મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 4544-4563

આત્તે વાસસિ રોદ્ધુમક્ષમતયા દોઃકન્દલીભ્યાં સ્તનૌ તસ્યોરઃસ્થલમુત્તરીયવિષયે સદ્યો મયા સઞ્જિતમ્ ।
શ્રોણીં તસ્ય કરેઽધિરોહતિ પુનર્વ્રીડામ્બુધૌ મામથો મજ્જન્તીમુદતારયન્મનસિજો દેવઃ સ મૂર્ચ્છાગુરુઃ ॥

આત્તે સીમન્તરત્ને મરકતિનિ હૃતે હેમતાટઙ્કપત્રે લુપ્તાયાં મેખલાયાં ઝટિતિ મણિતુલાકોટિયુગ્મે ગૃહીતે ।
શોણં બિમ્બોષ્ઠકાન્ત્યા ત્વદરિમૃગદૃશામિત્વરીણામરણ્યે રાજન્ ગુઞ્જાફલાનાં સ્રજ ઇતિ શબરા નૈવ હારં હરન્તિ ॥

આત્મકાર્યં મહાકાર્યં પરકાર્યં ન કેવલમ્ ।
આત્મકાર્યસ્ય દોષેણ કૂપે પતતિ માનવઃ ॥

આત્મચ્છન્દેન વર્તન્તે નાર્યો મન્મથચોદિતાઃ ।
ન ચ દહ્યન્તિ ગચ્છન્ત્યઃ સુતપ્તૈરપિ પાંસુભિઃ ॥

આત્મચ્છિદ્રં ન જાનાતિ પરચ્છિદ્રાણિ પશ્યતિ ।
શ્વચ્છિદ્રં યદિ જાનાતિ પરચ્છિદ્રં ન પશ્યતિ ॥

આત્મજન્માસ્પદં વંશં કામં દહન વાર્યસે ।
કિં તુ સંનિહિતાનેતાણ્ અપ્યગ્ને કિં દહસ્યહો ॥

આત્મજાદિપરિક્લેશમ્ આત્મન્યારોપ્ય મૂઢધીઃ ।
પ્રતિકર્તુમશક્તોઽપિ વાર્દ્ધક્યે શોચતે પરમ્ ॥

આત્મજ્ઞઃ શૌચવાન્ દાન્તસ્ તપસ્વી વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
ધર્મકૃદ્ વેદવિદ્યાવિત્ સાત્ત્વિકો દેવયોનિતામ્ ॥

આત્મજ્ઞાનં સમારમ્ભસ્ તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥

આત્મજ્ઞાનમનાયાસસ્ તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
વાક્ ચૈવ ગુપ્તા દાનં ચ નૈતાન્યન્ત્યેષુ ભારત ॥

આત્મજ્ઞાની યતો ધન્યો મધ્યઃ પિતૃપિતામહૈઃ ।
માતૃપક્ષેણ માત્રા ચ ખ્યાતિં યાતિ નરાધમઃ ॥

આત્મતત્ત્વં ન જાનાતિ કરોતિ બહુવિસ્તરમ્ ।
સ એવ નિધનં યાતિ નાલિકેરોદકં યથા ॥

આત્મદેહસ્ય માંસાનિ ભોક્તું બ્રહ્મન્ન શક્યતે ।
દેહિનાં વદ યદ્યોગ્યં સંતુષ્ટિર્જાયતે યતઃ ॥

આત્મદોષૈર્નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખમુખે જનાઃ ।
મન્યે દુશ્ચરિતં તેઽસ્તિ તસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા ॥

આત્મદ્વેષાદ્ ભવેન્ મૃત્યુઃ પરદ્વેષાદ્ ધનક્ષયઃ ।
રાજદ્વેષાદ્ ભવેન્ નાશો બ્રહ્મદ્વેષાત્ કુલક્ષયઃ ॥

આત્મનઃ પ્રતિકૂલાનિ પરેભ્યો યદિ નેચ્છસિ ।
પરેષાં પ્રતિકૂલેભ્યો નિવર્તય તતો મનઃ ॥

આત્મનઃ પ્રીયતે નાત્મા પરતઃ સ્વત એવ વા ।
લક્ષયેઽલબ્ધકામં ત્વાં ચિન્તયા શબલં મુખમ્ ॥

આત્મનઃ શક્તિમુદ્વીક્ષ્ય માનોત્સાહૌ તુ યો વ્રજેત્ ।
શત્રૂનેકોઽપિ હન્યાચ્ચ ક્ષત્રિયાન્ ભાર્ગવો યથા ॥

આત્મનશ્ચ પરિત્રાણે દક્ષિણાનાં ચ સંગરે ।
સ્ત્રીવિપ્રાભ્યુપપત્તૌ ચ ઘ્નન્ ધર્મેણ ન દુષ્યતિ ॥

આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ પ્રતાપસ્તવ કીર્તિનુત્ ।
ભયકૃદ્ ભૂપતેર્બાહુર્ દ્વિષાં ચ સુહૃદાં ચ તે ॥