મહાભારત · અધ્યાય 9.59

સમુદીર્ણં તતો દૃષ્ટ્વા સઙ્ગ્રામં કુરુમુખ્યયોઃ ।
અબ્રવીદર્જુનસ્તત્ર વાસુદેવં યશસ્વિનમ્ ॥

અનયોર્વીરયોર્યુદ્ધે કો જ્યાયાન્ભવતો મતઃ ।
કસ્ય વા કો ગુણો જ્યાયાનેતદ્વદ જનાર્દન ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

ઉપદેશોઽનયોસ્તુલ્યો ભીમસ્તુ બલવત્તરઃ ।
કૃતી યત્નપરસ્ત્વેષ ધાર્તરાષ્ટ્રો વૃકોદરાત્ ॥

ભીમસેનસ્તુ ધર્મેણ યુધ્યમાનો ન જેષ્યતિ ।
અન્યાયેન તુ યુધ્યન્વૈ હન્યાદેવ સુયોધનમ્ ॥

માયયા નિર્જિતા દેવૈરસુરા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વિરોચનસ્તુ શક્રેણ માયયા નિર્જિતઃ સ વૈ ॥

માયયા ચાક્ષિપત્તેજો વૃત્રસ્ય બલસૂદનઃ ।
તસ્માન્માયામયં વીર આતિષ્ઠતુ વૃકોદરઃ ॥

પ્રતિજ્ઞાતં ચ ભીમેન દ્યૂતકાલે ધનઞ્જય ।
ઊરૂ ભેત્સ્યામિ તે સઙ્ખ્યે ગદયેતિ સુયોધનમ્ ॥

સોઽયં પ્રતિજ્ઞાં તાં ચાપિ પારયત્વરિકર્શનઃ ।
માયાવિનં તુ રાજાનં માયયૈવ નિકૃન્તતુ ॥

યદ્યેષ બલમાસ્થાય ન્યાયેન પ્રહરિષ્યતિ ।
વિષમસ્થસ્તતો રાજા ભવિષ્યતિ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

પુનરેવ તુ વક્ષ્યામિ પાણ્ડવેય નિબોધ મે ।
ધર્મરાજાપરાધેન ભયં નઃ પુનરાગતમ્ ॥

કૃત્વા હિ સુમહત્કર્મ હત્વા ભીષ્મમુખાન્કુરૂન્ । જયઃ પ્રાપ્તો યશઃ પ્રાગ્ર્યં વૈરં ચ પ્રતિયાતિતમ્ ।
તદેવં વિજયઃ પ્રાપ્તઃ પુનઃ સંશયિતઃ કૃતઃ ॥

અબુદ્ધિરેષાં મહતી ધર્મરાજસ્ય પાણ્ડવ ।
યદેકવિજયે વીર પણિતં કૃતમીદૃશમ્ ॥

સુયોધનઃ કૃતી વીર એકાયનગતસ્તથા ॥

અપિ ચોશનસા ગીતઃ શ્રૂયતેઽયં પુરાતનઃ ।
શ્લોકસ્તત્ત્વાર્થસહિતસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

પુનરાવર્તમાનાનાં ભગ્નાનાં જીવિતૈષિણામ્ ।
ભેતવ્યમરિશેષાણામેકાયનગતા હિ તે ॥

[સાહસોત્પતિતાનાં ચ નિરાશાનાં ચ જીવિતે ।
ન શક્યમગ્રતઃ સ્થાતું શક્રેણાપિ ધનઞ્જય] ॥

સુયોધનમિમં ભગ્નં હતસૈન્યં હદં ગતમ્ । પરાજિતં વનપ્રેપ્સું નિરાશં રાજ્યલમ્ભને ।
કોઽન્વિષ્ય સંયુગે પ્રાજ્ઞઃ પુનર્દ્વન્દ્વે સમાહ્વયેત્ ॥

અપિ નો નિર્જિતં રાજ્યં ન હરેત સુયોધનઃ । યસ્ત્રયોદશવર્ષાણિ ગદયા કૃતનિશ્રમઃ ।
ચરત્યૂર્ધ્વં ચ તિર્યક્વ ભીમસેનિઘાંસયા ॥

એનં ચેન્ન મહાબાહુરન્યાયેન હનિષ્યતિ ।
એષ વઃ કૌરવો રાજા ધાર્તરાષ્ટ્રો ભવિષ્યતિ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ધનઞ્જયસ્તુ શ્રુત્વૈતત્કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
પ્રેક્ષતો ભીમસેનસ્ય સવ્યમૂરુમતાડયત્ ॥

