મહાભારત · અધ્યાય 9.39

સપ્તસારસ્વતં કસ્માત્કશ્ચ મઙ્કણકો મુનિઃ ।
કથં સિદ્ધઃ સ ભગવાન્કશ્ચાસ્ય નિયમોઽભવત્ ॥

કસ્ય વંશે સમુત્પન્નઃ કિં ચાધીતં દ્વિજોત્તમ ।
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ યથાતત્ત્વં મહામુને ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

સપ્તનદ્યઃ સરસ્વત્યા યાભિર્વ્યાપ્તમિદં જગત્ ।
આહૂતા બલવદ્ભિર્હિ તત્રતત્ર સરસ્વતી ॥

સુપ્રભા કાઞ્ચનાક્ષી ચ વિશાલા ચ મનોરમા ।
સરસ્વતી ચૌઘવતી સુરેણુર્વિમલોદકા ॥

પિતામહસ્ય મહતો વર્તમાને મહામખે ।
વિતતે યજ્ઞવાટે ચ સંસિદ્ધેષુ દ્વિજાતિષુ ॥

પુણ્યાહઘોષૈર્વિમલૈર્વેદાનાં નિનદૈસ્તથા ।
દેવેષુ ચૈવ વ્યગ્રેષુ તસ્મિન્યજ્ઞવિધૌ તદા ॥

તત્ર ચૈવ મહારાજ દીક્ષિતે પ્રપિતામહે ।
યજતસ્તસ્ય સત્રેણ સર્વકામસમૃદ્વિના ॥

મનસા ચિન્તિતા હ્યર્થા ધર્માર્થકુશલૈસ્તદા ।
ઉપતિષ્ઠન્તિ રાજેન્દ્ર દ્વિજાતીંસ્તત્રતત્ર હ ॥

જગુશ્ચ તત્ર ગન્ધર્વા નનૃતુશ્ચાપ્સરોગણાઃ ।
વાદિત્રાણિ ચ દિવ્યાનિ વાદયામાસુરઞ્જસા ॥

તસ્ય યજ્ઞસ્ય સમ્પત્ત્યા તુતુષુર્દેવતાગણાઃ ।
વિસ્મયં પરમં જગ્મુઃ કિમુ માનુષયોનયઃ ॥

વર્તમાને યથા યજ્ઞે પુષ્કરસ્થે પિતામહે ।
અબ્રુવન્નૃષયો રાજન્નાયં યજ્ઞો મહાગુણઃ ॥

ન દૃશ્યતે સરિચ્છ્રેષ્ઠા યસ્માદિહ સરસ્વતી ।
તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્પ્રીતઃ સસ્મારાથ સરસ્વતીમ્ ॥

પિતામહેન યજતા આહૂતા પુષ્કરેષુ વૈ ।
સુપ્રભા નામ રાજેન્દ્ર નામ્ના તત્ર સરસ્વતી ॥

તાં દૃષ્ટ્વા મુનયસ્તુષ્ટાસ્ત્વરાયુક્તાં સરસ્વતીમ્ ।
પિતામહં માનયન્તીં ક્રતું તે બહુમેનિરે ॥

એવમેષા સરિચ્છ્રેષ્ઠા પુષ્કરેષુ સરસ્વતી ।
પિતામહાર્થં સમ્ભૂતા તુષ્ટ્યર્થં ચ મનીષિણામ્ ॥

નૈમિષે મુનયો રાજન્સમાગમ્ય સમાસતે ।
તત્ર ચિત્રાઃ કથા હ્યાસન્વેદં પ્રતિ જનેશ્વર ॥

યત્ર તે મુનયો હ્યાસન્નાનાસ્વાધ્યાયવેદિનઃ ।
તે સમાગમ્ય મુનયઃ સસ્મારુર્વૈ સરસ્વતીમ્ ॥

સા તુ ધ્યાતા મહારાજ મુનિભિઃ સત્રયાજિભિઃ । સમાગતાનાં રાજેન્દ્ર સાહાય્યાર્થં મહાત્મનામ્ ।
આજગામ મહાભાગા તત્ર પુણ્યા સરસ્વતી ॥

નૈમિષે કાઞ્ચનાક્ષી તુ મુનીનાં સત્રાયાજિxxxમ્ ।
આગતા સરિતાં શ્રેષ્ઠા તત્ર ભારત પૂજિત ॥

ગયસ્ય યજમાનસ્ય ગયેષ્વેવ મહાક્રતુમ્ ।
આહૂતા સરિતાં શ્રેષ્ઠા ગયયજ્ઞે સરસ્વતી ॥

ગયસ્ય યજમાનસ્ય ગયેષ્વેવ મહાક્રતુમ્ ।
વિશાલાં તુ ગયસ્યાહુરૃષયઃ સંશિતવ્રતા ॥

સરિત્સા હિમવત્પાર્શ્વાત્પ્રસ્રુતા શીઘ્રગામિની ।
ઔદ્દાલકેસ્તથા યજ્ઞે યજતસ્તસ્ય ભારત ॥

