મહાભારત · અધ્યાય 9.64

કિમર્થં દ્વિજશાર્દૂલ ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ।
ગાન્ધાર્યાઃ પ્રેષયામાસ વાસુદેવં પરન્તપમ્ ॥

યદા પૂર્વં ગતઃ કૃષ્ણઃ શમાર્થં કૌરવાન્પ્રતિ ।
ન ચ તં લબ્ધવાન્કામં તતો યુદ્ધમભૂદિદમ્ ॥

નિહતેષુ તુ યોધેષુ હતે દુર્યોધને તદા ।
પૃથિવ્યાં પાણ્ડવેયસ્ય નિઃસપત્ને કૃતે યુધિ ॥

વિદ્રુતે શિબિરે શૂન્યે પ્રાપ્તે યશસિ ચોત્તમે ।
કિં તુ તત્કારણં બ્રહ્મન્યેન કૃષ્ણો ગતઃ પુનઃ ॥

ન ચૈતત્કારણં બ્રહ્મન્નલ્પં વિપ્રતિભાતિ મે ।
યત્રાગમદમેયાત્મા સ્વયમેવ જનાર્દનઃ ॥

તત્ત્વતો વૈ સમાચક્ષ્વ સર્વમધ્વર્યુસત્તમ ।
યચ્ચાત્ર કારણં બ્રહ્મન્કાર્યસ્યાસ્ય વિનિશ્ચયે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

ત્વદ્યુક્તોઽયમનુપ્રશ્નો યન્માં પૃચ્છસિ પાર્થિવ ।
તત્તેઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યથાવદ્ભરતર્ષભ ॥

હતં દુર્યોધનં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનેન સંયુગે ।
વ્યુત્ક્રમ્ય સમયં રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રં મહાબલમ્ ॥

અન્યાયેન હતં દૃષ્ટ્વા ગદાયુદ્ધેન ભારત ।
યુધિષ્ઠિરં મહારાજ મહદ્ભયમથાવિશત્ ॥

સોઽચિન્તયન્મહાભાગાં ગાન્ધારીં તપસાન્વિતામ્ ।
ઘોરેણ તપસા યુક્તાં ત્રૈલોક્યમપિ સા દહેત્ ॥

તસ્ય ચિન્તયમાનસ્ય બુદ્ધિઃ સમભવત્તદા ।
ગાન્ધાર્યાઃ ક્રોધદીપ્તાયાઃ પૂર્વં પ્રશમનં ભવેત્ ॥

સા હિ પુત્રવધં શ્રુત્વા કૃતમસ્માભિરીદૃશમ્ ।
માનસેનાગ્નિના ક્રુદ્ધા ભસ્મસાન્નઃ કરિષ્યતિ ॥

કથં દુઃખમિદં તીવ્રં ગાન્ધારી સમ્પ્રશક્ષ્યતિ ।
શ્રુત્વા વિનિહતં પુત્રં છલેનાજિહ્મયોધિનમ્ ॥

એવં વિચિન્ત્ય બહુધા ભયશોકસમન્વિતઃ ।
વાસુદેવમિદં વાક્યં ધર્મરાજોઽભ્યભાષત ॥

તવ પ્રસાદાદ્ગોવિન્દ રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।
અપ્રાપ્યં મનસાઽપીદં પ્રાપ્તમસ્માભિરચ્યુત ॥

પ્રત્યક્ષં મે મહાબાહો સઙ્ગ્રામે રોમહર્ષણે ।
વિમર્દઃ સુમહાન્પ્રાપ્તસ્ત્વયા યાદવનન્દન ॥

ત્વયા દેવાસુરે યુદ્ધે વધાર્થમમરદ્વિષામ્ ।
યથા સાહ્યં પુરા દત્તં હતાશ્ચ વિબુધદ્વિષઃ ॥

સાહ્યં તથા મહાબાહો દત્તમસ્માકમચ્યુત ।
સારથ્યેન ચ વાર્ષ્ણેય ભવતા હિ ધૃતા વયમ્ ॥

યદિ ન ત્વં ભવેન્નાથઃ ફલ્ગુનસ્ય મહારણે ।
કથં શક્યો રણે જેતું ભવેદેષ બલાર્ણવઃ ॥

ગદાપ્રહારા વિપુલાઃ પરિઘૈશ્ચાપિ તાડનમ્ ।
શક્તિભિર્ભિણ્ડિપાલૈશ્ચ તોમરૈઃ સપરશ્વથૈઃ ॥

