મહાભારત · અધ્યાય 9.4

એવમુક્તસ્તતો રાજા ગૌતમેન તપસ્વિના ।
નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘમુષ્ણં ચ તૂષ્ણીમાસીદ્વિશામ્પતે ॥

તતો મુહૂર્તં સ ધ્યાત્વા તવ પુત્રો મહામનાઃ ।
કૃપં શારદ્વતં વાક્યમિત્યુવાચ પરન્તપઃ ॥

યત્કિઞ્ચિત્સુહૃદા વાચ્યં તત્સર્વં શ્રાવિતો હ્યહમ્ ।
કૃતં ચ ભવતા સર્વં પ્રાણાન્સન્ત્યજ્ય યુધ્યતા ॥

ગાહમાનમનીકાનિ યુધ્યમાનં મહારથૈઃ ।
પાણ્ડવૈરતિતેજોભિર્લોકસ્ત્વામનુદૃષ્ટવાન્ ॥

સુહૃદા યદિદં વાક્યં ભવતા શ્રાવિતો હ્યહમ્ ।
ન માં પ્રીણાતિ તત્સર્વં મુમૂર્ષોરિવ ભેષજમ્ ॥

હેતુકારણસંયુક્તં હિતં વચનમુત્તમમ્ ।
ઉચ્યમાનં મહાબાહો ન મે વિપ્રાગ્ર્ય રોચને ॥

રાજ્યાદ્વિનિકૃતોઽસ્માભિઃકથં સોસ્માસુ વિશ્વસેત્ ॥

અક્ષદ્યૂતે ચ નૃપતિર્જિતોઽસ્માભિર્મહાધનઃ ।
સ કથં મમ વાક્યાનિ શ્રદ્દધ્યાદ્ભૂય એવ તુ ॥

તથા દૂત્યેન સમ્પ્રાપ્તઃ કૃષ્ણઃ પાર્થહિતે રતઃ । પ્રલબ્ધશ્ચ હૃષીકેશસ્તચ્ચ કર્માવિચારિતમ્ ।
સ ચ મે વચનં બ્રહ્મન્કથમેવાભિમન્યતે ॥

વિલલાપ ચ યત્કૃષ્ણા સભામધ્યે સમેયુષી ।
ન તન્મર્ષયતે કૃષ્ણો ન રાજ્યહરણં તથા ॥

એકપ્રાણાવુભૌ કૃષ્ણાવન્યોન્યમભિસંશ્રિતૌ ।
પુરા યચ્છ્રુતમેવાસીદદ્ય પશ્યામિ તત્પ્રભો ॥

સ્વસ્રીયં નિહતં દૃષ્ટ્વા દુઃખં સ્વપિતિ કેશવઃ ।
કૃતાગસો વ યં તસ્ય હિતં મે સ કથં ચરેત્ ॥

અભિમન્યોર્વિનાશેન ન શર્મ લભતેઽર્જુનઃ ।
સ કથં મદ્ધિતે યત્નં પ્રકરિષ્યતિ યાચિતઃ ॥

મધ્યમઃ પાણ્ડવસ્તીક્ષ્ણો ભીમસેનો મહાબલઃ ।
પ્રતિજ્ઞાતં ચ તેનોગ્રં ભજ્યેતાપિ ન સન્નમેત્ ॥

ઉભૌ તૌ બદ્ધનિસ્ત્રિંશાવુભૌ ચાબદ્ધકઙ્કટૌ ।
કૃતવૈરાવુભૌ વીરૌ યમાવપિ યમોપમૌ ॥

ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ કૃતવૈરૌ મયા સહ ।
તૌ કથં મદ્વિતે યત્નં કુર્યાતાં દ્વિજસત્તમ ॥

દુઃશાસનેન યત્કૃષ્ણા એકવસ્ત્રા રજસ્વલા ।
પરિક્લિષ્ટા સભામધ્યે સર્વલોકસ્ય પશ્યતઃ ॥

તથા વિવસનાં દીનાં સ્મરન્ત્યદ્યાપિ પાણ્ડવાઃ ।
ન નિવારયિતું શક્યાઃ સઙ્ગ્રામાત્તે પરન્તપાઃ ॥

