મહાસંનિપાતરત્નકેતુધારણીસૂત્ર · અધ્યાય 3

એવમુક્તે કુલપુત્ર સ જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રીસ્તથાગતસ્તાં સુરસુન્દરીમગ્રમહિષીમેતદવોચત્ । અસ્તિ ભગિનિ પર્યાયો યેન માતૃગ્રામો માતૃગ્રામભાવં લઘ્વેવ પરિવર્તયતિ પૂર્વાક્ષિપ્તમાતૃગ્રામભાવો લઘ્વશેષં ક્ષીયતે ન ચ ભૂયો માતૃગ્રામેષુ ઉપપત્તિં પ્રતિગૃણ્હાતિ યાવદનુત્તરપરિનિર્વાણે હાન્યા [હ્યનત્ર સ્વ]પ્રણિધાનાત્ । તત્ર ભગિનિ કતરઃ પર્યાયો યેન પર્યાયેણ માતૃગ્રામો લઘુ પુરુષો ભવતિ પૂર્વાક્ષિપ્તં ચ માતૃગ્રામભાવં લઘ્વશેષં ક્ષેપયતિ । ઇહ ભગિનિ ઇયં રત્નકેતુર્નામ ધારણી મહાર્થિકી મહાનુશંસા મહાપ્રભાવા સર્વમાતૃગ્રામભાવક્ષયકરી કાયવાઙ્મનોદુઃખવિપાકદૌષ્ઠુલ્યં ( દુત્ત્ 39 ) નિરવશેષં ક્ષેપયતિ । અસ્યાશ્ચ રત્નકેતુધારણ્યાઃ સમાશ્રયણેન માતૃગ્રામસ્ય માતૃગ્રામભાવો નિરવશેષો ગચ્છતિ । સ્ત્રીન્દ્રિયમન્તર્ધાય પુરુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભવતિ । પુરુષશ્ચાપિ રૂપ[વાન્ સર્વાઙ્ગ]પરિપૂર્ણો ભવતિ ઋજુઃ સૂક્ષ્મજ્ઞાનકુશલો ભવતિ કાયવાઙ્મનઃસુકૃતકર્માન્તઃ સુચરિતચારી સર્વશતુર્નિર્જેતા ભવતિ । યશ્ચાસ્ય દૃષ્ટધર્મસાંપરાયિકઃ કાય[વાઙ્મ]નોદુઃખપ્રતિસંવેદનીયો દુષ્કૃતાનાં વાઙ્મનઃકર્મણાં ફલવિપાકઃ સ પરિક્ષયં ગચ્છતિ । સ્થાપ્યાનન્તર્યકારિણં સદ્ધર્મપ્રતિક્ષેપકમાર્યાપવાદકં ચ તેષાં પુનસ્તેનૈવ ભાવેન પરિક્ષયં ગચ્છતિ [અ]પરિશેષઃ સ્ત્રીભાવઃ । કાયવાઙ્મનોદૌષ્ઠુલ્યવૈપાકિકઃ સુમેરુમાત્રઃ પારજન્મિકઃ સ્ત્રીભાવેનાપિ નિવર્તકો દુઃખવિપાકપ્રતિસંવેદનીયઃ કર્માવરણ-પાપનિષ્યન્દનિરવશેષઃ પરિક્ષયં ગચ્છતિ । તત્ કુતઃ । [તદ્] યથા નામ ઇયં રત્નકેતુધારણી સર્વૈરતીતૈસ્તથાગતૈરર્હદ્ભિઃ સમ્યક્સમ્બુદ્ધૈર્ભાષિતાશ્ચાધિષ્ઠિતા અન્યોન્યમનુમોદિતાઃ સ્તુતા અભિષ્ટુતા વર્ણિતાઃ સત્ત્વાનાં દુઃખવિપાકકર્મપરિક્ષયાય કુશલમૂલબિવૃદ્ધિતાયૈ । એભિઃ કેચિદેતર્હિ દશસુ દિક્ષુ પ્રત્યુત્પન્નાસ્તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તિષ્ઠન્તિ યાપયન્તિ સ્વકસ્વકેષુ બુદ્ધક્ષેત્રેષુ । સર્વે તે બુદ્ધ ભગવન્ત ઇમાં રત્નકેતુધારણીં ભાષન્તે યાવત્ પ્રશંસન્તિ સત્ત્વાનાં કર્મપરિક્ષયાય કુશલમૂલવિવૃદ્ધયે । યે ઽપિ તે ભવિષ્યન્તિ અનાગતે ઽધ્વનિ દશસુ દિક્ષુ અન્યોન્યેષુ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાસ્તે ઽપીમાં રત્નકેતું ધારણીં ભાષિષ્યન્તિ ( દુત્ત્ 40 ) યાવત્ પ્રશંસિષ્યન્તિ સત્ત્વાનાં દુઃખવિપાકકર્મપરિક્ષયાય કુશલમૂલવિવૃદ્ધયે । તે ઽહમપ્યેતર્હિ રત્નકેતું ધારણીં ભાષિષ્યામિ । અનુમોદિષ્યન્તિ ચ દશસુ દિક્ષુ પ્રત્યુત્પન્નાનં તથાગતાનાં ભાષમાણાનામહમિમાં રત્નકેતુધારણીં વર્ણયિષ્યામિ પ્રશંસિષ્યામિ । યઃ કશ્ચિદ્ ભગિનિ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તો જનપદસ્થામપ્રાપ્તઃ ઇમાં રત્નકેતું ધારણીં પુસ્તકે લિખિત્વા ધારયિષ્યન્તિ તસ્ય રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય દશસુ દિક્ષૂ ઉદારઃ કીર્તિશબ્દશ્લોકો ઽભ્યુદ્ગમિષ્યતિ । યાવત્ પરં રૂપધાતુમુદારૈઃ કિર્તિશબ્દૈરાપૂરયિષ્યતિ । અનેકાનિ ચ દેવનાગયક્ષગન્ધર્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ તસ્ય ક્ષત્રિયસ્ય પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધા રક્ષાનુગુપ્તયે સ્થાસ્યન્તિ । સર્વે ચ તસ્ય વિષયે કલિકલહદુર્ભિક્ષરોગપરચક્રવાતવૃષ્ટિશીતોષ્ણદોષાઃ પ્રશમં યાસ્યન્તિ । સર્વે ચ દુષ્ટયક્ષરાક્ષસસિંહમહિષગજવૃકા અનપબાધિનો ભવિષ્યન્તિ । સર્વે વિષતિક્તકટુકરૂક્ષવિરસપરુષ દુઃખસંસ્પર્શવેદનીયા દોષાઃ પ્રશમં યાસ્યન્તિ । સર્વાણિ ચાસ્ય ધનધાન્યૌષધિવનસ્પતયઃ ફલપુષ્પાણિ પ્રરોહિષ્યન્તિ વિવર્ધિષ્યન્તિ સ્ત્રિગ્ધાનિ સુરસાનિ ચ ભવિષ્યન્તિ । સ ચેદ્ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ સંગ્રામે પ્રત્યુપસ્થિતે ઇમં રત્નકેતું ધારણીપુસ્તકં ધ્વજાગ્રાવરોપિતં કુર્યાત્ સ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ પરચક્રં પરાજેષ્યતિ । સ ચેદુભયો રાજ્ઞોઃ ક્ષત્રિયયોર્મૂર્ધાભિષિક્તયોઃ સંગ્રામાભિરૂઢયોર્યયો રત્નકેતુધારણીપુસ્તકં ધ્વજાગ્રાવરોપિતં ભવિષ્યતિ તૌ પરસ્પરં પ્રીતિસામગ્રીં કરિષ્ય[તઃ] । ( દુત્ત્ 41 ) ઇત્યેવં બહુગુણાન્વયા રત્નકેતુધારણી યત્ર ક્વચિદ્ ગ્રામે વા નગરે વા નિગમે વા મનુષ્યાણાં વામનુષ્યાણાં વા ચતુષ્પદાનાં વ્યાધિતાનામકાલમરણં વિહેઠં વા સ્યાત્ તત્રાયં રત્નકેતુધારણીપુસ્તકો મહાપૂજોપકરણૈઃ પ્રવેશયિતવ્યઃ । પ્રવેશ્ય સુસ્નાતેન સુવિલિપ્તગાત્રેણ નવચીવરપ્રાવૃતેન બ્રહ્મચારિણા નાનાપુષ્પસમીરિતે નાનાગન્ધપ્રધૂપિતે નાનારસપરિવૃતે સિંહાસને ઽભિરુહ્ય તત્રાયં રત્નકેતુધારણીપુસ્તકો વાચયિતવ્યઃ । સર્વે તત્ર વ્યાધયો ઽકાલમરણાનિ ચ પ્રશમં યાસ્યતિ । સર્વાણિ ચ તત્ર ભયરોમહર્ષદુર્નિમિત્તાનિ અન્તર્ધાસ્યન્તિ । યઃ કશ્ચિન્માતૃગ્રામઃ પુત્રાર્થી ભવેત્ તેન સ્નાત્વા નવચીવરં પ્રાવૃત્ય બ્રહ્મચારિણા પુષ્પગન્ધમાલ્યવિલેપનૈરિમં પુસ્તકમર્ચયિત્વા સ્વયં નાનાપુષ્પસમીરિતે નાનાગન્ધપ્રધૂપિતે નાનારસપરિવૃતે આસને ઽભિરુહ્યેયં રત્નકેતુધારણી વાચયિતવ્યા । પુત્રપ્રતિલાભી ભવિષ્યતિ । એષઃ [અસ્ય ભવતિ અન્તિમો] માતૃગ્રામભાવો યાવદનુત્તરપરિનિર્વાણાદન્યત્ર સ્વપ્રણિધાનાત્ સત્ત્વપરિપાચનહેતો ।
[તસ્મિન્ કાલે તથાગતો જ્યોતિપ્રભશ્રીરિમાં રત્નકેતુધારણીમ્ ઉદાહરત્ । જલોકે જલોકે । મોકે જલિ । જલ ( દુત્ત્ 42 ) જલિમિ । જલવ્રતે જહિલે । વર-પુરુષ-લક્ષણસમારુહ્ય । અમમે વમમે વમમે । નવમે મહાસે । જહમે જહમે જહમે જહમે । વરમે વરમે । વવવે । વવવે । વહવે । વંગવે । વજવે । વાર વારશે । જમલેખ । પરખ । અલ જહિલિ । જન તુલે । જન તુભુખે । વહર વહર । સિંહ વ્રતે । નન તિલા । નન તિન દાલા । સૂર્યવિહગ । ચન્દ્રવિહગ । ચક્ષુ રજ્યતિ શવિહગ । સર્વક્ષયસ્ત્રિત્વસુરવિહગ । જખગ જખગ । સુરખઘ વહમ । અમ્રિખ । અમ્રિખ । અમ્રિખ । અમ્રિખ । અમ્રિખ । અમ્રિખ । અમ્રિખ અમ્રિખ । મ્રિખ મ્રિખ મ્રિખ । વ્યવદેત કર્મ । દુને દુને । ઉપત વ્યવચ્છેદ્ જ્ઞાનકૃત । અનુદ પદાખગ । નેરુક । અઙ્ગુલે ભઙ્ગુલે વિભઙ્ગુલે । કુલહ । ઇન્દ્રપરિવિભહ । વ્યવચ્છેદ કરભ । વવ્રતિ । વવ્રતિ । ચ પ્રતિ । ચ પ્રતિ । અમોહ દરશને । પરિવર્ત ભષ્યુ । ખસમ । ક્રિમજ્યોતિખગ । જહિ જહિ જ્યોતિ । નિષ્ક ભિરસ । ભિરસ । ભિરસ । ભિરજ । મતિક્રમ । ભિવક્રિવ । મહાક્રિવ । હિલે હિહિલે । અરુણવતે । સમનિષ્કે । દમદાનધ્યાન અપરામૃશે । ફલકુણ્ડલલેખ । નિવર્ત ઇસ્ત્રિભાવ । કર્મક્ષય [પ્રાદુર્ભવ પુરુષત્વમ્ । અસમસમ । સમયવિભિદધિ]જ્ઞ તથાગત સ્વાહા ।