ગૃહ્ય સઞ્જ્ઞાં તતો ભીમો ગદયા વ્યચરદ્રણે ।
મણ્ડલાનિ વિચિત્રાણિ યમકાનીતરાણિ ચ ॥

દક્ષિણં મણ્ડલં સવ્યં ગોમૂત્રિકમથાપિ ચ ।
વ્યચરત્પાણ્ડવો રાજન્નરિં સમ્મોહયન્નિવ ॥

તથૈવ તવ પુત્રોઽપિ ગદામાર્ગવિશારદઃ ।
વ્યચરલ્લઘુ ચિત્રં ચ ભીમસેનજિઘાંસયા ॥

આધુન્વન્તૌ ગદે ઘોરે ચન્દનાગરુરૂષિતે ।
વૈરસ્યાન્તં પરીપ્સન્તૌ રણે ક્રુદ્ધાવિવાન્તકૌ ॥

અન્યોન્યં તૌ જિઘાંસન્તૌ પ્રવીરૌ પુરુષર્ષભૌ ।
યુયુધાતે ગરુત્મન્તૌ યથા નાગામિષૈષિણૌ ॥

મણ્ડલાનિ બિચિત્રાણિ ચરતોર્નૃપભીમયોઃ ।
ગદાસમ્પાતજાસ્તત્ર પ્રજજ્ઞુઃ પાવકાર્ચિષઃ ॥

સમં પ્રહરતોસ્તત્ર શૂરયોર્બલિનોર્મૃધે ।
ક્ષુબ્ધયોર્વાયુના રાજન્દ્વયોરિવ સમુદ્રયોઃ ॥

તયોઃ પ્રહરતોસ્તુલ્યં મત્તકુઞ્જરયોરિવ ।
ગદાનિર્ઘાતસં હાદઃ પ્રહારાણામજાયત ॥

તસ્મિંસ્તદા સમ્પ્રહારે દારુણે સઙ્કુલે ભૃશમ્ ।
ઉભાવપિ પરિશ્રાન્તૌ યુધ્યમાનાવરિન્દમૌ ॥

તૌ મુહૂર્તે સમાશ્વસ્ય પુનરેવ પરન્તપ ।
અભ્યહારયતાં ક્રુદ્ધૌ પ્રગૃહ્ય મહતી ગદે ॥

તયોઃ સમભવદ્યુદ્ધં ઘોરરૂપમસંવૃતમ્ ।
ગદાનિપાતૈ રાજેન્દ્ર તક્ષતોર્વૈ પરસ્પરમ્ ॥

સમરે પ્રદ્રુતૌ તૌ તુ વૃષભાક્ષૌ તરસ્વિનૌ ।
અન્યોન્યં જઘ્નતુર્વીરૌ પઙ્કસ્થૌ મહિષાવિવ ॥

જર્ઝરીકૃતસર્વાઙ્ગૌ રુધિરેણાભિસમ્પ્લુતૌ ।
દદૃશાતે હિમવતિ પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥

દુર્યોધનસ્તુ પાર્થેન વિવરે સમ્પ્રદર્શિતે ।
ઈષદુત્સ્મયમાનસ્તુ સહસા પ્રસસાર હ ॥

તમભ્યાશગતં પ્રાજ્ઞઃ ક્ષણે પ્રેક્ષ્ય વૃકોદરઃ ।
અવાક્ષિપદ્ગદાં તસ્મિન્વેગેન મહતા બતી ॥

અવક્ષેપં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુત્રસ્તવ વિશામ્પતે ।
અપાસર્પત્તતઃ સ્થાનાત્સા મોઘા ન્યપતદ્ભુવિ ॥

મોક્ષયિત્વા પ્રહારં તં સુતસ્તવ સુસમ્ભ્રમાત્ ।
ભીમસેનં ચ ગદયા પ્રાહરત્કુરુસત્તમ ॥

તસ્ય વિસ્યન્દમાનેન રુધિરેણામિતૌજસઃ ।
પ્રહારગુરુપાતાચ મૂર્છેવ સમજાયત ॥

તન્નાવુધ્યત પુત્રસ્તે પીડિતં પાણ્ડવં રણે ।
ધારયામાસ ભીમોઽપિ શરીરમતિપીડિતમ્ ॥

અમન્યત સ્થિતં હ્યેનં પ્રહરિષ્યન્તમાહવે ।
અતો ન પ્રાહરત્તસ્મૈ પુનરેવ તવાત્મજઃ ॥

તતો મુહૂર્તનાશ્વસ્ય દુર્યોધનમુપસ્થિતમ્ ।
દેગેનાભ્યયતદ્રાજન્ગદામાદાય પાણ્ડવઃ ॥

તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય સંરબ્ધગમિતૌજસમ્ ।
મોધમસ્ય પ્રહારં તં ચિકીર્ષુર્ભરતર્ષભ ॥

