મહાભારત · અધ્યાય 9.38

તતો વિનશનં રાજન્નાજગામ હલાયુધઃ । શૂદ્રાભીરાન્પ્રતિ દ્વેષાદ્યત્ર નષ્ટા સરસ્વતી ।
તસ્માત્તામૃષયો નિત્યં પ્રાહુર્વિનશનેતિ ચ ॥

તત્રાપ્યુપસ્પૃશ્ય બલઃ સરસ્વત્યાં મહાબલઃ ।
સુભૂમિકં તતોઽગચ્છત્સરસ્વત્યાસ્તટે વરે ॥

તત્ર ચાપ્સરસઃ શુભ્રા નિત્યકાલમતન્દ્રિતાઃ ।
ક્રીડાભિર્વિમલાભિશ્ચ ક્રીડન્તિ વિમલાનનાઃ ॥

તત્ર દેવાઃ સગન્ધર્વા માસિમાસિ જનેશ્વર ।
અભિગચ્છન્તિ તત્તીર્થં પુણ્યં બ્રાહ્મણસેવિતમ્ ॥

તત્ર નૃત્યન્તિ ગન્ધર્વાસ્તથૈવાપ્સરસાં ગણાઃ ।
સમેત્ય સહિતા રાજન્યથાપ્રાપ્તં યથાસુખમ્ ॥

તત્ર મોદન્તિ દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ સવીરુધઃ ।
પુણ્યૈઃ પુષ્પૈઃ સદા દિવ્યૈઃ કીર્યમાણાઃ પુનઃ પુનઃ ॥

આક્રીડભૂમિઃ સા રાજંસ્તાસામપ્સરસાં શુભા ।
સુભૂમિકેતિ વિખ્યાતા સરસ્વત્યાસ્તટે વરે ॥

તત્ર સ્નાત્વા ચ દત્ત્વા ચ વસુ વિપ્રેષુ માધવઃ ।
શ્રુત્વા ગીતં ચ તદ્દિવ્યં વાદિત્રાણાં ચ નિઃસ્વનમ્ ॥

શય્યાશ્ચ વિપુલા દૃષ્ટ્વા દેવગન્ધર્વરક્ષસામ્ ।
ગન્ધર્વાણાં તતસ્તીર્થમાગચ્છદ્રોહિણીસુતઃ ॥

વિશ્વાવસુમુખાસ્તત્ર ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ ।
નૃત્તવાદિત્રગીતં ચ કુર્ન્વતિ સુમનોરમમ્ ॥

તત્ર દત્ત્વા હલધરો વિપ્રેભ્યો વિવિધં વસુ ।
અજાવિકં ગોખરોષ્ટ્રં સુવર્ણં રજતં તથા ॥

ભોજયિત્વા દ્વિજાન્કામૈઃ સન્તર્પ્ય ચ મહાધનૈઃ ।
પ્રયયૌ સહિતો વિપ્રૈઃ સ્તૂયમાનશ્ચ માધવઃ ॥

તસ્માદ્ગન્ધર્વતીર્થાચ્ચ મહાબાહુરરિન્દમઃ ।
ગર્ગસ્રોતો મહાતીર્થમાજગામૈકકુણ્ડલી ॥

તત્ર ગર્ગેણ વૃદ્ધેન તપસા ભાવિતાત્મના ।
કાલજ્ઞાનગતિશ્ચૈવ જ્યોતિષાં ચ વ્યતિક્રમઃ ॥

ઉત્પાતા દારુણાશ્ચૈક શુભાશ્ચ જનમેજય ।
સરસ્વત્યાઃ શુભે તીર્થે વિદિતા વૈ મહાત્મના ॥

તસ્ય નામ્ના ચ તત્તીર્થં ગર્ગસ્રોત ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

તત્ર ગર્ગં મહાભાગમૃષયઃ સુવ્રતા નૃપ ।
ઉપાસાઞ્ચક્રિરે નિત્યં કાલજ્ઞાનં પ્રતિ પ્રભો ॥