સમેતે સર્વતઃ સ્ફીતે મુનીનાં મણ્ડલે તદા ।
ઉત્તરે કોસલાભાગે પુણ્યે રાજન્મહાત્મનઃ ॥

ઔદ્દાલકેન યજતા પૂર્વં ધ્યાતા સરસ્વતી ।
આજગામ સરિચ્છેષ્ઠા તં દેશં મુનિકારણાત્ ॥

પૂજ્યમાના મુનિગણૈર્વલ્કલાજિનસંવૃતૈઃ ।
મનોહરેતિ વિખ્યાતા સા હિ તૈર્મનસા વૃતા ॥

[સુરણુઋષભે દ્વીપે પુણ્યે રાજર્ષિસેવિતે.] કુરોશ્ચ યજમાનસ્ય કુરુક્ષેત્રે મહાત્મનઃ ।
આજગામ મહાભાગા સરિચ્છ્રેષ્ઠા સરસ્વતી ॥

ઓઘવત્યપિ રાજેન્દ્ર વસિષ્ઠેન મહાત્મના ।
સમાહૂતા કુરુક્ષેત્રે દિવ્યતોયા સરસ્વતી ॥

દક્ષેણ યજતા ચાપિ ગઙ્ગાદ્વારે સરસ્વતી ।
સુવેણિરિતિ વિખ્યાતા પ્રસ્રુતા શીઘ્રગામિની ॥

વિમલોદા ભગવતી બ્રહ્મણા યજતા પુનઃ ।
સમાહૂતા યયૌ તત્ર પુણ્યે હૈમવતે ગિરૌ ॥

એકીભૂતાસ્તતસ્તાસ્તુ તસ્મિંસ્તીર્થે સમાગતાઃ ।
સપ્તસારસ્વતં તીર્થં તતસ્તુ પ્રથિતં ભુવિ ॥

ઇતિ સપ્તસરસ્વત્યો નામતઃ પરિકીર્તિતાઃ ।
સપ્તસારસ્વતં ચૈવ તીર્થં પુણ્યં તથા સ્મૃતમ્ ॥

શૃણુ મઙ્કણકસ્યાપિ કૌમારબ્રહ્મચારિણઃ ।
આપગામવગાઢસ્ય રાજન્પ્રક્રીડિતં મહત્ ॥

દૃષ્ટ્વા યદૃચ્છયા તત્ર સ્ત્રિયમમ્ભસિ ભારત । સ્નાયન્તીં રુચિરાપાઙ્ગીં દિગ્વાસસમનિન્દિતામ્ ।

સરસ્વત્યાં મહારાજ ચસ્કન્દે વીર્યમમ્ભસિ ॥ તદ્રેતઃ સ તુ જગ્રાહ કલશે વૈ મહાતપાઃ ।

ઋષિઃ પરમધર્માત્મા તદા પુરુષસત્તમ ॥ સપ્તધા પ્રવિભાગં તુ કલશસ્થં જગામ હ ।

તત્રર્ષયઃ સપ્ત જાતા જજ્ઞિરે મરુતાં ગણાઃ ॥ વાયુવેગો વાયુબલો વાયુહા વાયુમણ્ડલઃ ।

વાયુજ્વાલો વાયુરેતા વાયુચક્રશ્ચ વીર્યવાન્ ।
મહર્ષેશ્ચરિતં યાદૃક્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ॥

પુરા મઙ્કણકઃ સિદ્ભઃ કુશાગ્રેણેતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ક્ષતઃ કિલ કરે રાજંસ્તસ્ય શાકરસોઽસ્રવત્ ॥

સ વૈ શાકરસં દૃષ્ટ્વા હર્ષાવિષ્ટઃ પ્રનૃત્તવાન્ ॥

તતસ્તસ્મિન્પ્રનૃત્તે વૈ સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ યત્ ।
પ્રનૃત્તમુભયં વીર સેજસા તસ્ય મોહિતમ્ ॥

બ્રહ્માદિભિઃ સુરૈ રાજન્નૃષિભિશ્ચ તપોધનૈઃ । વિજ્ઞપ્તો વૈ મહાદેવ ઋષેરર્થે નરાધિપ ।
નાયં નૃત્યેદ્યથા દેવ તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ ॥

