મહાભારત · અધ્યાય 9.58

તતો દુર્યોધનો દૃષ્ટ્વા ભીમસેનં તથાઽગતમ્ ।
પ્રત્યુદ્યયાવદીનાત્મા વેગેન મહતા નદન્ ॥

સમાપેતતુરન્યોન્યં શૃઙ્ગિણૌ વૃષભાવિવ ।
મહાનિર્ઘાતઘોષશ્ચ પ્રહારાણામજાયત ॥

અભવચ્ચ તયોર્યુદ્વં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ ।
જિઘૃક્ષતોર્યથાઽન્યોન્યમિન્દ્રપ્રહ્લાદયોરિવ ॥

રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગૌ ગદાહસ્તૌ મનસ્વિનૌ ।
દદૃશાતે મહાત્માનૌ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥

તથા તસ્મિન્મહાયુદ્ધે વર્તમાને સુદારુણે ।
ખદ્યોતસઙ્ખૈરિવ ખં દર્શનીયં વ્યરોચત ॥

તથા તસ્મિન્વર્તમાને સઙ્કુલે તુમુલે ભૃશમ્ ।
ઉભાવપિ પરિશ્રાન્તૌ યુધ્યમાનાવરિન્દમૌ ॥

તૌ મુહૂર્તં સમાશ્વસ્ય પુનરેવ પરન્તપૌ ।
સમ્પ્રહારયતાં ચિત્રે સમ્પ્રગૃહ્ય ગદે શુભે ॥

તૌ તુ દૃષ્ટ્વા મહાવીર્યૌ સમાશ્વસ્તૌ નરર્ષભૌ ।
બલિનૌ વારણૌ યદ્વદ્વાસિતાર્થે મદોત્કટૌ ॥

સમાનવીર્યૌ સમ્પ્રેક્ષ્ય પ્રગૃહીતગદાવુભૌ ।
પ્રહર્ષં પરમં જગ્મુર્દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ॥

પ્રગૃહીતગદૌ દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનવૃકોદરૌ ।
સંશયઃ સર્વભૂતાનાં વિજયે સમપદ્યત ॥

સમાગમ્ય તતો ભૂયો ભ્રાતરૌ બલિનાં વરૌ ।
અન્યોન્યસ્યાન્તરપ્રેપ્સૂ પ્રચક્રાતેઽન્તરં પ્રતિ ॥

યમદણ્ડોપમાં ગુર્વીમિન્દ્રાશનિમિવોદ્યતામ્ ।
દદૃશુઃ પ્રેક્ષકા રાજન્રૌદ્રીં વિશસનીં ગદામ્ ॥

આવિદ્ધ્યતો ગતાં તસ્ય ભીમસેનસ્ય સંયુગે ।
શબ્દઃ સુતુમુલો ઘોરો મુહૂર્તં સમપદ્યત ॥

આવિદ્ધ્યન્તમરિં પ્રેક્ષ્ય ધાર્તરાષ્ટ્રોઽથ પાણ્ડવમ્ ।
ગદામતુલવેગાં તાં વિસ્મિતઃ સમ્બભૂવ હ ॥

ચરંશ્ચ વિવિધાન્માર્ગાન્મણ્ડલાનિ ચ ભારત ।
અશોભત તદા વીરો ભૂય એવ વૃકોદરઃ ॥

તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય યત્તાવન્યોન્યસૂદને ।
માર્જારાવિવ ભક્ષાર્થે તતક્ષાતે મુહુર્મુહુઃ ॥

અચરદ્ભીમસેનસ્તુ માર્ગાન્બહુવિધાંસ્તથા ।
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ ગતપ્રત્યાગતાનિ ચ ॥

ગોમૂત્રિકાણિ ચિત્રાણિ સ્થાનાનિ વિવિધાનિ ચ ।
પરિમોક્ષં પ્રહારાણાં વર્જનં પરિધાવનમ્ ॥