સમનન્તરભાષિતાયાં શાક્યમુનિના તથાગતેનાસ્યાં રત્નકેતુધારણ્યાં પુનરપિ મહાપૃથિવી કમ્પિ[તા । પઞ્ચશતમારકન્યાનાં ( દુત્ત્ 43 ) સહશ્રવને]ન અસ્યા રત્નકેતુધરણ્યાઃ સ્ત્રીવ્યઞ્જનમન્તર્ધાય પુરુષવ્યઞ્જનં પ્રાદુરભવત્ । અપ્રમેયાસંખ્યેયાનાં દેવનાગયક્ષગ[ન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નરમહોરગરાક્ષસ]કુમ્ભાણ્ડ-કન્યાનાં સહસ્રવણેનાસ્યા રત્નકેતુધારણ્યાઃ સ્ત્રીવ્યઞ્જનાન્યન્તર્ધાય પુરુષવ્યઞ્જનાનિ પ્રાદુર્ભૂતાનિ । [તાસાં સર્વાસામનુત્તરાયાં સમ્યક્સમ્બોધૌ અનિવર્તનચિત્તમભૂત્] । સર્વાસાં ચાનાગત-સ્ત્રીભાવ-પ્રતિલાભસંવર્તનીયં કર્માવરમશેસમનિરુદ્વં ચ । તાઃ સ્ત્રિયઃ પ્રાઞ્જલય[સ્તથાગતં શાક્યમુનિં મહાસ્વરેણ પ્રાર્થયન્ત્ય] આહુઃ । નમો નમ આશ્ચર્યકારકાય શાક્યમુનયે તથાગતાયાર્હતે સમ્યક્સંબુદ્ધાય । બ્રૂહિ મહાકૃપયા [વિસ્તરેણ કથમસ્માકં] સ્ત્રીભાવમન્તર્હિતં સર્વાકારપરિપૂર્ણં પુરુષભાવં સમ્ભૂતમ્ । તેનાશ્ચર્યપ્રાતિહાર્યસંવેગેન [વયમનુત્તરાયં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તં જનયેમ । ભગવન્ બ્રૂહિ] ઇમં પૂર્વયોગપ્રમેયાસંખ્યેયદેવમનુષ્યાણામભિભવાય ।
અથ ખલુ ભગવાન્ શાક્યમુનિસ્તથાગતઃ [પૂર્વયોગમવોચત્ । ભદ્રમુખામુષ્મિન્ કાલે યસ્મિન્ સમયે] જ્યોતિસૌમ્યગન્ધાવભાસશ્રિયસ્તથગતસ્યાન્તિકાદ્ રાજ્ઞ ઉત્પલવક્ત્રસ્યાગ્રમહિષ્યા ( દુત્ત્ 44 ) સુરસુન્દર્યા દેવ્યા સાર્ધં ચ[તુરશીતિસ્ત્રીસાહસ્રેણ સા રત્નકેતુધારણી શ્રુતા શ્રવણમાત્રેણૈવ] તસ્યાઃ સુરસુન્દર્યાઃ અગ્રમહિષ્યાસ્તેષાં ચતુરશીતિનાં સ્ત્રીસહસ્રાણાં સ્ત્રીવ્યઞ્જનાન્યન્તર્ધાય પુરુષવ્યઞ્જનાનિ [પ્રાદુર્ભૂતાનિ । તથૈવાસંખ્યેયાપ્રમેયાણાં] દેવકન્યાનાં યાવન્મનુષ્યામનુષ્યકન્યાનાં[શ્રવણમાત્રેણૈવ] અસ્યા રત્નકેતુધારણ્યાઃ સ્ત્રીન્દ્રિયમન્તર્હિતં પુ[રુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભૂતમ્ । સર્વાસાં તાસાં સ્ત્રી] સહસ્રાણામનાગત-સ્ત્રીભાવ-પ્રતિલાભ-સંવર્તનીયં કર્માવરણમશેષં સંનિરુદ્ધમ્ । યદા ચ રાજ્ઞઃ ઉત્પલવક્ત્રસ્યાગ્રમહિષ્યાઃ [સુરસુન્દર્યાઃ સપારિષદ્યાયઃ પુરુષત્વં સંજાતં] તદા સ રાજા ઉત્પલવક્ત્રશ્ચાતુર્દ્વીપેશ્વરશ્ચક્રવર્તી જ્યેષ્ઠકુમારં રાજ્યાભિષેકેણાભિષિચ્ય સાર્ધમેકોનેન પુત્રસહસ્રેણ [સાર્ધં સુરસુન્દરેણ] સાર્ધં ચતુરશીતિભિઃ સુરસુન્દરમહાપુરુષસહસ્રૈઃ સાર્ધમપરિર્દ્વિનવતિભિઃ પ્રાણસહસ્રૈરભિનિષ્ક્રમ્ય તસ્ય જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રિયસ્તથાગતસ્યાન્તિકે કેશશ્મશ્રૂણ્યવતાર્ય કાષાયાણિ વસ્ત્રાણિ પરિધાય સમ્યગેવાગારાદનાગારિકાં પ્રવ્રજિતઃ । પ્રવ્રજિત્વા સ્વાધ્યાયભિરતો યોનિશં મનસિકારાભિયુક્તો ઽભૂત્ ।
અથ તત્ર બહૂનાં પ્રાણકોટીનામેતદભવત્ । કસ્માદ્ રાજા ચક્રવર્તી પ્રવ્રજિતઃ । તે પરસ્પરમેવમાહુઃ । મારકર્માભિયુક્ત એષ તથાગતઃ શઠો માયાવી મારકર્મસમાયુક્તમ ઇમં ( દુત્ત્ 45 ) ધર્મં દેશયતિ । કેષાંચિત્ સ્ત્રીવ્યઞ્જનમુપનામયતિ । કેષાંચિત્ પુરુષવ્યઞ્જનમ્ । કેષાઞ્ચિત્ કેશશ્મશ્રૂણ્યવતારયતિ । કેષાઞ્ચિદ્ રક્તાનિ વાસાંસિ પ્રયચ્છતિ કેષાઞ્ચિત્ પાણ્ડુરાણિ । કેષાંચિદ્ દેવોપપત્તયે ધર્મં દેશયતિ । કેષાઞ્ચિન્મનુષ્યોપપત્તયે કેષાઞ્ચિત્તિર્યગ્યોન્યુપપત્તયે કેષાઞ્ચિદ્ ચ્યુત્યુપપત્તયે ધર્મં દેશયતિ । મારકર્મપથાભિયુક્તઃ સ્ત્રીકરણમાયયા સમન્વાગતઃ સ શ્રમણો જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રીઃ શ્રમણરૂપેણ વિસંવાદકઃ યન્નૂનં વયમિતઃ પ્રક્રમેન ન ચાસ્ય રૂપલિઙ્ગગ્રહણં પશ્યેમ ન ચાસ્ય કિઞ્ચિદ્ વચનં શૃણુયામ ।
અથ તત્રૈવ કુમારભૃતો નામ ભટઃ । સ એવમાહ । યા મમ ભાર્યા અન્તઃપુરિકા દુહિતરશ્ચાભૂવન્ સર્વાસામનેન શ્રમણકોરણ્ડકેન સ્ત્રીવ્યઞ્જનાન્યપનીય પુરુષેન્દ્રિયાણ્યભિનિર્મિતાનિ । સર્વાસાં શિરાંસિ નિર્મુણ્ડાનિ કૃત્વા રક્તાનિ વાસાંસિ અનુપ્રદત્તાનિ । અહં ચૈકાકી શોકાર્તો ભૂતઃ । એતે સર્વે વયં સમગ્રા ભૂત્વા વિષમં મહાગહનપર્વતં પ્રવિશામઃ । યત્ર વયમસ્ય મારપાશાભિયુક્તસ્ય શ્રમણકોરણ્ડકસ્ય શ્રમણમાયાવિનઃ સ્વરઘોષમપિ ( દુત્ત્ 46 ) ન શૃણુયામ પ્રાગેવ પશ્યામ ઇતિ । તે સર્વે તુષ્ટા એવમાહુઃ । એવમસ્ત્વિતિ ।
અથ કુમારભૃતો ભટસ્તૈર્વિચિકિત્સાપ્રાપ્તૈર્બહુભિઃ પ્રાણકોટીભિઃ સાર્ધં પ્રાક્રામત્ પ્રત્યન્તિમે જનપદે વિષમપર્વતગહને સ્વ-ઋષિવેષેણ ચર્યાં ચચાર । તેભ્યશ્ચ સત્ત્વેભ્યઃ એવં ધર્મં દેશયામાસ । નાસ્તિ સંસારાન્મીક્ષો નાસ્તિ સુકૃતદુષ્કૃતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ । ઉચ્છેદવાદી [અયં] શ્રમણઃ ઉત્પન્નો મારકર્માભિયુક્તો વિસંવાદકઃ । યે ચ તં દર્શનાયોપસંક્રમન્તિ યે ચ તમભિવાદયન્તિ યે ચાસ્ય ધર્મં શૃણ્વન્તિ તે વિક્ષિપ્તચિત્તા ભવન્તિ । શિરાંસિ ચૈષાં મુણ્ડયતિ । ગૃહાન્નિર્વાસયતિ । રક્તાનિ વાસાંસિ પ્રયચ્છતિ । શ્મશાનચર્યાં ચારયતિ । ભૈક્ષ્યચર્યાસુ નિવેશયતિ । એકાહારિણઃ કરોતિ । વિષમદૃષ્ટિમનસો ઽનિત્યોદ્વિગ્નાન્ વિવેકવાસાભિરતાન્લયનપ્રક્ષિપ્તાન્ કામરતિનૃત્યગીતગન્ધમાલ્યવિલેપનાભરણવિભૂષણ-મૈથુનધર્મ-સુરામદ્યપાન-રહિતાનલ્પ-ભાષિણઃ કરોતિ । એવંરૂપઃ સ શ્રમણવેષેણોચ્છેદવાદી મારપથાભિયુક્તઃ સત્ત્વાનાં શત્રુભૂત ઉત્પન્નઃ અદૃષ્ટશ્રુતપૂર્વમેતસ્ય શ્રમણગૌતમસ્ય ક્રિયોપલક્ષિત ઇતિ । તેન બહૂનિ પ્રાણકોટીનયુતશતસહસ્રાણ્યેવંરૂપામિમાં પાપિકાં દૃષ્ટિં ગ્રાહિતાન્યભૂવન્ ।
યો વાપરેણ સમયેન ઉત્પલવક્ત્રો મહાશ્રમણો ઽશ્રૌષીત્ કસ્મિંશ્ચિત્ પર્વતગહને કેચિત્ સ્વયં કુમાર્ગસંપ્રસ્થિતાઃ પરાનપ્યેતાં વિષમાં દૃષ્ટિં ગ્રાહયન્તઃ ત્રયાણાં રત્નાનામવર્ણં ચારયન્તીતિ શ્રુત્વા ચાસ્યૈતદભવત્ । યાવદહં તાવત્ સત્ત્વાંસ્તતઃ પાપકાત્ દૃષ્ટિગતાન્ન પરિમોક્ષયેયં ન ચ સમ્યગ્દૃષ્ટૌ પ્રતિષ્ઠાપયેયં નિરર્થકં મે શ્રામણ્યં ભવેત્ । કથં ચાહમ્ અનાગતાધ્વનિ અન્ધભૂતે લોકે અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યેયમ્ । કથં ચ વ્યસનગતાંશ્ચતુર્મારપાશબન્ધનબદ્ધાન્ સત્ત્વાન્ શક્ષ્યામિ પરિમોચયિતુમિતિ ।