તતો દેવો મુનિં દૃષ્ટ્વા હર્ષાવિષ્ટમતીવ હ ।
સુગણાં હિતકામાર્થં મહાદેવોઽભ્યભાષત ॥

ભોભો બ્રાહ્મણ ધર્મજ્ઞ કિમર્થં નૃત્યતે ભવાન્ । હર્ષસ્થાનં કિમર્થં ચ તવેદમધિકં મુને ।
તપસ્વિનો ધર્મપથે સ્થિતસ્ય દ્વિજસત્તમ ॥
ઋષિરુવાચ ।

કિં ન પશ્યસિ મે બ્રહ્મન્કરાચ્છાકરસં સ્રુતમ્ ।
યં દૃષ્ટ્વા સમ્પ્રનૃત્તો વૈ હર્ષેણ મહતા વિભો ॥

તં પ્રહસ્યાબ્રવીદ્દેવો મુનિં રાગેણ મોહિતમ્ ।
અહં ન વિસ્મયં વિપ્ર ગચ્છામીતિ પ્રપશ્ય મામ્ ॥

એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠં મહાદેવેન ધીમતા ।
અઙ્ગુલ્યગ્રેણ રાજેન્દ્રસ્વાઙ્ગુષ્ઠસ્તાડિતોઽભવત્ ॥

તતો ભસ્મ ક્ષતાદ્રાજન્નિર્ગતં હિમસન્નિભમ્ ॥

તદ્દૃષ્ટ્વા વ્રીડિતો રાજન્સ મુનિઃ પાદયોર્ગતઃ ।
મેને દેવં મહાદેવમિદં ચોવાચ વિસ્મિતઃ ॥

નાન્યં દેવાદહં મન્યે રુદ્રાત્પરતરં મહત્ ।
સુરાસુરસ્ય જગતો ગતિસ્ત્વમસિ શૂલધૃક્ ॥

ત્વયા સૃષ્ટમિદં વિશ્વં વદન્તીહ મનીષિણઃ ।
ત્વામેવ સર્વં વિશતિ પુનરેવ યુગક્ષયે ॥

દેવૈરપિ ન શક્યસ્ત્વં પરિજ્ઞાતું કુતો મયા ।
ત્વયિ સર્વે સ્મ દૃશ્યન્તે ભાવા યે જગતિ સ્થિતાઃ ॥

ત્વામુપાસન્ત વરદં દેવા બ્રહ્માદયોઽનઘ ।
સર્વસ્ત્વમસિ દેવાનાં કર્તા કારયિતા ચ હ ॥

ત્વત્પ્રસાદાત્સુરાઃ સર્વે મોદન્તીહાકુતોભયાઃ ।
ત્વં પ્રભુઃ પરમૈશ્વર્યાદધિકં ભાસિ શઙ્કરઃ ॥

ત્વયિ બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ લોકાન્સન્ધાય તિષ્ઠતઃ ।
ત્વન્મૂલં ચ જગત્સર્વં ભૂતસ્થાવરજઙ્ગમમ્ ॥

સ્વર્ગં ચ પરમં સ્થાનં નૃણામભ્યુદયાર્થિનામ્ ।
દદાસિ ચ પ્રસન્નસ્ત્વં ભક્તાનાં પરમેશ્વર ॥

અનાવૃત્તિપદં નૄણાં નિત્યં નિશ્રેયસાર્થિનામ્ ।
દદાસિ કર્મિણાં કર્મ ભાવયન્ધ્યાનયોગતઃ ॥

ન વૃથાઽસ્તિ મહાદેવ પ્રસાદસ્તે મહેશ્વર ।
યસ્માત્ત્વયોપકરણાત્કરોમિ કમલેક્ષણ ॥

પ્રપદ્યે શરણં શમ્ભું સર્વદા સર્વતઃ સ્થિતમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા તમેવાભિભજામ્યહમ્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

એવં સ્તુત્વા મહાદેવં સ ઋષિઃ પ્રણતોઽભવત્ ॥

યદિદં ચાપલં દેવ કૃતમેતત્સ્મયાદિકમ્ ।
તતઃ પ્રસાદયમિ ત્વાં તપો મે ન ક્ષરેદિતિ ॥

તતો દેવઃ પ્રીતમનાસ્તમૃષિં પુનરબ્રવીત્ ।
તપસ્તે વર્ધતાં વિપ્ર મત્પ્રસાદાત્સહસ્રધા ॥

આશ્રમે ચેહ વત્સ્યામિ ત્વયા સાર્ધમહં સદા ।
સપ્તસારસ્વતે ચાસ્મિન્યો મામર્ચિષ્યતે નરઃ ॥

ન તસ્ય દુર્લભં કિઞ્ચિદ્ધવિતેહ પરત્ર વા ।
સારસ્વતં ચ તે લોકં ગમિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥

એતન્મઙ્કણકસ્યાપિ ચરિતં ભૂરિતેજસઃ ।
સ હિ પુત્રઃ સુકન્યાયામુત્પન્નો માતરિશ્વના ॥