અભિદ્રવણમાક્ષેપમવસ્થાનં સવિગ્રહમ્ ।
મત્સ્યોદ્વૃત્તં સોરુવૃત્તમવપ્લુતમુપપ્લુતમ્ ॥

ઉપન્યસ્તમપન્યસ્તં ગદાયુદ્ધવિશારદૌ ।
એવં તૌ વિચરન્તૌ તુ ન્યઘ્નતાં વૈ પરસ્પરમ્ ॥

વઞ્ચયાનૌ પુનશ્ચૈવ ચેરતુઃ કુરુસત્તમૌ ।
વિક્રીડન્તૌ સુબલિનૌ મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ॥

[તૌ દર્શયન્તૌ સમરે યુદ્ધક્રીડાં સમન્તતઃ ।
ગદાભ્યાં સહસાઽન્યોન્યમાજઘ્નતુરરિન્દમૌ ॥

પરસ્પરં સમાસાદ્ય દંષ્ટ્રાભ્યાં દ્વિરદૌ યથા ।
અશોભેતાં મહારાજ શોણિતેન પરિપ્લુતૌ ॥

એવં તદભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપં પરન્તપ । પરિવૃત્તેઽહનિ ક્રૂરં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥ ]

ગદાહસ્તૌ તતસ્તૌ તુ મણ્ડલાવસ્થિતૌ બલી । દક્ષિણં મણ્ડલં રાજન્ધાર્તરાષ્ટ્રોઽભ્યવર્તત ।
સવ્યં તુ મણ્ડલં તત્ર ભીમસેનોઽભ્યવર્તત ॥

તથા તુ ચરતસ્તસ્ય ભીમસ્ય રણમૂર્ધનિ ।
દુર્યોધનો મહારાજ પાર્શ્વદેશેઽભ્યતાડયત્ ॥

આહતસ્તુ તતો ભીમઃ પુત્રેણ તવ ભારત ।
આવિધ્યત ગદાં ગુવીં પ્રહારં તમચિન્તયન્ ॥

ઇન્દ્રાશનિસમાં ઘોરાં યમદણ્ડમિવોદ્યતામ્ ।
દદૃશુસ્તે મહારાજ ભીમસેનસ્ય તાં ગદામ્ ॥

આવિધ્યન્તં ગદાં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનં તવાત્મજઃ ।
સમુદ્યમ્ય ગદાં ઘોરાં પ્રત્યવિધ્યત્પરન્તપઃ ॥

ગદામારુતવેગેન તવ પુત્રસ્ય ભારત ।
શબ્દ આસીત્સુતુમુલસ્તેજશ્ચ સમજાયત ॥

સ ચરન્વિવિધાન્માર્ગાન્મણ્ડલાનિ ચ ભાગશઃ ।
સમશોભત તેજસ્વી ભૂયો ભીમાત્સુયોધનઃ ॥

આવિદ્ધા સર્વવેગેન ભીમેન મહતી ગદા ।
સધૂમં સાર્ચિષં ચાગ્નિં મુમોચોગ્રમહાસ્વના ॥

આધૂતાં ભીમસેનેન ગદાં દૃષ્ટ્વા સુયોધનઃ ।
અદ્રિસારમયીં ગુર્વીમાવિધ્યન્બહ્વશોભત ॥

ગદામારુતવેગં હિ દૃષ્ટ્વા તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભયં વિવેશ પાણ્ડૂંસ્તુ સર્વાનેવ સસાત્યકીન્ ॥

તૌ દર્શયન્તૌ સમરે યુદ્ધક્રીડાં સમન્તતઃ ।
ગદાભ્યાં સહસાઽન્યોન્યમાજઘ્નતુરરિન્દમૌ ॥

તૌ પરસ્પરમાસાદ્ય દંષ્ટ્રાભ્યાં દ્વિરદૌ યથા ।
અશોભેતાં મહારાજ શોણિતેન પરિપ્લુતૌ ॥

એવં તદભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપમસંવૃતમ્ ।
પરિવૃત્તેઽહનિ ક્રૂરં વૃત્રવાસવયોરિવ ॥

દૃષ્ટ્વા વ્યવસ્થિતં ભીમં તવ પુત્રો મહાબલઃ ।
ચરંશ્ચિત્રતરાન્મા ર્ગાન્કૌન્તેયમભિદુદ્રુવે ॥

