મહાભારત · અધ્યાય 9.65

અધિષ્ઠિતઃ પદા મૂર્ધ્નિ ભગ્નસક્થો મહીં ગતઃ ।
શૌટીર્યમાની પુત્રો મે કિમભાષત સઞ્જય ॥

અત્યર્થં કોપનો રાજા જાવૈરશ્ચ પાણ્ડુષુ ।
વ્યસનં પરમં પ્રાપ્તઃ કિમાહ પરમાહવે ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ યથાવૃત્તં નરાધિપ ।
રાજ્ઞા યદુક્તં મગ્નેન તસ્મિન્વ્યસનસાગરે ॥

ભગ્નસક્થો નૃપો રાજન્પાંસુના સોઽવકુણ્ઠિતઃ ।
યમયન્મૂર્ધજાંસ્તત્ર વીક્ષ્ય ચૈવ દિશો દશ ॥

કેશાન્નિયસ્ય યત્નેન નિઃશ્વસન્નુરગો યથા ।
સંરમ્ભાશ્રુપરીતાબ્યાં નેત્રાભ્યામભિવીક્ષ્ય મામ્ ॥

બાહૂ ધરણ્યાં નિષ્પિષ્ય સુદુર્મત્ત ઇવ દ્વિપઃ । પ્રકીર્ણાન્મૂર્ધજાન્ધુન્વન્દન્તૈર્દન્તાનુપસ્પૃશન્ ।
ગર્હયન્પાણ્ડવં જ્યેષ્ઠં નિઃશ્વસ્યેદમથાબ્રવીત્ ॥

ભીષ્મે શાન્તનવે નાથે કર્ણે શસ્ત્રભૃતાં વરે ।
ગૌતમે શકુનૌ ચાપિ દ્રોણે ચાસ્ત્રભૃતાં વરે ॥

અશ્વત્થામ્નિ યથા શલ્યે શૂરે ચ કૃતવર્મણિ । અન્યેષ્વપિ ચ શૂરેષુ ન્યસ્તભારો મહાત્મસુ ।
ઇમામવસ્થાં પ્રાપ્તોઽસ્મિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ ॥

એકાદશચમૂભર્તા સોઽહમેતાં દશાં ગતઃ ।
કાલં પ્રાપ્ય મહાબાહો ન કશ્ચિદતિવર્તતે ॥

આખ્યાતવ્યં મદીયાનાં યેઽસ્મિઞ્જીવન્તિ સંયુગે ।
યથાઽહં ભીમસેનેન વ્યુત્ક્રમ્ય સમયં હતઃ ॥

બહૂનિ સુનૃશંસાનિ કૃતાનિ ખલુ પાણ્ડવૈઃ ।
ભૂરિશ્રવસિ કર્ણે ચ ભીષ્મે દ્રોણે ચ ધીમતિ ॥

ઇદં ચ ગર્હિતં કર્મ નૃશંસૈઃ પાણ્ડવૈઃ કૃતમ્ ।
યેન તે વાચ્યતાં સત્સુ ગમિષ્યન્તીતિ મે મતિઃ ॥

કા પ્રીતિઃ સત્વયુક્તસ્ય કૃત્વોપાધિકૃતં જયમ્ ।
કો વા સમયભેત્તારં બુધઃ સમ્મન્તુમર્હતિ ॥

અધર્મેણ જયં લબ્ધ્વા કો નુ હૃષ્યેત પણ્ડિતઃ ।
યથા સંહૃષ્યતે પાપઃ પાણ્ડુપુત્રો વૃકોદરઃ ॥

કિન્નુ ચિત્રમિતસ્ત્વદ્ય ભગ્નસક્થસ્ય યન્મમ ।
ક્રુદ્ધેન ભીમસેનેન પાદેન મૃદિતં શિરઃ ॥

પ્રતપન્તં શ્રિયા જુષ્ટં વર્તમાનં ચ બન્ધુષુ ।
એવં કુર્યાન્નરો યો હિ સ વૈ સ્̤અઞ્જય પૂરુષઃ ॥

અભિજ્ઞૌ યુદ્ધધર્મસ્ય મમ માતા પિતા ચ યૌ ।
તૌ હિ સઞ્જય દુઃખાર્તૌ વિજ્ઞાપ્યૌ વચનાદ્વિ મે ॥

ઇષ્ટં ભૃત્યા ભૃતાઃ સમ્યગ્ભૂઃ પ્રશાસ્તા સસાગરા ।
મૂર્ધ્નિ સ્થિતમમિત્રાણાં જીવતામેવ સ્̤અઞ્જય ॥

દત્તા દાયા યથાશક્તિ મિત્રાણાં ચ પ્રિયં કૃતમ્ ।
અમિત્રા બાધિતાઃ સર્વે કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

માનિતા બાન્ધવાઃ સર્વે માન્યઃ સમ્પૂજિતો જનઃ ।
ત્રિતયં સેવિતં સર્વં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

આજ્ઞપ્તં નૃપમુખ્યેષુ માનઃ પ્રાપ્તઃ સુદુર્લભઃ ।
આજાનેયૈસ્તથા યાતં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