અથોત્પલવક્ત્રો મહાશ્રમણો મહાદૃઢપરાક્રમઃ કારુણિકસ્તં જ્યોતિસોમ્યગન્ધવભાસશ્રિયં તથાગતમવલોક્યાનેકપ્રાણિ-શત-સહસ્રપરિવૃતઃ પુરસ્કૃતસ્તેષુ તેષુ પ્રત્યન્તિમેષુ ગ્રામનગરનિગમપર્વતવિષમકર્વટસ્થાનેષુ ચર્યાં ચરન્ તત્ર વા અત્ર તેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યો ધર્મં દેશયામાસ । તાન્ સત્ત્વાન્ પાપકાન્ દૃષ્ટિગતાન્ નિવારયિત્વા સમ્યગ્દૃષ્ટૌ નિયોજ્યાનુત્તરાયં સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । કાંશ્ચિદપરાન્ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનપ્રણિધાને કાંશ્ચિત્ શ્રાવકયાને કાંશ્ચિત્ ફલે પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । કાંશ્ચિત્ પ્રવ્રજયામાસ । કાંશ્ચિદુપાસકસંવરે કાંશ્ચિદુપવાસે કાંશ્ચિત્ ત્રિશરણગમને પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । સ્ત્રીભ્યશ્ચ ઇમાં રત્નકેતુધારણીં દેશયામાસ । સ્ત્રીભાવાન્નિવર્તયિત્વા પ્રતિષ્ઠાપયામાસ પુરુષત્વે । યાશ્ચ તાવત્ હ્યશ્રામણ્યસ્તથાગતસ્યાન્તિકે વિચિકિત્સાપ્રાપ્તા અભૂવંસ્તાઃ સર્વસ્તતઃ પાપકદૃષ્ટિગતાત્ નિવાર્યાત્યયં પ્રતિદેશાપયિત્વાનુત્તરાયાં ( દુત્ત્ 48 ) સમ્યક્સંબોધૌ પ્રતિષ્ઠાપયામાસ । તસ્યૈવ ચ જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રિયસ્તથાગતસ્યાન્તિકમુપનીય પ્રવ્રજયામાસ સ્થાપ્ય કુમારભૃતં ભટમ્ । તેન ચૈવં પ્રણિધાનં કૃતમભૂત્ । યથા મમાનેનોત્પલવક્ત્રેણ શ્રમણેન પર્ષદં વિલોપ્ય નીતા તથા ઽહમપ્યસ્યાનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિપ્રસ્થિતસ્ય તત્ર બુદ્ધક્ષેત્રે મારત્વં કારયેય યદુત ગર્ભસ્થાનાત્ પ્રભૃતિ એનં વિહેઠયેયમ્ । તતઃ પશ્ચાજ્જાતમાત્રં કુમારક્રીડાપરં શિલ્પકર્મપઠનસ્થં રતિક્રીડાન્તઃપુરગતં યાવદ્ બોધિમણ્ડસંનિષણ્ણં સંત્રાસયેયમ્ । વિઘ્નાનિ ચ કુર્યામ્ । બોધિપ્રાપ્તસ્ય ચ શાસનવિપ્રલોપં કુર્યામ્ ।
અથ સ ઉત્પલવક્ત્રો મહાશ્રમણસ્તં કુમારભૃતં ભટમેવં પ્રણિધિકૃતાવસાયં મહતા કૃચ્છોદ્યોગપરાક્રમૈઃ પ્રસાદયિત્વા તતઃ પાપકદૃષ્ટિગતાત્ પ્રતિનિવર્ત્યાત્યયં પ્રતિદેશાપયિત્વાનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તમુત્પાદયતિ સ્મ ।
અથ કુમારભૃતભટો વિનીતપ્રસાદઃ ઇદં પ્રણિધાનં ચકાર । યદા ત્વં મહાકારુણિક અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધો ભવેસ્તદા બોધિપ્રાપ્તો માં વ્યાકુર્યા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ।
સ્યાત્ ખલુ પુનર્ભદ્રમુખા યુષ્માકં કાંક્ષા વા વિમતિર્વાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેનાસીદુત્પલવક્ત્રો નામ યેન તસ્ય જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રિયસ્તથાગતસ્ય સપરિવારસ્યાનેકવિધં પૂજોપસ્થાનં કૃતમનેકૈશ્ચ પ્રાણકોટીનયુતશતસહસ્રૈઃ સાર્ધં નિષ્ક્રમ્ય પ્રવ્રજિતઃ અપ્રમાણાનિ ચ પ્રાણકોટીનયુતશસહસ્રાણિ ( દુત્ત્ 49 ) તતઃ [પાપકદૃષ્ટિ]ગતાન્નિવારયિત્વા ત્રિષુ યાનેષુ નિવેશિતાનિ । અપ્રમેયઃ સત્ત્વઃ ફલષુ પ્રતિષ્ઠાપિતઃ । અપ્રમાણશ્ચ સ્ત્રીકોટીનયુતશતસહસ્રાણાં પુરુષપ્રતિલાભઃ કૃત ઇતિ । ન ખલુ યુષ્માભિરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અહં સ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજાભૂત્ ચાતુર્દ્વીપેશ્વરશ્ચક્રવર્તી ઉત્પલવક્ત્રો નામ । મયા સ એવંરૂપઃ મનસિકારઃ કૃતઃ । યત્ ખલુ પુનર્યુષ્માકં ભદ્રમુખાઃ કાઙ્ક્ષા [વા] વિમતિર્વા અન્યા સા તેન કાલેન તેન સમયેનાભૂત્ સુરસુન્દરી નામાગ્રમહિષી યયા શ્રામણ્યમવાપ્તમ્ । મૈત્રેયઃ સ બોધિસત્ત્વો મહાસત્ત્વસ્તેન કાલેન તેન સમયેનાભૂત્ । સ્યાત્ ખલુ ભદ્રમુખાઃ યુષ્માકં કાઙ્ક્ષા વા વિમતિર્વાન્યઃ સ તેન કાલેન તેન સમયેન કુમારભૃતો નામ ભટો ઽભૂત્ સાર્ધં પ્રાણકોટીભિઃ । ન ખલુ પુનર્યુષ્માભિરેવં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અયં સ મારઃ પાપીમાંસ્તેન કાલેન તેન સમયેન કુમારભૃતો નામ ભટો ઽભૂત્ । યન્મયા તત્કાલં [તસ્ય પાર્ષદઃ] પ્રવ્રાજિતઃ તેન મયિ પ્રદોષમુત્પાદ્યૈવં પ્રણિધાનં કૃતમ્ । યદા ત્વમનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુદ્ધઃ સ્યાસ્તદા ત્વં માં વ્યાકુર્યા અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । તસ્યૈવ યૂ[યં કુલ]પુત્રા જ્યોતિસોમ્યગન્ધાવભાસશ્રિયસ્તથાગતસ્યાન્તિકે[ઽ]પ્રસાદં કૃત્વાસંવૃતવાગ્ભાષિતં પાપકં દૃષ્ટિગતં પરિગૃહ્ય મયૈવ યૂયં તતઃ પાપદૃષ્ટિગતાત્ પરિમોચ્ય પ્રવ્રાજિતાઃ । તતઃ અનુ[પૂ]ર્વેણ ( દુત્ત્ 50 ) યુષ્માભિર્બહૂનિ બુદ્ધસહસ્રાણિ પર્યુપાસિતાનિ । તેષાં ચ પૂજોપસ્થાનં કૃતમ્ । તેભ્યશ્ચ ધર્મં શ્રુત્વા પ્રણિધાનં કૃતમ્ । ષટ્સુ પારમિતાસુ [ચર્યા કૃતા] ઇતિ । તેન યૂયં કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિકર્મણા પૂર્વં ત્રિષ્વપાયેષુ અનેકકલ્પદુઃખાન્યનુભૂતવન્તઃ । તેનૈવ કર્માવરણેન એતર્હિ મારસ્ય પાપીમતો ભવને ઉપપન્ન ઇતિ । અસ્મિન્ ખલુ પુના રત્નકેતુધારણી-પૂર્વયોગે ભાષ્યમાણે ભગવતા શાક્યમુનિના તથાગતેન તેષાં પઞ્ચાનાં મારકન્યાશતાનાં સ્ત્રીભાવમન્તર્ધાય પુરુષભાવઃ સંવૃત્તો ઽનુપત્તિકધર્મક્ષાન્તિપ્રતિલમ્ભશ્ચાભૂત્ । અપ્રમાણાનામ્ અસંખ્યેયાનાં સત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણાં સદેવમાનુષાયાઃ પ્રજાયાશ્ચ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ ચિત્તાન્યુત્પન્નાનિ । [તે] અવૈવર્ત્યાશ્ચાભૂવન્ અનુત્તરાયાં સમ્યક્સંબોધૌ । એવમપ્રમેયાસંખ્યેયાનિ સત્ત્વકોટીનયુતશતસહસ્રાણિ શ્રાવકપ્રત્યેકબુદ્ધયાને [ઽ]વૈવર્ત્યાનિ અભૂવન્ । અપ્રમેયાસંખ્યેયાનાં દેવમાનુષકન્યાનાં માતૃગ્રામભાવો ઽભિનિવૃત્તઃ પુરુષભાવાશ્રયપ્રતિલભશ્ચાભૂત્ ।
મહાયાનસૂત્રાદ્રત્નકેતુ-પૂર્વયોગપરિવર્તો નામ દ્વિતીયઃ ॥ 2 ॥
સ્તર્ત્ ર્ક્પ્ 3
તૃતીયઃ પરિવર્તઃ