તસ્ય ભીમો મહાવેગાં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતામ્ ।
અતિક્રુદ્ધસ્ય ક્રુદ્ધસ્તુ તાડયામાસ તાં ગદામ્ ॥

સવિસ્ફુલિઙ્ગો નિર્હાદસ્તયોસ્તત્રાભિઘાતજઃ ।
પ્રાદુરાસીન્મહારાજ ઘૃષ્ટયોર્વજ્રયોરિવ ॥

વેગવત્યા તયા તત્ર ભીમસેનપ્રમુક્તયા ।
નિપતન્ત્યા મહારાજ પૃથિવી સમકમ્પત ॥

તાં નામૃષ્યત કૌરવ્યો ગદાં પ્રતિહતાં રણે ।
મત્તો દ્વિપ ઇવ ક્રુદ્ધઃ પ્રતિકુઞ્જરદર્શનાત્ ॥

સ સવ્યં મણ્ડલં રાજા ઉદ્ધામ્ય કૃતનિશ્ચયઃ ।
આજઘ્ને મૂર્ધ્નિ કૌન્તેયં ગદયા ભીમવેગયા ॥

તયા ત્વભિહતો ભીમઃ પુત્રેણ તવ પાણ્ડવઃ ।
નાકમ્પત મહારાજ તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

આશ્ચર્યં ચાપિ તદ્રાજન્સર્વસૈન્યાન્યપૂજયન્ ।
યદ્ગદાભિહતો ભીમો નાકમ્પત પદાત્પદમ્ ॥

તતો ગુરુતરાં દીપ્તાં ગદાં હેમપરિષ્કૃતામ્ ।
દુર્યોધનાય વ્યસૃજદ્ભીમો ભીમપરાક્રમઃ ॥

તં પ્રહારમસમ્ભ્રાન્તો લાઘવેન મહાબલઃ ।
મોઘં દુર્યોધનશ્ચક્રે તત્રાભૂદ્વિસ્મયો મહાન્ ॥

સા તુ મોઘા ગદા રાજન્પતન્તી ભીમચોદિતા ।
ચાલયામાસ પૃથિવીં મહાનિર્ઘાતનિઃસ્વનાઃ ॥

આસ્થાય કૌશિકાન્માર્ગાનુત્પતન્સ પુનઃ પુનઃ ।
ગદાનિપાતં પ્રજ્ઞાય ભીમસેનં ચ વઞ્ચિતમ્ ॥

વઞ્ચયિત્વા તદા ભીમં ગદયા કુરુસત્તમઃ ।
તાડયામાસ સઙ્ક્રુદ્ધો વક્ષોદેશે મહાબલઃ ॥

ગદયા નિહતો ભીમો મુહ્યમાનો મહારણે ।
નાભ્યમન્યત કર્તવ્યં પુત્રેણાભ્યાહતસ્તવ ॥

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને રાજન્સોમકપાણ઼્ડવાઃ ।
ભૃશોપહતસઙ્કલ્પા નહૃષ્ટમનસોઽભવન્ ॥

સ તુ તેન પ્રહારેણ માતઙ્ગ ઇવ રોષિતઃ ।
હસ્તિવદ્વસ્તિસન્કાશમભિદુદ્રાવ તે સુતમ્ ॥

તતસ્તુ તરસા ભીમો ગદયા તનયં તવ ।
અભિદુદ્રાવ વેગેન સિંહો વનગજં યથા ॥

ઉપસૃત્ય તુ રાજાનં ગદામોક્ષવિશારદઃ ।
આવિધ્યત ગદાં રાજન્સમુદ્દિશ્ય સુતં તવ ॥

અતાડયદ્ભીમસેનઃ પાર્શ્વે દુર્યોધનં તદા ।
સ વિહ્વલઃ પ્રહારેણ જાનુભ્યામગમન્મહીમ્ ॥

તસ્મિન્કુરુકુલશ્રેષ્ઠે જાનુભ્યામવનીં ગતે ।
ઉદતિષ્ઠત્તતો નાદઃ સૃઞ્જયાનાં જગત્પતે ॥