તત્ર ગત્વા મહારાજ બલઃ શ્વેતાનુલેપનઃ ।
વિધિવદ્વિ ધનં દત્ત્વા મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥

ઉચ્ચાવચાંસ્તથા ભક્ષ્યાન્વિપ્રેભ્યો વિપ્રદાય સઃ ।
નીલવાસાસ્તદાઽગચ્છચ્છઙ્ઘતીર્થં મહાયશાઃ ॥

તત્રાપશ્યન્મહાશઙ્ખં મહામેરુમિવોચ્છ્રિતમ્ । શ્વેતપર્વતસઙ્કાશમૃષિસઙ્ઘૈર્નિષેવિતમ્ ।
સરસ્વત્યાસ્તટે જાતં નગં તાલધ્વજો બલી ॥

યક્ષા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ રાક્ષસાશ્ચામિતૌજસઃ ।
પિશાચાશ્ચામિતબલા યત્ર સિદ્ધાઃ સહસ્રશઃ ॥

તે સર્વે હ્યશનં ત્યક્ત્વા ફલં તસ્ય વનસ્પતેઃ ।
વ્રતૈશ્ચ નિયમૈશ્ચૈવ કાલેકાલે સ્મ ભુઞ્જતે ॥

પ્રાપ્તૈશ્ચ નિયમૈસ્તૈસ્તૈર્વિચરન્તઃ પૃથક્પૃથક્ ।
અદૃશ્યમાના મનુજૈર્વ્યચરન્પુરુષર્ષભ ॥

એવં ખ્યાતો નરવ્યાઘ્ર લોકેઽસ્મિન્સ વનસ્પતિઃ ।
તત્ર તીર્થં સરસ્વત્યાઃ પાવનં લોકવિશ્રુતમ્ ॥

તસ્મિંશ્ચ યદુશાર્દૂલો દત્ત્વા તીર્થે પયસ્વિનીઃ ।
તામ્રાયસાનિ ભાણ્ડાનિ વસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ ॥

પૂજયિત્વા દ્વિજાંશ્ચૈવ પૂજિતશ્ચ તપોધનૈઃ ।
પુણ્યં નૈસર્ગિકં રાજન્નાજગામ હલાયુધઃ ॥

તત્ર ગત્વા મુનીન્દૃષ્ટ્વા નાનાવેષધરાન્બલઃ ।
આપ્લુત્ય સલિલે ચાપિ પૂજયામાસ વૈ દ્વિજાન્ ॥

તથૈવ દત્ત્વા વિપ્રેભ્યઃ પરિભોગાન્સુપુષ્કલાન્ ।
તતઃ પ્રાયાદ્બલો રાજન્દક્ષિણેન સરસ્વતીમ્ ॥

ગત્વા ચૈવં મહાબાહુર્નાતિદૂરે મહાયશાઃ ।
ધર્માત્મા નાગધન્વાનં તીર્થમાગમદચ્યુતઃ ॥

યત્ર પન્નગરાજસ્ય વાસુકેઃ સન્નિવેશનમ્ ।
મહાદ્યુતેર્મહારાજ બહુભિઃ પન્નગૈર્વૃતમ્ ॥

ઋષિણાં હિ સહસ્રાણિ તત્ર નિત્યં ચતુર્દશ । યત્ર દેવાઃ સમાગમ્ય વાસુકિં પન્નગોત્તમમ્ ।
સર્વપન્નગરાજાનમભ્યષિઞ્ચન્યથાવિધિ ॥

પન્નગેભ્યો ભયં તત્ર વિદ્યતે ન સ્મ પૌરવ ॥

તત્રાપિ વિધિવદ્દત્વા વિપ્રેભ્યો રત્નસઞ્ચયાન્ ।
પ્રાયાત્પ્રાચીં દિશં રાજંસ્તત્ર તીર્થાન્યનેકશઃ ॥

સહસ્રશતસઙ્ખ્યાનિ પ્રથિતાનિ પદેપદે ।
આપ્લુત્ય તત્ર તીર્થેષુ યથોક્તં તત્ર ચર્ષિભિઃ ॥