અથ ખલુ અસ્યાં રત્નકેતુધારણ્યાં ભાષ્યમાણાયાં શાક્યમુનિના તથાગતેનાર્હતા સર્વાવતીયં સહાલોકધાતુરુદારેણાવભાસેન સ્ફુટાભૂત્ । યે ચેહ બુદ્ધક્ષેત્રે કોટીશતં ચાતુર્દ્વીપિકાનાં તેષુ કોટીશતં કામેશ્વરાણાં મારત્વં કારયન્તિ તે બુદ્ધાનુભાવેન સંવિગ્ના ઇમાં ચાતુર્દ્વીપિકાં વ્યવલોકયન્તિ સ્મ । કુતો ઽયમવભાસઃ ઉત્પન્નઃ । નૂનં પાપીમાન્ નામ મારો યસ્તત્ર ચાતુર્દ્વીપિકાયાં પ્રતિવસતિ તસ્યૈષ પ્રભાવઃ યો ઽસ્મત્તો બલવન્તઃ ઈશ્વરતરો મહૌજસ્કશ્ચ । અથ ખલુ તે મારા વ્યવલોકયન્તો ઽદ્રાક્ષુઃ તં મારં પાપીમન્તં કોષાગારે નિષણ્ણં પરમદુર્મનસ્થમ્ । અથ તત્ કોટીશતં મારાણાં યેનેયં ચાતુર્દ્વીપિકા યેન મારસ્ય પાપીમતો ભવનં તેનોપજગામ । ઉપેત્ય મારં પાપીમન્તમેવમાહ । કિં ભોઃ કામેશ્વર ! સર્વાવતીયં લોકધાતુરવભાસિતા ત્વં ચ શોકાગારં પ્રવિશ્ય નિષણ્ણઃ । અથ કામેશ્વરો મારઃ તેષાં મારકોટીશતાનાં વિસ્તરેણારોચયતિ સ્મ । યત્ ખલુ માર્ષાઃ જાનીયુ[રિ]હૈકઃ શ્રમણ ઉત્પન્નઃ શાક્યવંશાત્ પરમશઠો માયાવી । તેનોત્પન્નમાત્રેણ સર્વાવતીયમિહ લોકધાતુરવભાસિતા પ્રકમ્પિતા ક્ષોભિતા । યે કેચિદિહ કૃત્સ્નલોકધાતૌ વિદ્વાંસો મહેન્દ્રા વા નાગેન્દ્રા વા યક્ષેન્દ્રા વા સુરેન્દ્રા વા મહોરગેન્દ્રા વા ગરુડેન્દ્રા વા ( દુત્ત્ 52 ) કિન્નરેન્દ્રા વા યાવદન્યે ઽપિ કેચિન્મ[નુ]ષ્યા વિદ્વાંસસ્તે સર્વે તમુપાગતાઃ પૂજાકર્મણે યાવત્ ષડ્વર્ષાણિ એકાક્યદ્વિતીયં નિષદ્યા લક્ષણાં માયાં સાધિતવાન્ । અહમપિ સ્વબલદર્શનં ચિકીર્ષુઃ એવં ષટ્ત્રિંશત્કોટીસૈન્યપરિવારઃ ઉપસંક્રમ્ય સમન્તતો ઽનુપરિવાર્ય સર્વમારબલવિકુર્વણ-ઋદ્ધિબલપરાક્રમં સંદર્શિત[વાન્ । પશ્યૈકં રોમકૂ]પમપ્યહમ્ અશક્તો ઽસ્મિ સંત્રાસયિતું વા ભીષયિતું વા કિમઙ્ગ પુનસ્તસ્માદાસનાત્ કમ્પયિતું કિંવા પુનરન્યં વિઘાતં કર્તુમિતિ । અથ ચૈતેન વૃષલેન તાદૃશી માયા પ્રદર્શિતા [પ્રકં]પશ્ચ કૃતઃ યત્ સસૈન્યો ઽહં પરાજિતશ્છિન્નવૃક્ષ ઇવ ધરણીતલે નિપતિતઃ । તેન ચ તત્રૈવ નિષણ્ણેન તાદૃશી અલક્ષણા માયા સા[ધિતા યયાસૌ સર્વમારવિષય]મેવા[ભિ]ભૂતં સાધિતવિદ્યાં તસ્માદુત્થાય સત્ત્વેભ્યઃ સંપ્રકાશયામાસ । યે ચ કેચિદિહ ચાતુર્દ્વીપિકાયાં લોકધાતૌ પણ્ડિતા વિજ્ઞાસ્તથા મા[યાયાં છન્દકૃતસ્તેષાં ચિત્તં] પ્રજાનામિ ગત્યુપપત્તિં વા ષટ્સુ ગતિષુ । યે ચ તચ્છરણગતાસ્તેષામ્ એકરોમકૂપમપિ ન શક્નોમિ સંત્રાસયિતું વા સંક્ષોભયિતું ( દુત્ત્ 53 ) વા [કમ્પયિતું વા] લોકે પુનસ્તસ્માદ્ વિસંવાદયિતું વા કમ્પયિતું વા શક્નુયામ્ । અદ્યૈવ ચ મે પઞ્ચ પરિચારિકાશતાનિ વિંશતિશ્ચ પુત્રસહસ્રાણિ સગણપર્ષદ્યાનિ વૃષલં ગૌતમં [શ્ર]મણં શરણં ગતાસ્તસ્ય પુરતો નિષણ્ણાઃ । ન ચાહં ભૂયસ્તાનિ શક્તસ્તસ્માદ્ વિવેચયિતુમ્ । તેન હિ યૂયં બલવન્તઃ પુણ્યવન્તો જ્ઞાનવન્તઃ ઐશ્વર્યવન્તઃ [સુહૃદો ભ]વત । તં શાક્યપુત્રં વૃષલં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયિષ્યામઃ । યે ચ સત્ત્વાસ્તચ્છરણગતાસ્તાન્ સર્વાન્ વિધ્વંસયિષ્યામઃ । કૃષ્ણં માયાશાઠ્યં શ્રમણપક્ષં પરાજેષ્યામઃ । [શુક્લં મારપ]ક્ષમ્ ઉદ્દ્યોતયિષ્યામઃ । તતઃ પશ્ચાત્ સુખસ્પર્શં વિહરિષ્યામઃ ।
અથ જ્યોતિષ્પ્રભો મારઃ ઇમં જમ્બુદ્વીપં વ્યવલોકયામાસ યત્ર તથાગતઃ [સંનિષણ્ણો] ધર્મં દેશયતિ । અથ જ્યોતિષ્પ્રભો મારો ભગવતઃ કાયમદ્રાક્ષીત્ સ્વરઘોષયુક્ત[સ્તસ્ય ધર્મદે]શનામશ્રૌષીત્ । અથ તાવદેવ તસ્ય રોમ[હર્ષણઃ] સંત્રા[સઃ] ઉત્પન્નઃ । અથ સ મારં પાપીમન્તમેવમાહ ।
કૃત્સ્ને ક્ષેત્રે હ્યેષ વિશિષ્ટો વરરૂપઃ
પુણ્યજ્ઞાની [ચિરસ્થિતિકશ્ચ] શુદ્ધઃ ।
ચિરકાલં ક્લેશાન્મુક્તો માર્ગસુયુક્તઃ
સર્વે તસ્ય ભવ[ક્ષય] શોકવિમુક્તઃ