તેષાં તુ નિનદં શ્રુત્વા શૃઞ્જયાનાં નરર્ષભઃ ।
અમર્ષાદ્ભરતશ્રેષ્ઠ પુત્રસ્તે સમકુપ્યત ॥

ઉત્થાય તુ મહાબાહુર્મહાનાગ ઇવ શ્વસન્ ।
દિધક્ષન્નિવ નેત્રાભ્યાં ભીમસેનમવૈક્ષત ॥

તતઃ સ ભરતશ્રેષ્ઠો ગદાપાણિરભિદ્રવન્ ।
પ્રમથિષ્યન્નિવ શિરો ભીમસેનસ્ય સંયુગે ॥

સ મહાત્મા મહાત્માનં ભીમં ભીમપરાક્રમઃ ।
અતાડયચ્છઙ્ખદેશે ન ચચાલાચલોપમઃ ॥

સ ભૂયઃ શુશુભે પાર્થસ્તાડિતો ગદયા રણે ।
ઉદ્ભિન્નરુધિરો રાજન્પ્રભિન્ન ઇવ કુઞ્ચરઃ ॥

તતો ગદાં વીરહણીમયોમયીં પ્રગૃહ્ય વજ્રાશનિતુલ્યનિઃસ્વનામ્ ।
અતાડયચ્છત્રુમમિત્રકર્શનો બલેન વિક્રમ્ય ધનઞ્જયાગ્રજઃ ॥

સ ભીમસેનાભિહતસ્તવાત્મજઃ પપાત સઙ્કમ્પિતદેહબન્ધનઃ ।
સુપુષ્પિતો મારુતવેગતાડિતો વને મહાસાલ ઇવાવઘૂર્ણિતઃ ॥

તતઃ પ્રણેદુર્જહૃષુશ્ચ પાણ્ડવાઃ સમીક્ષ્ય પુત્રં પતિતં ક્ષિતૌ તવ ।
તતઃ સુતસ્તે પ્રતિલભ્ય ચેતનાં સમુત્પપાત દ્વિરદો યથા હદાત્ ॥

સ પાર્થિવો નિત્યમમર્ષિતસ્તદા મહારથઃ શિક્ષિતવત્પરિભ્રમન્ ।
અતાડયત્પાણ્ડવમગ્રતઃ સ્થિતં સ વિહ્વલાઙ્ગો જગતીમુપાસ્પૃશત્ ॥

સ સિંહનાદં વિનનાદ કૌરવો નિપાત્ય ભૂમૌ યુધિ ભીમમોજસા ।
બિભેદ ચૈવાશનિતુલ્યમોજસા ગદાનિપાતેન શરીરરક્ષણમ્ ॥

તતોઽન્તરિક્ષે નિનદો મહાનભૂ-- દ્દિવૌકસામપ્સરસાં ચ નેદુષામ્ ।
પપાત ચોચ્ચૈરમરપ્રવેરિતં વિચિત્રપુષ્પોત્કરવર્ષમુત્તમમ્ ॥

તતઃ પરાનાવિશદુત્તમં ભયં સમીક્ષ્ય ભૂમૌ પતિતં નરોત્તમમ્ ।
અહીયમાનં ચ બલેન કૌરવં નિશામ્ય ભેદં સુદૃઢસ્ય વર્મણઃ ॥

તતો મુહૂર્તાદુપલભ્ય ચેતનાં પ્રમૃજ્ય વક્ત્રં રુધિરાક્તમાત્મનઃ ।
ધૃતિં સમાલમ્બ્ય વિવૃત્ય લોચને બલેન સંસ્તભ્ય વૃકોદરઃ સ્થિતઃ ॥

તતો યમૌ યમસદૃશૌ પરાક્રમે સપાર્ષતઃ શિનિતનયશ્ચ વીર્યવાન્ ।
સમાહ્વયન્નહમહમિત્યભિત્વરં-- સ્તવાત્મજં સમભિયયુર્વધૈષિણઃ ॥

નિવર્ત્ય તાન્પુનરપિ પાણ્ડવો બલી તવાત્મજં સ્વયમભિગમ્ય કાલવત્ ।
ચચાર ચાપ્યપગતખેદવેપથુઃ સુરેશ્વરો નમુચિમિવોત્તમં રણે ॥