાન્ ॥

આત્મરક્ષા હિ સતતં પૂર્વં કાર્યા વિજાનતા ।
અગ્નાવિવ હિ સંપ્રોક્તા વૃત્તી રાજોપજીવિનામ્ ॥

એકદેશંદહેદ્ અગ્નિઃ શરીરં વા પરં ગતઃ ।
સપુત્રદારં રાજા તુ ઘાતયેદ્ અર્ધયેત વા ॥

આત્મરક્ષિતતન્ત્રાણાં સુપરીક્ષિતકારિણામ્ ।
આપદો નોપપદ્યન્તે પુરુષાણાં સ્વદોષજાઃ ॥

આત્મરતિઃ પરશાઠ્યં સજ્જનબન્ધુવર્જનમ્ ।
રિપૌ શ્રદ્ધા સ્ત્રિયાં ભક્તિઃ તસ્ય નિન્દા ભવેદ્ ધ્રુવમ્ ॥

આત્મરુતાદપિ વિરુતં કુર્વાણાઃ સ્પર્ધયા સહ મયૂરૈઃ ।
કિં જાનન્તિ વરાકાઃ કાકાઃ કેકારવાન્ કર્તુમ્ ॥

આત્મવત્ સતતં પશ્યેદ્ અપિ કીટપિપીલિકમ્ ।
આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેષાં ન સમાચરેત્ ॥

આત્મવત્ સર્વભૂતાનિ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ટવત્ ।
માતૃવત્ પરદારાંશ્ચ યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ ॥