મા ત્વં ભૂયઃ ક્રોધવશં ગચ્છાનયયુક્તમ્
અગ્રો હ્યેષ શ્રેષ્ઠઃ શરણ્યસ્ત્રિભવે ઽસ્મિન્ ।
યસ્યાસ્મિન્ન દ્વેષલવો ઽપિ પ્રતિભાતિ
વ્યામૂઢો ઽસૌ સૌખ્યવિનષ્ટો ભવતીહ

અથાપરો મારઃ સન્નિમિકો નામ તં મારં પાપીમન્તમેવમાહ ।
મહર્ધિકો ઽસૌ વરપુણ્યલક્ષણો હ્યનાશ્રિતઃ સર્વગતિપ્રમુક્તઃ ।
અશેષ[દુઃખ]ક્ષયમાર્ગદેશકો વિહિંસિતું મારશતૈર્ન શક્યમ્

પાપીમાનાહ ।
વશં મદીયાં જનતાં કૃતાહિ યુષ્મજ્જનસ્તસ્ય વશાનુગો ઽયમ્ ।
ન ચિરાત્ સ શૂન્યં વિષયં કરિષ્યતિ અસ્મદ્ગતિઃ કુત્ર પુનર્ભવિષ્યતિ

અથ વનરાજો નામ મારઃ સ મારં પાપીમન્તમેવમાહ ।
યદા તવાસીત્ પરમ સમૃદ્ધિસ્તદા ત્વયા દર્શિતમાત્મસૌર્યમ્ ।
બલપ્રનષ્ટો ઽસ્યધુના નિરાશઃ કિં સ્પર્ધસે સર્વવિદા સહાદ્ય

ખડ્ગસોમો મારઃ પ્રાહ ।
ક્વચિન્ન તસ્યાસ્તિ મનઃપ્રદોષ વા ન વિશુદ્ધ [તિષ્ઠતિ ચિત્તા]શયેન ।
ત્રૈધાતુકાન્મુક્તગતિપ્રચારો નાસૌ [પરૈ]ર્ઘાતયિતું હિ શક્યમ્

પાપીમાનાહ ।
યે સન્નિષણ્ણા ઇહ લોકધાતૌ કામપ્રસક્તા મદમાનમૂર્ચ્છિતાઃ ।
[સદા]નુવૃત્તા મમ કિંકરાસ્તે કથં ન શક્યં તૈર્વિઘાતયિતું સમગ્રૈઃ

ક્ષિતિતોયો નામ મારઃ સ એવમાહ ।
માયામરીચિપ્રતિમાનસારાન્ ભાવાન્ પરિજ્ઞાય વિનીતતૃષ્ણઃ ।
ભવેષ્વસક્તો ગગનસ્વભાવઃ શક્યં વિઘતઃ કથમસ્ય કર્તુમ્

પાપીમાનાહ ।
ઇહૈવ તસ્યાસ્તિ વશો ત્રિલોકે મિષ્ટાન્નપાનાસનવસ્ત્રસેવિનઃ ।
ત્રિવેદના ચાસ્ય મતૌ પ્રતિષ્ઠિતા ક્ષયં પ્રણેતું ન કથં હિ શક્યમ્

તૃષ્ણઞ્જહો નામ મારઃ સ એવમાહ ।
યા ઋદ્ધિરસ્મિન્ વિષયે ઽસ્તિ કાચિત્ પાપીમતાં ચૈવ મહોરગાણામ્ ।
સિદ્ધાર્થ-ઋદ્ધેર્ન કલાં સ્પૃશન્તિ ક્ષયં પ્રણેતું ચ કથં હિ શક્યમ્