અસ્મત્કૃતે ત્વયા કૃષ્ણ વાચઃ સુપરુષાઃ શ્રુતાઃ ।
શસ્ત્રાણાં ચ નિપાતા વૈ વજ્રસ્પર્શોપમા રણે ॥

તે ચ તે સફલા જાતા હતે દુર્યોધનેઽચ્યુત ।
તત્સર્વં ન યથા નશ્યેત્પુનઃ કૃષ્ણ તથા કુરુ ॥

સન્દેહડોલાં પ્રાપ્તં નશ્ચેતઃ કૃષ્ણ જયે સતિ ।
ગાન્ધાર્યા હિ મહાબાહો ક્રોધં શમય માધવ ॥

સા હિ નિત્યં મહાભાગા તપસોગ્રેણ કર્શિતા । પુત્રપૌત્રવધં શ્રુત્વા ધ્રુવં નઃ સમ્પ્રધક્ષ્યતિ ।
તસ્યા પ્રસાદનં વીર પ્રાપ્તકાલં મતં મમ ॥

કશ્ચ તાં ક્રોધસન્દીપ્તાં પુત્રવ્યસનકર્શિતામ્ ।
વીક્ષિતું પુરુષઃ શક્તસ્ત્વામૃતે પુરુષોત્તમ ॥

તત્ર મે ગમનં પ્રાપ્તં રોચતે તવ માધવ ।
ગાન્ધાર્યાઃ ક્રોધદીપ્તાયાઃ પ્રશમાર્થમરિન્દમ ॥

ત્વં હિ કર્તા વિકર્તા ચ લોકાનાં પ્રભવાવ્યયઃ ।
હેતુકારણસંયુક્તૈર્વાક્યૈઃ કાલસમીરિતૈઃ ॥

ક્ષિપ્રમેવ મહાબાહો ગાન્ધારીં શમયિષ્યસિ ।
પિતામહશ્ચ ભગવાન્કૃષ્ણસ્તત્ર ભવિષ્યતિ ॥

સર્વથા તે મહાબાહો ગાન્ધાર્યાઃ ક્રોધનાશનમ્ ।
કર્તવ્યં સાત્વતાં શ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાનાં હિતાર્થિના ॥

ધર્મરાજસ્ય વચનં શ્રુત્વા યદુકુલોદ્વહઃ ।
આમન્ત્ર્ય દારુકં પ્રાહ રથઃ સઞ્જો વિધીયતામ્ ॥

કેશવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ત્વરમાણોઽથ દારુકઃ ।
ન્યવેદયદ્રથં સજ્જં કેશવાય મહાત્મને ॥

તં રથં યાદવશ્રેષ્ઠઃ સમારુહ્ય પરન્તપઃ ।
જગામ હાસ્તિનપુરં ત્વરિતઃ કેશવો વિભુઃ ॥

તતઃ પ્રાયાન્મહારાજ માધવો ભગવાન્રથી ।
નાગસાહ્વયમાસાદ્ય પ્રવિવેશ ચ વીર્યવાન્ ॥

પ્રવિશ્ય નગરં વીરો રથઘોષેણ નાદયન્ । વિદિતો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય સોઽવતીર્ય રથોત્તમાત્ ।
અભ્યગચ્છદદીનાત્મા ધૃતરાષ્ટ્રનિવેશનમ્ ॥

પૂર્વં ચાભિગતં તત્ર સોઽપશ્યદૃષિસત્તમમ્ ॥

પાદૌ પ્રપીડ્ય કૃષ્ણસ્ય રાજ્ઞશ્ચાપિ જનાર્દનઃ ।
અભ્યવાદયદવ્યગ્રો ગાન્ધારીં ચાપિ કેશવઃ ॥

તતસ્તુ યાદવશ્રેષ્ઠો ધૃતરાષ્ટ્રમધોક્ષજઃ ।
પાણિમાલમ્બ્ય રાજેન્દ્ર સુસ્વરં પ્રરુરોદ હ ॥

સ મુહૂર્તાદિવોત્સૃજ્ય બાષ્પં શોકસમુદ્ભવમ્ । પ્રક્ષાલ્ય વારિણા નેત્રે હ્યાચમ્ય ચ યથાવિધિ ।
ઉવાચ પ્રશ્રિતં વાક્યં ધૃતરાષ્ટ્રમરિન્દમઃ ॥

