મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 4564-4583

આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ યઃ સમીક્ષ્ય બલાબલમ્ ।
અન્તરં નૈવ જાનાતિ સ તિરસ્ક્રિયતેઽરિભિઃ ॥

આત્મનશ્ચપલો નાસ્તિ કુતોઽન્યેષાં ભવિષ્યતિ ।
તસ્માત્ સર્વાણિ કાર્યાણિ ચપલો હન્ત્યસંશયમ્ ॥

આત્મનશ્ચ પ્રજાયાશ્ચ દોષદર્શ્યુત્તમો નૃપઃ ।
વિનિયચ્છતિ ચાત્માનમ્ આદૌ ભૃત્યાંસ્તતઃ પ્રજાઃ ॥

આત્મનાત્માનમન્વિચ્છેન્ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયૈર્યતૈઃ ।
આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુર્ આત્મૈવ રિપુરાત્મનઃ ॥

આત્મનાનર્થયુક્તેન પાપે નિવિશતે મનઃ ।
સ કર્મ કલુષં કૃત્વા ક્લેશે મહતિ ધીયતે ॥

આત્મનામ ગુરોર્નામ નામાતિકૃપણસ્ય ચ ।
આયુષ્કામો ન ગૃહ્ણીયાત્ જ્યેષ્ઠાપત્યકલત્રયોઃ ॥

આત્મના વિહિતં દુઃખમ્ આત્મના વિહિતં સુખમ્ ।
ગર્ભશય્યામુપાદાય ભુજ્યતે પૌર્વદેહિકમ્ ॥

આત્મનાશાય નોન્નત્યૈ છિદ્રેણ પરિપૂર્ણતા ।
ભૂયો ભૂયો ઘટીપાત્રં નિમજ્જત્ કિં ન પશ્યસિ ॥

આત્મના સંગૃહીતેન શત્રુણા શત્રુમુદ્ધરેત્ ।
પદલગ્નં કરસ્થેન કણ્ટકેનૈવ કણ્ટકમ્ ॥

આત્મનિન્દાત્મપૂજા ચ પરનિન્દા પરસ્તવઃ ।
અનાચરિતમાર્યાણાં વૃત્તમેતચ્ચતુર્વિધમ્ ॥

આત્મનીનમુપતિષ્ઠતે ગુણાઃ સંભવન્તિ વિરમન્તિ ચાપદઃ ।
ઇત્યનેકફલભાજિ મા સ્મ ભૂદ્ અર્થિતા કથમિવાર્યસંગમે ॥

આત્મનૈવ ગુણદોષકોવિદઃ કિં ન વેત્સિ કરણીયવસ્તુષુ ।
યત્તથાપિ ન ગુરૂન્ ન પૃચ્છસિ ત્વં ક્રમોઽયમિતિ તત્ર કારણમ્ ॥

આત્મનો ગુરુરાત્મૈવ પુરુષસ્ય વિશેષતઃ ।
યત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં શ્રેયોઽસાવનુવિન્દતે ॥

આત્મનો ન સહાયાર્થં પિતા માતા ચ તિષ્ઠતિ ।
ન પુત્રદારા ન જ્ઞાતિર્ ધર્મસ્તિષ્ઠતિ કેવલમ્ ॥

આત્મનો બલમજ્ઞાત્વા ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્ ।
અલભ્યમિચ્છન્ નૈષ્કર્મ્યાન્ મૂઢબુદ્ધિરિહોચ્યતે ॥

આત્મનોઽભ્યુદયાકાઙ્ક્ષી પીડ્યમાનઃ પરેણ વા ।
દેશકાલબલોપેતઃ પ્રારભેતૈવ વિગ્રહમ્ ॥

આત્મનો મુખદોષેણ બધ્યન્તે શુકસારિકાઃ ।
બકાસ્ તત્ર ન બધ્યન્તે મૌનં સર્વાર્થસાધનમ્ ॥

આત્મનોઽર્ધમિતિ શ્રૌતં સા રક્ષતિ ધનં પ્રજા ।
શરીરં લોકયાત્રાં વૈ ધર્મં સ્વર્ગમૃષીન્ પિત્ ન્ ॥

આત્મનો વધમાહર્તા ક્વાસૌ વિહગતસ્કરઃ ।
યેન તત્ પ્રથમં સ્તેયં ગોપ્તુરેવ ગૃહે કૃતમ્ ॥

આત્મનો વિક્રિયમિવ કુર્વન્ દદ્યાત્ સમીહિતમ્ ।
જલવત્ પર્વતાઞ્છત્રૂન્ ભિન્દ્યાદનુપલક્ષિતઃ ॥