પાપીમાનાહ ।
ભક્તચ્છેદો મયાસ્ય હિ કારિતસ્તચ્છિલા પુનઃ ક્ષિપ્તા ।
ઉક્તાસ્તથા ક્રોશા આશ્રમાત્ કમ્પિતો ઽપિ સઃ

બોધાક્ષો નામ મારઃ સ એવમાહ ।
યદા ત્વયા તસ્ય કૃતો વિઘાતઃ કશ્ચિત્ પ્રદોષઃ કુપિતેન તેન ।
સંદર્શિતસ્તે ભૃકુટીમુખે વા કિં તસ્ય સાક્ષાત્ [કુ]વચઃ શ્રુતં તે

પાપીમાનાહ ।
પ્રતિસંખ્યયા સો ક્રમતે ચ નિત્યં પ્રહીણરાગો ગતદોષમોહઃ ।
સર્વેષુ સત્ત્વેષુ સ મૈત્રચિત્તઃ સંસર્ગચર્યા પુનરસ્ય નિત્યમ્

દુર્ધષો નામ મારઃ સ એવમાહ ।
યે ચ ત્રિસંયોજનપાશબદ્ધાસ્તેષાં વિઘાતાય વયં યતેમ ।
સ તુ પ્રહીણામયમોહપાશઃ ક્ષયં પ્રણેતું ચ કથં હિ શક્યમ્

પાપીમાનાહ ।
યૂયં મમ પ્રાપ્તબલાઃ સહાયાઃ સદ્યો ભવન્તો ભવતાપ્રમત્તાઃ ।
અપો ઽધિતિષ્ઠામિ મહીમશેષાં સર્વા દિશઃ પર્વતમાલિની ચ

ગગનાત્ પ્રચણ્ડં ઘનશૈલવર્ષં સમુત્સૃજામ્યાયસચૂર્ણરાશિમ્ ।
નારાચશક્તિક્ષુરતોમરાંશ્ચ ક્ષિપામિ કાયે ઽસ્ય વિચૂર્ણનાર્થમ્ ।
એભિઃ પ્રયોગૈરભિઘાતદીપ્તૈસ્તં સ્થાક્યસિંહં પ્રકરોમિ ભસ્મ

પેયાલમ્ । યાવન્મારકોટીભિર્ગાથાકોટી ભાષિંતા ઇતિ ।
અથ સર્વે મારાઃ એકકણ્ઠેનૈવમાહુઃ । એવમસ્તુ । ગમિષ્યામઃ સ્વકસ્વકેભ્યો ભવનેભ્યઃ । સન્નાહં બદ્ધ્વા સસૈન્યસપરિવારાઃ આગમિષ્યામો યદસ્માકમ્ ઋદ્ધિબલવિષયં તત્સર્વમાદર્શયિષ્યામઃ । અથ ત્વં સ્વયમેવ જ્ઞાસ્યસે યાદૃશં શૌર્યં સ શ્રમણો ગૌતમસ્તત્ક્ષણે પ્રદર્શયતિ ।
અથ તા મારકોટ્યઃ સ્વભવનાનિ ગત્વા સન્નાહબન્ધં કૃત્વા એકૈકો મારકોટીસહસ્રપરિવારો વિવિધાનિ વર્માણિ પ્રાવૃત્ય નાનાપ્રહરણયુક્તો વિવિધસન્નાહસંનદ્ધસ્તસ્યામેવ રાત્રયા[મ]ત્યયેનેમં જમ્બુદ્વિપમનુપ્રાપ્તઃ । અઙ્ગમગધસન્ધૌ ગગનસ્થા યાવદેવાસ્મિંશ્ચાતુર્દ્વીપિકે દેવનાગયક્ષગન્ધર્વાસુરગરુડકિન્નર-મહોરગ-પ્રેત-પિશાચ-કુમ્ભાણ્ડા ભગવતો ઽન્તિકે અપ્રસન્નચિત્તા અલબ્ધગૌરવમનસ્કારા ધર્મે સંઘે ચાપ્રસન્નચિત્તાસ્તે સર્વે મારેણ પાપીમતા ભગવતો ઽન્તિકે વધાય ઉદ્યોજિતાઃ । તે ઽપિ નાનાપ્રહરણવર્મપ્રાવૃતાસ્તત્રૈવ તસ્થુઃ । મારો ઽપિ પાપિમાન્ અનુહિમવતઃ પાર્શ્વં ગત્વા યત્ર જ્યોતીરસ ( દુત્ત્ 59 ) ઋષિઃ પ્રતિવસતિ મહેશ્વરભક્તિકઃ અષ્ટાદશસુ વિદ્યાસ્થાનેષુ ઋદ્ધિવિષયપારમિપ્રાપ્તઃ પઞ્ચશતપરિવારસ્તસ્ય મહેશ્વરરૂપેણ પુરતઃ સ્થિત્વૈવમાહ ।
નિયતં ગૌતમગોત્રજો ઋષિવરો વિજ્ઞાતો ઽભિજ્ઞાશ્રિતો
મગધે સંવસતીહ સો ઽદ્ય ચરતી પિણ્ડાય રાજ્ઞોર્ગૃહમ્ ।
તેન ત્વં સહ સંલપસ્વ વિશદં નાનાકથાભિઃ સ્થિરઃ
તત્રૈવ ત્વમપ્યેવ પઞ્ચ નિયતં પ્રાપ્સ્યસ્યભિજ્ઞાવશિમ્

અથ મારઃ પાપીમાનિમાં ગાથાં ભાષિત્વા તત્રૈવાન્તર્હિતઃ । સ્વભવનઞ્ચ ગત્વા સ્વપાર્ષદ્યાનાં મારાણામારોચયતિ સ્મ ।
મત્તો ભોઃ શૃણુતાદ્ય યાદૃગતુલા બુદ્ધિર્મયા ચિન્તિતા
સ્વૈરં શાક્યસુતં સમાલપયત ઋદ્ધિપ્રભાવાન્વિતમ્ ।
તાં માયાં ન વિદર્શયેત્ સ્વવિષયાં મારોરુદર્પો મહાન્
નિત્યં સ્નિગ્ધવચઃ સ શિષ્યનિયતો માતેવ પુત્રેષુ ચ

શિષ્યાસ્તસ્ય હિ યે પ્રહીણ[પ્ર]મદાશ્ચર્યાં ચરન્તિ ધ્રુવં
પૂર્વાણ્હે નગરં ક્રમેણ નિભૃતં સ્વૈરેણ તાવદ્વયમ્ ।
ગૃણ્હીમો દ્રુત નૃત્યગીતમધુરપ્રાધાન્યભાવૈર્યથા
શ્રુત્વૈતાં પ્રકૃતિં મનોવિરસતાં યાયાત્ સ શાક્યર્ષભઃ

અપરો માર એવમાહ ।
સિંહવ્યાઘ્રગજોષ્ટ્રચણ્ડમહિષાઃ ક્ષિપ્રં પુરસ્યાસ્ય હિ
પ્રાવૃણ્મેઘનિનાદિનઃ ખરરવાન્નિર્મીય નૈકાન્ બહિઃ ।
તિષ્ઠેમો વયમાયુધપ્રહરણાઃ સાક્ષાત્ સ દૃષ્ટ્વાદ્ભુતાન્
ભ્રાન્તો ઋદ્ધિમપાસ્ય યાસ્યતિ તતો નાનાદિશો વિસ્મૃતઃ

અપરો મારઃ પ્રાહ ।
વીથીચત્વરતોરણેષુ બહુશઃ સ્થિત્વા વિરૂપૈર્મુખૈર્
નાનાદ્યાયુધતીક્ષ્ણતોમરશરપ્રાસાસિખડ્ગાશ્રિતૈઃ ।
આકાશાદ્ ઘનરાવસુપ્રહરણૈર્મેઘાશનિં મુઞ્ચતઃ
ક્ષિપ્રં સ સભયં પ્રયાસ્યતિ તતો ભૂકમ્પહેતોર્વશમ્

