મહાસુભાષિતસંગ્રહ · શ્લોક 3003-3022

અર્થિભ્યઃ કનકસ્ય દીપકપિશા વિશ્રાણિતા રાશયો વાદે વાદિવિષાણિનાં પ્રતિહતાઃ શાસ્ત્રોક્તિગર્વા ગિરઃ ।
ઉત્ખાતપ્રતિરોપિતૈર્નૃપતિભિઃ શારૈરિવ ક્રીડિતં કર્તવ્યં કૃતમર્થિતા યદિ વિધેસ્તત્રાપિ સજ્જા વયમ્ ॥

અર્થિભ્યશ્ચ દ્વિષદ્ભ્યશ્ચ વૈમુખ્યં યસ્ય નાસ્ત્યસૌ ।
મહોદારઃ સદા શાન્તઃ કૃતજ્ઞઃ કોઽપિ દુર્લભઃ ॥

અર્થિભ્રંશબહૂભવત્ફલભરવ્યાજેન કુબ્જાયિતઃ સત્યસ્મિન્નતિદાનભાજિ કથમપ્યાસ્તાં સ કલ્પદ્રુમઃ ।
આસ્તે નિર્વ્યયરત્નસંપદુદયોદગ્રઃ કથં યાચક- શ્રેણીવર્જનદુર્યશોનિબિડિતવ્રીડસ્તુ રત્નાચલઃ ॥

અર્થી કરોતિ દૈન્યં લબ્ધાર્થો ગર્વમપરિતોષં ચ ।
નષ્ટધનશ્ચ સશોકઃ સુખમાસ્તે નિઃસ્પૃહઃ પુરુષઃ ॥

અર્થી યેનાર્થકૃત્યેન સંવ્રજત્યવિચારયન્ ।
તમર્થમર્થશાસ્ત્રજ્ઞાઃ પ્રાહુરર્થ્યાશ્ચ લક્ષ્મણ ॥

અર્થી લાઘવમુચ્છ્રિતો નિપતનં કામાતુરો લાઞ્છનં લુબ્ધોઽકીર્તિમસંગરઃ પરિભવં દુષ્ટોઽન્યદોષે રતિમ્ ।
નિઃસ્વો વઞ્ચનમુન્મના વિકલતાં શોકાકુલઃ સંશયં દુર્વાગપ્રિયતાં દુરોદરવશઃ પ્રાપ્નોતિ કષ્ટં મુહુઃ ॥

અર્થેન કિં કૃપણહસ્તગતેન તેન રૂપેણ કિં ગુણપરાક્રમવર્જિતેન ।
મિત્રેણ કિં વ્યસનકાલપરાઙ્મુખેન જ્ઞાનેન કિં બહુશઠાધિકમત્સરેણ ॥

અર્થેન પરિહીણં તુ નરમસ્પૃશ્યતાં ગતમ્ ।
ત્યજન્તિ બાન્ધવાઃ સર્વે મૃતં સત્ત્વમિવાસવઃ ॥

અર્થેન રક્ષિતમિદં રાજ્યં પુનરર્થમર્પયતિ ।
અર્થૈકપરો નૃપતિઃ પરિહરતિ પુનઃ ક્ષણાદુભયમ્ ॥

અર્થેન હિ વિહીનસ્ય પુરુષસ્યાલ્પમેધસઃ ।
વ્યુચ્છિદ્યન્તે ક્રિયાઃ સર્વા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા ॥

અર્થેન હીનઃ પુરુષસ્ ત્યજ્યતે મિત્રબાન્ધવૈઃ ।
ત્યક્તલોકક્રિયાહારઃ પરાસુરિવ નિષ્પ્રભઃ ॥

અર્થેનાપિ હિ કિં તેન યસ્યાનર્થે તુ સંગતિઃ ।
કો હિ નામ શિખાજાતં પન્નગસ્ય મણિં હરેત્ ॥

અર્થેનોપાર્જ્યતે ધર્મો ધર્મેણાર્થ ઉપાર્જ્યતે ।
અન્યોન્યાશ્રયણં હ્યેતદ્ ઉભયોત્પત્તિસાધનમ્ ॥

અર્થેન્દ્રિયાર્થાભિધ્યાનં સર્વાર્થાપહ્નવો નૃણામ્ ।
ભ્રંશિતો જ્ઞાનવિજ્ઞાનાદ્ યેનાવિશતિ મુખ્યતામ્ ॥

અર્થે પ્રત્યુપલબ્ધે ચ પરદોષે ચ કીર્તિતે ।
આત્માનં સાધુ કર્તવ્યં શીલવૃત્તમભીપ્સિતમ્ ॥

અર્થેભ્યો હિ વિવૃત્તેભ્યઃ સંભૃતેભ્યસ્તતસ્તતઃ ।
ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે પર્વતેભ્ય ઇવાપગાઃ ॥

અર્થેષુ કામમુપલભ્ય મનોરથો મે સ્ત્રીણાં ધનેષ્વનુચિતં પ્રણયં કરોતિ ।
માને ચ કાર્યકરણે ચ વિલમ્બમાનો ધિગ્ ભોઃ કુલં ચ પુરુષસ્ય દરિદ્રતાં ચ ॥

અર્થેષ્વલભ્યેષ્વકૃતપ્રયત્નં કૃતાદરં નિત્યમુપાયવત્સુ ।
જિતેન્દ્રિયં નાનુતપન્તિ રોગાસ્ તત્કાલયુક્તં યદિ નાસ્તિ દૈવમ્ ॥

અર્થે હ્યવિદ્યમાનેઽપિ સંસૃતિર્ન નિવર્તતે ।
ધ્યાયતો વિષયાનસ્ય સ્વપ્નેઽનર્થાગમો યથા ॥

અર્થૈરનેકૈર્જનનીમમુષ્યાશ્ ચિત્તં ચ દત્ત્વા ચિરકાલચિન્ત્યમ્ ।
સંતોષયેયં સહસૈવ ભદ્રે ન ચેત્ કથં સ્યાદ્ ઇહ નઃ પ્રવેશઃ ॥