મહાભારત · અધ્યાય 9.7

વ્યતીતાયાં રજન્યાં તુ રાજા દુર્યોધનસ્તદા ।
અબ્રવીત્તાવકાન્સર્વાન્સન્નહ્યન્તાં મહારથાઃ ॥

રાજ્ઞશ્ચ મતમાજ્ઞાય સમનહ્યત સા ચમૂઃ ।
અયોજયન્રથાંસ્તૂર્ણં પર્યધાવંસ્તથા પરે ॥

અકલ્પ્યન્ત ચ માતઙ્ગાઃ સમનહ્યન્ત પત્તયઃ ।
હયાનાસ્તરણોપેતાંશ્ચક્રુરન્યે સહસ્રશઃ ॥

વાદિત્રાણાં ચ નિનદઃ પ્રાદુરાસીદ્વિશામ્પતે ।
યોધાનાં સૈન્યમુખ્યાનામન્યોન્યં પ્રતિગર્જતામ્ ॥

તતો બલાનિ સર્વાણિ હતશિષ્ટાનિ ભારત ।
સન્નદ્ધાનિ વ્યદૃશ્યન્ત મૃત્યું કૃત્વા નિવર્તનમ્ ॥

શલ્યં સેનાપતિં કૃત્વા મદ્રરાજં મહારથાઃ ।
પ્રવિભજ્ય બલં સર્વમનીકેષુ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

તતઃ સર્વે સમાગમ્ય પુત્રેણ તવ સૈનિકાઃ । કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ દ્રૌણિઃ શલ્યોઽથ સૌબલઃ ।
અન્યે ચ પાર્થિવાઃ શેષાઃ સમયં ચક્રુરાદૃતાઃ ॥

અદ્યાચાર્યસુતો દ્રૌણિર્નૈકો યુધ્યેત શત્રુભિઃ ।
ન ન એકેન યોદ્ધવ્યં કથઞ્ચિદપિ પાણ્ડવૈઃ ॥

યો હ્યેકઃ પાણ્ડવૈર્યુધ્યેદ્યો વા યુધ્યન્તમુત્સૃજેત્ । સ પઞ્ચભિર્ભવેદ્યુક્તઃ પાતકૈશ્ચોપપાતકૈઃ ।
અન્યોન્યં પરિરક્ષદ્ભિર્યોદ્ધવ્યં સહિતૈશ્ચ નઃ ॥

એવં તે સમયં કૃત્વા સર્વે તત્ર મહારથાઃ ।
મદ્રરાજં પુરસ્કૃત્ય તૂર્ણમભ્યદ્રવન્પરાન્ ॥

તથૈવ પાણ્ડવા રાજન્વ્યૂહ્ય સૈન્યં મહારણે ।
અભ્યયુઃ કૌરવાન્યુદ્ધે યોત્સ્યમાનાઃ સમન્તતઃ ॥

તતો બલં સમભવત્ક્ષુબ્ધાર્ણવસમસ્વનમ્ ।
સમુદ્ભૂતાર્ણવાકારમુદીર્ણરથકુઞ્જરમ્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

દ્રોણસ્ય ચૈવ ભીષ્મસ્ય રાધેયસ્ય ચ મે શ્રુતમ્ ।
પાતનં શંસ મે ભૂયઃ શલ્યસ્યાથ સુતસ્ય મે ॥

કથં રણે હતઃ શલ્યો ધર્મરાજેન સઞ્જય ।
ભીમેન ચ મહાબાહુઃ પુત્રો દુર્યોધનો મમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ક્ષયં મનુષ્યદેહાનાં તથા નાગાશ્વસઙ્ક્ષયમ્ ।
શૃણુ રાજન્સ્થિરો ભૂત્વા સઙ્ગ્રામં શંસતો મમ ॥

આશા બલવતી રાજન્પુત્રાણાં તેઽભવત્તદા ॥

હતે દ્રોણે ચ ભીષ્મે ચ સૂતપુત્રે ચ પાતિતે ।
શલ્યઃ પાર્થાન્રણે સર્વાન્નિહનિષ્યતિ મારિષ ॥

તામાશાં હૃદયે કૃત્વા સમાશ્વસ્ય ચ ભારત । મદ્રરાજં ચ સમરે સમાશ્રિત્ય મહારથમ્ ।
નાથવન્તં તદાઽત્માનમમન્યત સુતસ્તવ ॥

યદા કર્ણે હતે પાર્થાઃ સિંહનાદં પ્રચક્રિરે ।
તદા રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પ્રવિવેશ મહદ્ભયમ્ ॥

તાન્સમાશ્વાસ્ય તુ તદા મદ્રરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
વ્યૂહ્ય વ્યૂહં મહારાજ સર્વતોભદ્રમૃદ્ધિમત્ ॥

પ્રત્યુદ્યયૌ રણે પાર્થાન્મદ્રરાજઃ પ્રતાપવાન્ । વિધૂન્વન્કાર્મુકં ચિત્રં ભારઘ્નં વેગવત્તરમ્ ।
રથપ્રવરમાસ્થાય સૈન્ધવાશ્વં મહારથઃ ॥