યાતાનિ પરરાષ્ટ્રાણિ નૃપા ભુક્તાશ્ચ દાસવત્ ।
પ્રિયેભ્યઃ પ્રકૃતં સાધુ કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

અધીતં વિધિવદ્દત્તં પ્રાપ્તમાયુર્નિરામયમ્ ।
સ્વધર્મેણ જિતા લોકાઃ કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

દિષ્ટ્યા નાહં જિતઃ સઙ્ખ્યે પરાન્પ્રેષ્યવદાશ્રિતઃ ।
દિષ્ટ્યા મે વિપુલા લક્ષ્મીર્મૃતે ત્વન્યગતા વિભો ॥

યદિષ્ટં ક્ષત્રબન્ધૂનાં સ્વધર્મમનુતિષ્ઠતામ્ ।
નિધનં તન્મયા પ્રાપ્તં કો નુ સ્વન્તતરો મયા ॥

દિષ્ટ્યા નાહં પરાવૃત્તો વૈરાત્પ્રાકૃતવઞ્જિતઃ ।
દિષ્ટ્યા ન વિમતિં કાઞ્ચિદ્ભજિત્વા તુ પરાજિતઃ ॥

સુપ્તં વાઽથ પ્રમત્તં વા યથા હન્યાદ્વિષેણ વા ।
એવં વ્યુત્ક્રાન્તધર્મેણ વ્યુત્ક્રમ્ય સમયં હતઃ ॥

અશ્ચત્થામા મહાભાગઃ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
કૃપઃ શારદ્વતશ્ચૈવ વક્તવ્યા વચનાન્મમ ॥

અધર્મેણ પ્રવૃત્તાનાં પાણ્ડવાનામનેકશઃ ।
વિશ્વાસં સમયઘ્નાનાં ન યૂયં ગન્તુમર્હથ ॥

વાર્તિકાંશ્ચાબ્રવીદ્રાજા પુત્રસ્તે સત્યવિક્રમઃ ।
અધર્માદ્ભીમસેનેન નિહતોઽહં યથા રણે ॥

સોઽહં દ્રોણં સ્વર્ગગતં કર્ણશલ્યાવુભૌ તથા ।
વૃષસેનં મહાવીર્યં શકુનિં ચાપિ સૌબલમ્ ॥

જલસન્ધં મહાવીર્યં ભગદત્તં ચ પાર્થિવમ્ ।
સોમદત્તં મહેષ્વાસં સૈન્ધવં ચ જયદ્રથમ્ ॥

દુઋશાસનપુરોગાંશ્ચ ભ્રાતૄનાત્મસમાંસ્તથા ।
દૌઃશાસનિં ચ વિક્રાન્તં લક્ષ્મણં ચાત્મજાવુભૌ ॥

એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ સુબહૂન્મદીયાંશ્ચ સહસ્રશઃ ।
પૃષ્ઠતોઽનુગમિષ્યામિ સાર્થહીનો યથાઽધ્વગઃ ॥

કથં ભ્રાતૄન્હતાઞ્શ્રુત્વા ભર્તારં ચ સ્વસા મમ ।
રોરૂયામાણા દુઃખાર્તા દુઃશલા સા ભવિષ્યતિ ॥

સ્નુષાભિઃ પ્રસ્નુષાભિશ્ચ વૃદ્ધો રાજા પિતા મમ ।
ગાન્ધારીસહિતશ્ચૈવ કા ગતિં પ્રતિપત્સ્યતિ ॥

નૂનં લક્ષ્મણમાતાઽપિ હતપુત્રા હતેશ્વરા ।
વિનાશં યાસ્યતિ ક્ષિપ્રં કલ્યાણી પૃથુલોચના ॥

યદિ જાનાતિ ચાર્વાકઃ પરિવ્રાદ્વાગ્વિશારદઃ ।
કરિષ્યતિ મહાભાગો ધ્રુવં ચાપચિતિં મમ ॥

સમન્તપ઼ઞ્ચકે પુણ્યે ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતે ।
અહં નિધનમાસાદ્ય લોકાન્પ્રાપ્સ્યામિ શાશ્વતાન્ ॥

તતો જનસહસ્રાણિ બાષ્પપૂર્ણાનિ દિશો દશ ॥ સસાગરવના ઘોરા પૃથિવી સચરાચરા ।

ચચાલાથ સનિર્હાદા દિશશ્ચૈવાવિલાઽભવન્ ॥ તે દ્રોણપુત્રમાસાદ્ય યથાવૃત્તં ન્યવેદયન્ ।

વ્યવહારં ગદાયુદ્ધે પાર્થિવસ્ય ચ પાતનમ્ ॥ તદાખ્યાય તતઃ સર્વે દ્રોણપુત્રસ્ય ભારત ।

વાદિકા દુઃખસન્તપ્તાઃ શોકોપહતચેતસઃ ।
ધ્યાત્વા ચ સુચિરં કાલં જગ્મુરાર્તા યથાગતમ્ ॥