ન તેઽસ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદ્ભૂતં ભવ્યં ચ ભારત ।
કાલસ્ય ચ યથાવૃત્તં તત્તે સુવિદિતં પ્રભો ॥

યદિદં પાણ્ડવૈઃ સર્વૈસ્તવ ચિત્તાનુરોધિભિઃ ।
કથં કુલક્ષયો ન સ્યાત્તથા ક્ષત્રસ્ય ભારત ॥

ભ્રાતૃભિઃ સમયં કૃત્વા ક્ષાન્તવાન્ધર્મવત્સલઃ ।
દ્યૂતચ્છલજિતૈઃ શુદ્વૈર્વનવાસો હ્યુપાગતઃ ॥

અજ્ઞાતવાસચર્યા ચ નાનાવેષસમાવૃતૈઃ ।
અન્યે ચ બહવઃ ક્લેશાસ્ત્વશક્તૈરિવ સર્વદા ॥

મયા ચ સ્વયમાગમ્ય યુદ્ધકાલ ઉપસ્થિતે ।
સર્વલોકસ્ય સાન્નિધ્યેગ્રામાંસ્ત્વં પઞ્ચયાચિતઃ ॥

ત્વયા કાલોપસૃષ્ટેન લોભતો નાપવર્જિતાઃ ।
તવાપરાધાન્નૃપતે સર્વં ક્ષત્રં ક્ષયં ગતમ્ ॥

ભીષ્મેણ સોમદત્તેન બાહ્લીકેન કૃપેણ ચ । દ્રોણેન ચ સપુત્રેણ વિદુરેણ ચ ધીમતા ।
યાચિતસ્ત્વં શમં નિત્યં ન ચ તત્કૃતવાનસિ ॥

કાલોપહતચિત્તા હિ સર્વે મુહ્યન્તિ ભારત ।
યથા મૂઢો ભવાન્પૂર્વમસ્મિન્નર્થે સમુદ્યતે ॥

કિમન્યત્કાલયોગાદ્ધિ દ્વિષ્ટમેવ પરાયણમ્ ।
મા ચ દોષાન્મહાપ્રાજ્ઞ પાણ્ડવેષુ નિવેશય ॥

અલ્પોપ્યતિક્રમો નાસ્તિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્ ।
ધર્મતો ન્યાયતશ્ચૈવ સ્નેહતશ્ચ પરન્તપ ॥

એતત્સર્વં તુ વિજ્ઞાય હ્યાત્મદોષકૃતં ફલમ્ ।
તન્મન્યું પાણ્ડુપુત્રેષુ ન ભવાન્કર્તુમર્હતિ ॥

કુલં વંશશ્ચ પિણ્ડાશ્ચ યચ્ચ પુત્રકૃત ફલમ્ ।
ગાન્ધાર્યાસ્તવ વૈ નાથ પાણ્ડવેષુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ત્વં ચૈવ કુરુશાર્દૂલ ગાન્ધારી ચ યશસ્વિની ।
મા શુચો નરશાર્દૂલ પાણ્ડવાન્પ્રતિકિલ્બિમ્ ॥

એતત્સર્વમનુધ્યાય આત્મનશ્ચ વ્યતિક્રમમ્ ।
શિવેન પાણ્ડવાન્ધ્યાહિ નમસ્તે ભરતર્ષભ ॥

જાનાસિ ચ મહાબાહો ધર્મરાજસ્ય યા ત્વયિ ।
ભક્તિર્ભરતશાર્દૂલ સ્નેહશ્ચાપિ સ્વભાવતઃ ॥

એતચ્ચ કદનં કૃત્વા શત્રૂણામપકારિણામ્ ।
દહ્યતે સ દિવારાત્રૌ ન ચ શર્માધિગચ્છતિ ॥

ત્વાં ચૈવ નરશાર્દૂલ ગાન્ધારીં ચ યશસ્વિનીમ્ ।
સ શોચન્નરશાર્દૂલઃ શાન્તિં નૈવાધિગચ્છતિ ॥

હિયા ચ પરયાઽવિષ્ટો ભવન્તં નાધિગચ્છતિ ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તં બુદ્ધિવ્યાકુલિતેન્દ્રિયમ્ ॥

એવમુક્ત્વા મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રં યદૂત્તમઃ ।
ઉવાચ પરમં વાક્યં ગાન્ધારીં શોકકર્શિતામ્ ॥