તસ્ય સૂતો મહારાજ રથસ્થોઽશોભયદ્રથમ્ । સ તેન સંવૃતો વીરો રથેનામિત્રકર્શનઃ ।
તસ્થૌ શૂરો મહારાજ પુત્રાણાં તે ભયપ્રણુત્ ॥

પ્રયાણે મદ્રરાજોઽભૂન્મુખં વ્યૂહસ્ય દંશિતઃ ।
મદ્રકૈઃ સહિતો વીરૈઃ કર્ણપુત્રૈશ્ચ દુર્જયૈઃ ॥

સવ્યેઽભૂત્કૃતવર્મા ચ ત્રિગર્તૈઃ પરિવારિતઃ ।
ગૌતમો દક્ષિણે પાર્શ્વે શકૈશ્ચ યવનૈઃ સહ ॥

અશ્વત્થામા પૃષ્ઠતોઽભૂત્કામ્ભોજૈઃ પરિવારિતઃ ।
દુર્યોધનોઽભવન્મધ્યે રક્ષિતઃ કુરુપુઙ્ગવૈઃ ॥

હયાનીકેન મહતા સૌબલશ્ચાપિ સંવૃતઃ ।
પ્રયયૌ સર્વસૈન્યેન કૈતવ્યશ્ચ મહારથઃ ॥

પાણ્ડવાશ્ચ મહેષ્વાસા વ્યૂહ્ય સૈન્યમરિન્દમાઃ ।
ત્રિધાભૂતા મહારાજ તવ સૈન્યમુપાદ્રવન્ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ સાત્યકિસ્ચ મહારથઃ ।
શલ્યસ્ય વાહિનીં હન્તુમભિદુદ્રુવુરાહવે ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા સ્વેનાનીકેન સંવૃતઃ ।
શલ્યમેવાભિદુદ્રાવ જિઘાંસુર્ભરતર્ષભઃ ॥

હાર્દિક્યં ચ મહેષ્વાસમર્જુનઃ શત્રુપૂગહા ।
સંશપ્તકગણાંશ્ચૈવ વેગિતોઽભિવિદુદ્રુવે ॥

ગૌતમં ભીમસેનો વૈ સોમકાશ્ચ મહારથાઃ ।
અભ્યદ્રવન્ત રાજેનદ્્ર જિઘાંસન્તઃ પરાન્યુધિ ॥

માદ્રીપુત્રૌ તુ શકુનિમુલૂકં ચ મહારથમ્ ।
સસૈન્યૌ સહસૈન્યૌ તાવુપતસ્થતુરાહવે ॥

તથૈવાયુતશો યોધાસ્તાવકાઃ પાણ્ડવાન્રણે ।
અભ્યવર્તન્ત સઙ્ક્રુદ્ધા વિવિધાયુધપાણયઃ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

હતે ભીષ્મે હમેષ્વાસે દ્રોણે કર્ણે જયદ્રથે ।
કુરુષ્વલ્પાવશિષ્ટેષુ પાણ્ડવેષુ ચ સંયુગે ॥

સંરબ્ધેષુ ચ પાર્થેષુ પરાક્રાન્તેષુ સઞ્જય ।
મામકાનાં પરેષાં ચ કિં શિષ્ટમભવદ્બલમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

યથા વયં પરે રાજન્યુદ્ધાય સમુપસ્થિતાઃ ।
યાવચ્ચાસીદ્બલં શિષ્ટં સઙ્ગ્રામે તન્નિબોધ મે ॥

એકાદશ સહસ્રાણિ રથાનાં ભરતર્ષભ ।
દશ દન્તિસહસ્રાણિ સપ્ત ચૈવ શતાનિ ચ ॥

પૂર્ણે શતસહસ્રે દ્વે હયાનાં તત્ર ભારત ।
પત્તિકોટ્યસ્તથા તિસ્રો બલમેતત્તવાભવત્ ॥

રથાનાં ષટ્્સહસ્રાણિ ષટ્સહસ્રાશ્ચ કુઞ્જરાઃ ।
દશ ચાશ્વસહસ્રાણિ પત્તિકોટી ચ ભારત ॥

એતદ્બલં પાણ્ડવાનામભવચ્છેષમાહવે ।
એત એવ સમાજગ્મુર્યુદ્વાય ભરતર્ષભ ॥

એવં વિભજ્ય રાજેન્દ્ર મદ્રરાજમતે સ્થિતાઃ ।
પાણ્ડવાન્પ્રત્યુદીયામ જયગૃદ્ધાઃ પ્રમન્યવઃ ॥

તથૈવ પાણ઼્ડવાઃ શૂરાઃ સમરે જિતકાશિનઃ ।
ઉપયાતા નરવ્યાઘ્રાઃ પાઞ્ચાલાશ્ચ યશસ્વિનઃ ॥

એવમેતે બલૌઘેન પરસ્પરવધૈષિણઃ ।
ઉપયાતા નરવ્યાઘ્રાઃ પૂર્વાં સન્ધ્યાં પ્રતિ પ્રભો ॥

તતઃ પ્રવવૃતે યુદ્ધં ઘોરરૂપં ભયાનકમ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ નિઘ્નતામિતરેતરમ્ ॥