વિસ્તરેણ યથાસૌ મારાણાં મારબલવિષયવિકુર્વતાં સર્વે તથૈવાચક્ષુઃ ।
ભગવાંશ્ચ પુનઃ સર્વાવતીમિમાં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રીં લોકધાતું વજ્રમયીમધ્યતિષ્ઠત્ । ન ચ પુનર્ભૂયો મારા રાવાંશ્ચક્રુર્ન ચાતુર્દિશમગ્નિપર્વતાસ્તસ્થુઃ । ન કૃ[ષ્ણા]ભ્રા નાકાલવાયવો ન ચ કશ્ચિન્નાગો ઽભિપ્રવર્ષતિ સ્મ અન્તશઃ એકબિન્દુરપિ બુદ્ધબલાધિષ્ઠાનેન ।
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ચત્વારો મહાશ્રાવકાઃ પૂર્વાણ્હે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમાદાય રાજગૃહં મહાનગરં પિણ્ડાય પ્રવિવિશુઃ । આયુષ્માન્ શારિપુત્રો દક્ષિણેન નગરદ્વારેણ રાજગૃહં મહાનગરં પિણ્ડાય પ્રવિવેશ । તત્ર ચ નગરે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમયૌવનસુરૂપા મહત્મવેષસદૃશા નૃત્યન્તો ગાયન્તઃ સંચેરુઃ । તે આયુષ્મન્તં શારિપુત્રમુભાભ્યાં પાણિભ્યાં ગૃહીત્વા વીથ્યાં ધાવન્તિ સ્મ નૃત્યન્તો ગાયન્તઃ શારિપુત્રમેવમાહુઃ । નર્તસ્વ શ્રમણ ગાયસ્વ શ્રમણ । શારિપુત્ર આહ । શૃણુત યૂયં માર્ષાઃ સ્વયમ્ । અશ્રુતપૂર્વાં ગીતિકાં શ્રાવયિષ્યામિ । તે ચ સવ મારકુમારકા ધાવન્તો ગીતસ્વરેણ સહ શારિપુત્રેણૈવમાહુઃ ।
અલમેવ હિ આયતનેહિ વઞ્ચિતા વયમાયતનેહિ ।
આઘતનાનિ હિ આયતનાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ આયતનાનામ્

અલમેવ હિ સ્કન્ધકૃતેહિ વઞ્ચિતા વયં સ્કન્ધકૃતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ સ્કન્ધકૃતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સ્કન્ધકૃતાનામ્

તદ્યથા । વહર વહર । ભારવહ મરીચિવહ । સદ્યવહ અમવહ । સ્વાહા ॥
સ્થવિરઃ શારિપુત્રો ધાવન્ ગીતસ્વરેણ ઇમા ગાથા ઇમાનિ ચ મન્ત્રપદાનિ ભાષતે સ્મ । અથ તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમહૃષ્ટાઃ સુપ્રસન્નમનસ એવમાહુઃ ।
ક્ષમાપયામો વયમદ્ય નાથં ત્વામેવ બન્ધું જગતઃ સુદેશિકમ્ ।
સ્કન્ધા યથા તે સભયાઃ પ્રદિષ્ટાઃ તવ વયં સાક્ષિણ એષુ નિત્યમ્

સર્વે ચ તે શારિપુત્રસ્ય વીથીમધ્યે પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય પુરતો નિષેદુર્ધર્મશ્રવણાય ।
અથ ખલ્વાયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ પૂર્વેણ નગરદ્વારેણ રાજગૃહે મહાનગરે પિણ્ડાય પ્રાવિશત્ । તથાપિ પઞ્ચાશન્મારકુમારકા યાવદ્ ગીતસ્વરેણૈવાહુઃ ।
અલમેવ હિ ધાતુમયેહિ વાઞ્ચિતા વયં ધાતુમયેહિ ।
આઘતનાનિ હિ ધાતુમયાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ ધાતુમયાનામ્

અલમેવ હિ વેદયિતેહિ વઞ્ચિતા વયં વેદયિતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ વેદયિતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ વેદયિતાનામ્

અલમેવ હિ ચેતયિતેહિ વઞ્ચિતા વયં ચેતયિતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ ચેતયિતાનામ્ અન્તુ કરોમ્યહુ ચેતયિતાનામ્

અલમેવ હિ સંજ્ઞાકૃતેહિ વઞ્ચિતા વયં સંજ્ઞાકૃતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ સંજ્ઞાકૃતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સંજ્ઞાકૃતાનામ્

અલમેવ હિ સંસરિતેહિ વઞ્ચિતા વયં સંસરિતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ સંસરિતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સંસરિતાનામ્

તદ્ યથા । આમવ આમવ આમવ । આરજ રણજહ । શમ્યથ શમ્યથ શમ્યથ । ગગનપમ સ્વાહા ॥
ધાવન્ ગીતસ્વરેણ આયુષ્માન્ મહામૌદ્ગલ્યાયનો મારપુત્રેભ્યઃ ઇમા ગાથા ઇમાનિ ચ મન્ત્રપદાનિ ભાષતે સ્મ । અથ તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમહૃષ્ટાઃ સુપ્રસન્નમનસઃ એવમાહુઃ ।
ઋદ્ધ્યાન્વિતેર્યાપથગુપ્તમુનીન્દ્રસૂનુઃ સંસારદોષસમદર્શક-ધર્મદીપઃ ।
પાપં પ્રહાય વયમાદરભક્તિજાતા બુદ્ધં ગતાદ્ય શરણં વરધર્મસંઘમ્

સર્વે તે પઞ્ચાશાન્મારકુમારકા વીથીમધ્યે આયુષ્મતો મહામૌદ્ગલ્યાયનસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય તસ્યૈવ પુરતો નિષેદુર્ધર્મશ્રવણાય ।
અથાયુષ્માન્ પૂર્ણો મૈત્રાયણીપુત્રઃ ઉત્તરેણ નગરદ્વારેણ પિણ્ડાય પ્રાવિશત્ । યાવદ્ વીથ્યાં ધાવમાનો ગીતસ્વરેણૈવમાહ ।
અલમેવ હિ સ્પર્શકૃતેહિ વઞ્ચિતા વયં સ્પર્શકૃતેહિ
આઘતનાનિ હિ સ્પર્શકૃતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સ્પર્શકૃતાનામ્

અલમેવ હિ આઘિપતેહિ વઞ્ચિતા વયમ્ આધિપતેહિ
આઘતનાનિ હિ આધિપતીનિ અન્તુ કરોમ્યહુ આધિપતોનામ્

અલમેવ હિ સંસરિતેહિ વઞ્ચિતા વયં સંસરિતેહિ ।
આઘતનાનિ હિ સંસરિતાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સંસરિતાનામ્

અલમેવ હિ સર્વભવેહિ વઞ્ચિતા વયં સર્વભવેહિ ।
આઘતનાનિ હિ સર્વભવાનિ અન્તુ કરોમ્યહુ સર્વભવાનામ્

લઘુ ગચ્છતિ આયુ માર્ષા સલિલા શીઘ્રજવેન વેગિની ।
ન ચ જાનતિ બાલિશો જનો અબુધો રૂપમદેન મત્તકઃ

પેયાલામ્ ।
અબુધઃ શબ્દમદેન મત્તકઃ

અબુધો ગન્ધમદેન મત્તકઃ

અબુધો રસમદેન મત્તકઃ

અબુધઃ સ્પર્શમદેન મત્તકઃ

લઘુ ગચ્છતિ આયુ માર્ષાઃ સલિલા શીઘ્રજવેન વેગિની ।
ન ચ પશ્યતિ બાલિશો જનો અબુધો ધર્મમદેન મત્તકઃ

અબુધઃ સ્કન્ધમદેન મત્તકઃ

અબુધો ધાતુમદેન મત્તકઃ

અબુધો ભોગમદેન મત્તકઃ

અબુધઃ સૌખ્યમદેન મત્તકઃ

અબુધો જાતિમદેન મત્તકઃ

અબુધઃ કામમદેન મત્તકઃ

લઘુ ગચ્છતિ આયુ માર્ષાઃ સલિલા શીઘ્રજવેન વેગિની ।
ન ચ જાનતિ બાલિશો જનો અબુધઃ સર્વમદેન મત્તકઃ

તદ્યથા । ખર્ગવ ખર્ગવ ખર્ગવ । મુન વિજ્ઞાનિ । આવર્ત વિવર્ત ખબર્ત । બ્રહ્માર્થ જ્યોતિવર્ત સ્વાહા ॥
અથાયુષ્માન્ પૂર્ણો ધાવન્ ગીતસ્વરેણ મારપુત્રેભ્ય ઇમા ગાથા ઇમાનિ ચ મન્ત્રપદાનિ ભાષતે સ્મ । અથ તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમહૃષ્ટાઃ સુપ્રસન્નમનસઃ એવમાહુઃ ।
ત્વયોપદિષ્ટઃ ખલુ શાન્તિમાર્ગો માયામરીચિપ્રતિમાશ્ચ ધાતવઃ ।
સંકલ્પમાત્ર-જનિતો વત જિવલોકો રત્નત્રયં હિ શરણં વરદં વ્રજામઃ