સૌબલેયિ નિબોધ ત્વં યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ સુવ્રતે ।
ત્વત્સમા નાસ્તિ લોકેઽસ્મિન્નદ્ય સીમન્તિની શુભે ॥

જાનાસિ ચ યથા રાજ્ઞિ સભાયાં મમ સન્નિધૌ ।
ધર્માર્થસહિતં વાક્યમુભયોઃ પક્ષયોર્હિતમ્ ॥

ઉક્તવત્યસિ કલ્યાણિ ન ચ તે તનયૈઃ કૃતમ્ ।
દુર્યોધનસ્ત્વયા ચોક્તો જયાર્થી પરુષં વચઃ ॥

એવં વિદિત્વા કલ્યાણિ મા સ્મ શોકે મનઃ કૃથાઃ ।
પાણ્ડવાનાં વિનાશાય મા તે બુદ્ધિઃ કદાચન ॥

શક્તા ચાસિ મહાભાગે પૃથિવીં સચરાચરામ્ ।
ચક્ષુષા ક્રોધદીપ્તેન નિર્દગ્ધું તપસો બલાત્ ॥

વાસુદેવવચઃ શ્રુત્વા ગાન્ધારી વાક્યમબ્રવીત્ ।
એવમેતન્મહાબાહો યથા વદસિ કેશવ ॥

આધિભિર્દહ્યમાનાયા મતિઃ સઞ્ચલિતા મમ ।
સા મે વ્યવસ્થિતા શ્રુત્વા તવ વાક્યં જનાર્દન ॥

રાજ્ઞસ્ત્વન્ધસ્ય વૃદ્ધસ્ય હતપુત્રસ્ય કેશવ ।
ત્વં ગતિઃ સહિતૈર્વીરૈઃ પાણ્ડવૈર્દિપદા વર ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનં મુખં પ્રચ્છાદ્ય વાસસા ।
પુત્રશોકાભિસન્તપ્તા ગાન્ધારી પ્રરુરોદ હ ॥

તત એનાં મહાબાહુઃ કેશ્વઃ શોકકર્શિતામ્ ।
હેતુકારણસંયુક્તૈર્વાક્યૈરાશ્વાસયત્પ્રભુઃ ॥

સમાશ્વાસ્ય ચ ગાન્ધારીં ધૃતરાષ્ટ્રં ચ માધવઃ ।
દ્રૌણિસઙ્કલ્પિતં ભાવમન્વબુધ્યત કેશવઃ ॥

તતસ્ત્વરિત ઉત્થાય પાદૌ મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ ।
દ્વૈપાયનસ્ય રાજેન્દ્ર તતઃ કૌરવમબ્રવીત્ ॥

આપૃચ્છે ત્વાં કુરુશ્રેષ્ઠ મા ચ શોકે મનઃ કૃથાઃ ।
દ્રૌણેઃ પાપોસ્ત્યભિપ્રાયસ્તેનાસ્મિ સહસોત્થિતઃ ॥

પાણ્ડવાનાં વધે રાત્રૌ બુદ્ધિસ્તેન પ્રદર્શિતા ॥

એતચ્છ્રુત્વા તુ વચનં ગાન્ધાર્યા સહિતોઽબ્રવીત્ ।
ધૃતરાષ્ટ્રો મહાબાહુઃ કેશવં કેશિસૂદનમ્ ॥

શીઘ્રં ગચ્છ મહાબાહો પાણ્ડવાન્પરિપાલય ।
ભૂયસ્ત્વયા સમેષ્યામિ ક્ષિપ્રમેવ જનાર્દન ॥

પ્રાયાત્તતસ્તુ ત્વરિતો દારુકેણ સહાચ્યુતઃ ॥

વાસુદેવે ગતે રાજન્ધૃતરાષ્ટ્રં જનેશ્વરમ્ ।
આશ્વાસયદમેયાત્મા વ્યાસો લોકનમસ્કૃતઃ ॥

વાસુદેવોઽપિ ધર્માત્મા કૃતકૃત્યો જગામ હ ।
શિબિરં હાસ્તિનપુરાદ્દિદૃક્ષુઃ પાણ્ડવાન્નૃપ ॥

આગમ્ય શિબિરં રાત્રૌ સોઽભ્યગચ્છત પાણ્ડવાન્ ।
તચ્ચ તેભ્યઃ સમાખ્યાય સહિતસ્તૈઃ સમાહિતઃ ॥