અવસ્યાને મતિં કૃત્વા પુત્રન્તવ મહામનાઃ ।
ઇયેષોત્પતિતું રાજઞ્છલયિષ્યન્વૃકોદરમ્ ॥

અબુધ્યદ્ભીમસેનસ્તુ રાજ્ઞસ્તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્ ।
અચાસ્ય સમમિદ્રુત્ય સમુત્પત્ય ચ સિંહવત્ ॥

સત્યા વઞ્ચવતો રાજન્પુનરેવોત્પતિષ્યતઃ ।
ઊરુભ્યાં પ્રાહિણોદ્રાજન્ગદાં વેગેન પાણ્ડવઃ ॥

સા વજ્રનિષ્પેષસમા પ્રહિતા ભીમકર્મણા ।
ઊરૂ દુર્યોધનસ્યાથ બભઞ્જ પ્રિયદર્શનૌ ॥

સ પપાત નરવ્યાઘ્રો વસુધામનુનાદયન્ ।
ભગ્નોરુર્ભીમસેનેન પુત્રસ્તવ મહીપતે ॥

વવુર્વાતાઃ સનિર્ઘાતાઃ પાંસુવર્ષં પપાત ચ ।
ચચાલ પૃથિવી ચાપિ સવૃક્ષક્ષુપપર્વતા ॥

તસ્મિન્નિપતિતે વીરે પત્યૌ સર્વમહીક્ષિતામ્ । મહાસ્વના પુનર્દીપ્તા સનિર્ઘાતા ભયઙ્કરી ।
પપાત ચોલ્કા મહતી પતિતે પૃથિવીપતૌ ॥

તથા શોણિતવર્ષં ચ પાંસુવર્ષં ચ ભારત ।
વવર્ષ મઘવાંસ્તત્ર તવ પુત્રે નિપાતિતે ॥

યક્ષાણાં રાક્ષસાનાં ચ પિશાચાનાં તથૈવ ચ ।
અન્તરિક્ષે મહાન્નાદસ્તત્ર ભારત શુશ્રુવે ॥

તેન શબ્દેન ઘોરેણ મૃગાણામથ પક્ષિણામ્ ।
જજ્ઞે ઘોરતરઃ શબ્દો બહૂનાં સર્વતોદિશમ્ ॥

યે તત્ર વાજિનઃ શેષા ગજાશ્ચ મનુજૈઃ સહ ।
મુમુચુસ્તે મહાનાદં તવ પુત્રે નિપાતિતે ॥

બેરીશઙ્ખમૃદઙ્ગાનામભવચ્ચ સ્વનો મહાન્ ।
અન્તર્ભૂમિગતશ્ચૈવ તવ પુત્રે નિપાતિતે ॥

[બહુપાદૈર્બહુભુજૈઃ કબન્ધૈર્ઘોરદર્શનૈઃ ।
નૃત્યદ્ભિર્ભયદૈર્વ્યાપ્તા દિશસ્તત્રાભવન્નૃપ ॥

ધ્વજવન્તોઽસ્ત્રવન્તશ્ચ શસ્ત્રવન્તસ્તથૈવ ચ ।
પ્રાકમ્પન્ત તતો રાજંસ્તવ પુત્રે નિપાતિતે] ॥

હદાઃ કૂપાશ્ચ રુધિરમુદ્વેમુર્નૃપસત્તમ ।
નદ્યશ્ચ સુમહાવેગાઃ પ્રતિસ્રોતોવહાઽભવન્ ॥

પુલ્લિઙ્ગા ઇવ નાર્યસ્તુ સ્ત્રીલિઙ્ગાઃ પુરુષાઽભવન્ ।
દુર્યોધને તદા રાજન્પતિતે તનયે તવ ॥

દૃષ્ટ્વા તાનદ્ભુતોત્પાતાન્પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ।
આવિગ્નમનસઃ સર્વે બભૂવુર્ભરતર્ષભ ॥

યયુર્દેવા યથાકામં ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા ।
કથયન્તોઽદ્ભુતં યુદ્ધં સુતયોસ્તવ ભારત ॥

તથૈવ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર તથા વાતિકચારણાઃ ।
નરસિંહૌ પ્રશંસન્તૌ વિપ્રજગ્મુર્યથાગતમ્ ॥