સર્વે તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકા આયુષ્મતઃ પૂર્ણસ્ય પાદૌ શિરસાભિવન્દ્ય વીથીમધ્યે તસ્ય પુરતો નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય ।
તેન ચ સમયેન આયુષ્માન્ સુભૂતિઃ પશ્ચિમેન નગરદ્વારેણ રાજગૃહં મહાનગરં પિણ્ડાય પ્રાવિશત્ । તત્ર ચ નગરદ્વારે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમયૌવનસુરૂપા મહાત્મપુત્રવેષધારિણો નૃત્યન્તો ગાયન્તો વિચેરુઃ । તે આયુષ્મન્તં સુભૂતિમુભાભ્યાં પાણિભ્યાં ગૃહ્ય વીથ્યાં ધાવન્તઃ આયુષ્મન્તં સુભૂતિમેવમાહુઃ । નર્તસ્વ શ્રમણ ગાયસ્વ શ્રમણ । સુભૂતિરાહ । શૃણુત માર્ષા યૂયમ્ । અશ્રુતપૂર્વાં ગીતિકાં શ્રાવયિષ્યામિ । સર્વે ચાલ્પશબ્દા અભૂવન્ । ધાવન્ ગીતસ્વરેણ આયુષ્માન્ સુભૂતિરેવમાહ ।
અનિત્ય સર્વભાવ માય-બુદ્બુદોપમા
ન નિત્યમસ્તિ સંસ્કૃતે ક્વચિચ્ચલાત્મકે યથા ।
મરીચિ દૃષ્ટમેવ યથા નાસ્તિ તત્ર શાશ્વતં
લઘુ વ્યયો હિ સર્વ ધર્મ બુદ્ધિમાન્ પ્રજાનતે

સર્વે સ્પર્શદુઃખભારવેદના નિરાત્મિકા
યત્ર પ્રસક્ત સર્વે બાલ દુઃખધર્મપિડિતાઃ ।
મિત્રં ન કશ્ચિદસ્તિ સર્વદુઃખમોચકા
યથા હિ શ્રદ્ધા બોધિમાર્ગ ભાવના ચ સેવિતા

એકપક્ષ સર્વધર્મ સંજ્ઞા વર્જિતા શુભા
નિરાત્મયોગ સર્વચર્ય દ્રવ્યલક્ષણાત્મિકા ।
ન જીવપોષપુદ્ગલો ઽપિ કારકો ન વિદ્યતે
વિજ્ઞાત્વ માયાશાઠ્ય બોધિચિત્ત નામય

વિજ્ઞાન વર્તતેન્દ્રિયેષુ વિદ્યુતા યથા નભે
અનાત્મકાશ્ચ સર્વે સ્પર્શવેદનાપિ ચેતના ।
યોનિશો નિરીક્ષ્ય કિંચિદસ્તિ નૈવ દ્રવ્યતા
સંમોહિતો હિ બાલવર્ગો યન્ત્રવત્ પ્રવર્તતે

સ્કન્ધ સર્વે યોનિશો વિભાવ્ય કારકો ન લભ્યતે
ભૂતકોટિ શાન્ત શૂન્ય સર્વ અન્તવર્જિતા ।
અમોહધર્મતૈષ ઉક્ત બોધિમાર્ગચારિકા-
નયેહિ નાયકેન બોધિપ્રાપ્તતાયિના

તદ્યથા । સુમુન્દે વિમુન્દે સુન્દજહિ । સિલિ સિલિ । સિલિ સિલિ । અવહસિલિ [અવહ]સિલિ । તથાત્વસિલિ ભૂતકોટિસિલિ સ્વાહા ॥
અથાયુષ્માન્ સુભૂતિર્ધાવન્ ગીતસ્વરેણ ઇમા ગાથા ઇમાનિ ચ મન્ત્રપદાનિ ભાષતે સ્મ । અથ તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકાઃ પરમહૃષ્ટાઃ સુપ્રસન્નસનસઃ એવમાહુઃ ।
અશ્રુત્વા હીદૃશાન્ ધર્માન્ પાપમિત્રવશાનુગૈઃ ।
યત્ કૃતં પાપકં કર્મ [મોહેનાજ્ઞાનતસ્તથા]

પ્રતિદેશય તચ્ચૈવ વયં સાક્ષાજ્ જિનાત્મજાઃ
પ્રણિધાનં શુભં કુર્મો બુદ્ધત્વાય જગદ્ધિતે

સર્વ તે પઞ્ચાશન્મારકુમારકા આયુષ્મતઃ સુભૂતેઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા તસ્યૈવ પુરતો વીથીમધ્યે નિષેદુર્ધર્મશ્રવણાય ।
તેન ખલુ પુનઃ સમયેન સા વીથી બુદ્ધાનુભાવેન યોજનશતવિસ્તીર્ણાવકાશં સંદૃશ્યતે સ્મ । તત્ર ચ વીથીમધ્યે સ્થવિર શારિપુત્રઃ ઉત્તરામુખો નિષણ્ણઃ । મહામૌદ્ગલ્યાયનઃ પઞ્ચિમામુખો નિષણ્ણઃ । પૂર્ણો દક્ષિણામુખઃ । સુભૂતિઃ પૂર્વામુખઃ । પરસ્પરમર્ધયોજનપ્રમાણેન તસ્થુઃ । તેષાં ચ ચતુર્ણાં મહાશ્રાવકાણાં મધ્યે પૃથિવીપ્રદેશે પદ્મં પ્રાદુરભૂત્ પઞ્ચાશદ્ધસ્તવિસ્તારં ( દુત્ત્ 69 ) જામ્બૂનદમયેન દણ્ડેન નીલવૈડૂર્યમયૈઃ પત્રૈઃ શ્રીગર્ભમયેન કેસરેણ મુખામયયા કર્ણીકયા । તતશ્ચ પદ્માન્મહાનવભાસો ઽભવત્ । તસ્યાં ચ વીથ્યાં તત્પદ્મં ત્રિપૌરુષમ્ ઉચ્ચત્વેન સંદૃશ્યતે સ્મ યાવચ્ચાતુર્મહારાજકાયિકેષુ દેવેષુ તત્પદ્મં દિવ્યાનિ પઞ્ચાશદ્ યોજનાનિ ઉચ્ચત્વેન સંદૃશ્યતે સ્મ । ત્રાયસ્ત્રિંશત્સુ તત્પદ્મં યોજનશતમુચ્ચત્વેન સંદૃશ્યતે સ્મ યાવદકનિષ્ઠેષુ દેવેષુ તત્પદ્મમ્ અર્ધયોજનમુચ્ચત્વેન સંદૃશ્યતે સ્મ । તસ્ય ચ પદ્મસ્ય પત્રેભ્યો નાનાર્થપદાઃ શ્લોકા નિશ્ચેરુઃ । યે સત્ત્વા ઇહ ભૂમિસ્થિતાસ્તે ઇમાન્ શ્લોકાન્ શુશ્રુવઃ ।
એકઃ પુદ્ગલ ઉત્પન્નો બુદ્ધક્ષેત્રે ઇહાનઘઃ ।
નિહતો માર એકેન સસૈન્યબલવાહનઃ

એકેન બુદ્ધવીર્યેણ ધર્મચક્રં પ્રવર્તિતમ્ ।
એકાકીહ જગદ્ધેતોરાયા[તો હિ] ન સંશયઃ

વિદ્વાંસૌ બહુનીતિશસ્ત્રકુશલૌ ધર્માર્થમોક્ષાર્થિકૌ
નીતિજ્ઞૌ ઉપતિષ્યકૌલિતવરૌ શાસ્ત્રે વિનીતાવિહ ।
વિદ્વાન્ સર્વજગદ્ધિતાર્થકુશલઃ સદ્ધર્મવાદી મહાન્
નેષ્યત્યદ્ય સ સર્વલોકમહિતો વાદિપ્રધાનો મુનિઃ

ત્રયધ્વજ્ઞાનસુદેશકઃ શ્રમણરાટ્ શિક્ષાત્રયોદ્ભાવક-
સ્ત્રાતા વૈ સનરામરસ્ય જગતો ધર્માપ્રમેયાર્થવિત્ ।
લોકસ્યાથ હિતપ્રચારકુશલો જ્ઞાનપ્રદીપો મહાન્
સદ્વાદી ત્રિમલપ્રહીણ ઇહ સો અદ્યૈવ સંગાસ્યતિ

લોકાર્થમભ્રાન્તમતિશ્ચચાર દુઃખાર્દિતં સર્વ જગદ્ વિમોચયન્ ।
અવિદ્યયા નીવૃતલોચનાનાં સદ્ધર્મચક્ષુઃ પ્રદદૌ યથાવત્

સર્વાવતીયં પરિષત્ સમાગતા ન ચિરાદિહાયાસ્યતિ વાદિસિંહઃ ।
પરમાર્થદર્શી પરમં સુરૂપો બલૈરુપેતો હિ પરાપરજ્ઞઃ

દૃષ્ટ્વા જગદ્દુઃખમહાર્ણવસ્થમ્ આહન્તુમાયાસ્યતિ ધર્મ[ભેરીમ્] । ષડિણ્દ્રિયૈરુત્તમસંવરસ્થઃ [ષડાશ્રયશ્ચ ષડ]ભિજ્ઞકોવિદઃ

ષટ્પારધર્મોત્તમદેશનાયૈ ષડ્બીજ આયાસ્યતિ વાદિસિંહઃ ।
ષડિન્દ્રિયગ્રા[મવિહેઠનાય] ષડુત્તમાર્થ સ્મૃતિ સારથેન્દ્રઃ