યદા ચ દ્રૌપદી ક્લિષ્ટા મદ્વિનાશાય દુઃખિતા । ઉગ્રં તેપે તપઃ કૃષ્ણા ભર્તૄણામર્થસિદ્ધયે ।
સ્થણ્ડિલે નિત્યદા શેતે યાવદ્વૈરસ્ય યાતનમ્ ॥

નિક્ષિપ્ય માનં દર્પં ચ વાસુદેવસહોદરા ।
કૃષ્ણાયાઃ પ્રેષ્યવદ્ભૂત્વા શુશ્રૂષાં કુરુતે સદા ॥

ઇતિ સર્વં સમુન્નદ્ધં ન નિર્વાતિ કથઞ્ચન ।
અભિમન્યોર્વિનાશેન સ સન્ધેયઃ કથં મયા ॥

કથં ચ રાજા ભુક્ત્વેમાં પૃથિવીં સાગરામ્બરામ્ ।
પાણ્ડવાનાં પ્રસાદેન ભોક્ષ્યે રાજ્યમહં કથમ્ ॥

ઉપર્યુપરિ રાજ્ઞાં વૈ જ્વલિત્વા ભાસ્કરો યથા ।
યુધિષ્ઠિરં કથં પઞ્ચાદનુયાસ્યામિ દાસવત્ ॥

કથં ભુક્ત્વા સ્વયં ભોગાન્દત્ત્વા દાયાંશ્ચ પુષ્કલાન્ ।
કૃપણં વર્તયિષ્યામિ કૃપણૈઃ સહ જીવિકામ્ ॥

નાભ્યસૂયામિ તે વાક્યમુક્તં સ્નિગ્ધં હિતં ત્વયા ॥ ન તુ સન્ધિમહં મન્યે પ્રાપ્તકાલં કથઞ્ચન ।

સુનીતમનુપશ્યામિ સુયુદ્ધેન પરન્તપ ॥

નાયં ક્લીબાયિતું કાલઃ સંયોદ્વું કાલ એવ નઃ ॥

ઇષ્ટં મે બહુભિર્જજ્ઞૈર્દત્તા વિપ્રેષુ દક્ષિણાઃ ।
પ્રાપ્તાઃ કામાઃ શ્રુતા વેદાઃ શત્રૂણાં મૂર્ધ્નિ ચ સ્થિતમ્ ॥

ભૃત્યા મે સુભૃતાસ્તાત દીનશ્ચાભ્યુદ્વૃતો જનઃ ।
નોત્સાહેઽદ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠ પાણ્ડવાન્વક્તુમીદૃશમ્ ॥

જિતાનિ પરરાષ્ટ્રાણિ સ્વરાષ્ટ્રમનુપાલિતમ્ ।
ભુક્તાશ્ચ વિવિધા ભોગાસ્ત્રિવર્ગઃ સેવિતો મયા ॥

પિતૄણાં ગતમાનૃણ્યં ક્ષત્રધર્મસ્ય ચોભયોઃ । ન ધ્રુવં સુખમસ્તીહ કુતો રાષ્ટ્રં કુતો યશઃ ।
ઇહ કીર્તિર્વિચેતવ્યા સા ચ યુદ્વેન નાન્યથા ॥

વૃથા ચ યત્ક્ષત્રિયસ્ય નિધનં તદ્વિગર્હિતમ્ ।
અધર્મઃ સુમહાનેષ યચ્છય્યામરણં ગૃહે ॥

અરણ્યે યો વિમુચ્યેત સઙ્ગ્રામે વા તનું નૃપઃ ।
ક્રતૂનાહૃત્ય મહતો મહિમાનં સ ગચ્છતિ ॥

કૃપણં વિલપન્નાર્તો જરયાઽભિપરિપ્લુતઃ ।
મ્રિયતે રુદતાં મધ્યે જ્ઞાતીનાં ન સ પૂરુષઃ ॥

ત્યક્ત્વા તુ વિવિધાન્ભોગાન્પ્રાપ્તાનાં પરમાં ગતિમ્ ।
અપીદાનીં સુયુદ્ધેન ગચ્છેયં યત્સલોકતામ્ ॥

શૂરાણામાર્યવૃત્તાનાં સઙ્ક્રામેષ્વનિવર્તિનામ્ । ધીમતાં સત્યસન્ધાનાં સર્વેષાં ક્રતુયાજિનામ્ ।
શસ્ત્રાવભૃથપૂતાનાં ધ્રુવો વાસસ્ત્રિવિષ્ટપે ॥

મુદા નૂનં પ્રપશ્યન્તિ યુદ્વે હ્યપ્સરસાં ગણાઃ ॥

પશ્યન્તિ નૂનં પિતરઃ પૂજિતાન્સુરસંસદિ ।
અપ્સરોભિઃ પરિવૃતાન્મોદમાનાંસ્ત્રિવિષ્ટપે ॥

પન્થાનમમરૈર્યાન્તં શૂરૈશ્ચૈવાનિવર્તિભિઃ ।
અપિ તત્સઙ્ગતં માર્ગં વયમધ્યારુહેમહિ ॥

પિતામહેન વૃદ્વેન તથાઽચાર્યેણ ધીમતા ।
જયદ્રથેન કર્ણેન તથા દુઃશાસનેન ચ ॥

ઘટમાના મદર્થેઽસ્મિન્હતાઃ શૂરા જનાધિપાઃ ।
શેરતે લોહિતાક્તાઙ્ગાઃ પૃથિવ્યાં શરવિક્ષતાઃ ॥

ઉત્તમાસ્ત્રવિદઃ શૂરા યથોક્તક્રતુયાજિનઃ ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્યથાન્યાયમિન્દ્રસદ્મસુ ધિષ્ઠિતઃ ॥

તૈઃ સ્વયં રચિતો માર્ગો દુર્ગમો હિ પુનર્ભવેત્ ।
સમ્પતદ્ભિર્મહાવેગૈરિતો યાસ્યામિ સદ્ગતિમ્ ॥

યે મદર્થે હતાઃ શૂરાસ્તેષાં કૃતમનુસ્મરન્ ।
ઋણં તત્પ્રતિયુઞ્જાનો ન રાજ્યે મન આદધે ॥

પાતયિત્વા વયસ્યાંશ્ચ ભ્રાતૃનથ પિતામહાન્ ।
જીવિતં યદિ રક્ષેયં લોકો માં ગર્હયેદ્વ્રુવમ્ ॥

કીદૃશં ચ ભવેદ્રાજ્યં મમ હીનસ્ય બન્ધુભિઃ ।
સખિભિશ્ચ વિશેષેણ પ્રણિપત્ય ચ પાણ્ડવમ્ ॥

સોઽહમેતાદૃશં કૃત્વા જગતોઽસ્ય પરાભવમ્ ।
સુયુદ્ધેન હતઃ સ્વર્ગં પ્રાપ્સામિ ન તદન્યથા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એં દુર્યોધનેનોક્તે સર્વે સમ્પૂજ્ય તદ્વચઃ ।
સાધુસાધ્વિતિ રાજાનં ક્ષત્રિયાઃ સમ્બભાષિરે ॥

પરાજયમશોચન્તઃ કૃતચિત્તાશ્ચ વિક્રમે ।
સર્વે સુનિશ્ચિતા યોદ્ધુમુદગ્રમનસોઽભવન્ ॥

તતો વાહાન્સમાશ્વાસ્ય સર્વે યુદ્ધાભિનન્દિનઃ ।
ઊને દ્વિયોજને ગત્વા પ્રત્યતિષ્ઠન્ત કૌરવાઃ ॥

આકાશે વિદ્રુમે પુણ્યે પ્રસ્થે હિમવતઃ શુભે ।
અરુણાં સરસ્વતીં પ્રાપ્ય પપુઃ સસ્નુશ્ચ તેજલમ્ ॥

તવ પુત્રકૃતોત્સાહાઃ પર્યવર્તન્ત તે તતઃ । પર્યવસ્થાપ્ય ચાત્માનમન્યોન્યેન પુનસ્તદા ।
સર્વે રાજન્ન્યવર્તન્ત ક્ષત્રિયાઃ કાલચોદિતાઃ ॥