દત્ત્વા વસુ દ્વિજાગ્ર્યેભ્યો નિર્જગામ મહાબલઃ ।
તત્રસ્થાનૃષિસઙ્ઘાંસ્તાનભિવાદ્ય હલાયુધઃ ॥

તતો રામોઽગમત્તીર્થમૃષિભિઃ સેક્તિં મહત્ ।
યત્ર ભૂયો નિવવૃતે પ્રાઙ્મુખા વૈ સરસ્વતી ॥

ઋષીણાં નૈમિષેયાણાવમેક્ષાર્થં મહાત્મનામ્ । નિવૃત્તાં તાં સરિચ્છ્રેષ્ઠાં તત્ર દૃષ્ટ્વા તુ લાઙ્ગલી ।
વભૂવ વિસ્મિતો રાજન્બલઃ શ્વેતાનુલેપનઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

કસ્માત્સરસ્વતી બ્રહ્મન્નિવૃત્તા કપ્રાઙ્મુખી ભવત્ ।
વ્યાખ્યાતમેતદિચ્છામિ સર્વમધ્વર્યુસત્તમ ॥

કસ્મિંશ્ચિત્કારણે તત્ર વિસ્મિતો યદુનન્દનઃ ।
નિવૃત્તા હેતુના કેન કથમેવ સરિદ્વરા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

પૂર્વં કૃતયુગે રાજન્નૈમિષેયાસ્તપસ્વિનઃ ।
વર્તમાને સુવિપુલે સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે ॥

ઋષયો બહવો રાજંસ્તત્સત્રમભિપેદિરે ।
ઉષિત્વા ચ મહાભાગાસ્તસ્મિન્સત્રે યથાવિધિ ॥

નિવૃત્તે નૈમિષે યે વૈ સત્રે દ્વાદશવાર્ષિકે ।
આજગ્મુરૃષયસ્તત્ર બહવસ્તીર્થકારણાત્ ॥

ઋષીણાં બહુલત્વાત્તુ સરસ્વત્યા વિશામ્પતે ।
તીર્થાનિ નગરાયન્તે કૂલે વૈ દક્ષિણોત્તરે ॥

સમન્તપઞ્ચકં યાવત્તાવત્તે દ્વિજસત્તમાઃ ।
તીર્થલોભાન્નરવ્યાઘ્ર નદ્યાસ્તીરં સમાશ્રિતાઃ ॥

જુહ્વતાં તત્ર તેષાં તુ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
સ્વાધ્યાયેનાતિમહતા બભૂવુઃ પૂરિતા દિશઃ ॥

અગ્નિહોત્રૈસ્તતસ્તેષાં હૂયમાનૈર્મહાત્મનામ્ ।
અશોભત સરિચ્છ્રેષ્ઠા દીપ્યમાનૈઃ સમન્તતઃ ॥

વાલખિલ્યા મહારાજ અશ્મકુટ્ટાશ્ચ તાપસાઃ ।
દન્તોલૂખલિનશ્ચાન્યે સમ્પ્રક્ષાલાસ્તથા પરે ॥

વાયુભક્ષા જલાહારાઃ પર્ણભક્ષાશ્ચ તાપસાઃ ।
નાનાનિયમયુક્તાશ્ચ તથા સ્થણ્ડિલશાયિનઃ ॥

આસન્વૈ મુનયસ્તવત્ર સરસ્વત્યાઃ સમીપતઃ ।
શોભયન્તઃ સરિચ્છ્રેષ્ઠાં ગઙ્ગામિવ દિવૌકસઃ ॥

શતશશ્ચ સમાપેતુરૃષયઃ સત્રયાજિનઃ । તેઽવકાશં ન દદૃશુઃ સરસ્વત્યા મહાવ્રતાઃ ।
તેઽવકાશં ચ દદૃશુઃ કુરુક્ષેત્રં મહાવ્રતાઃ ॥

તતો યજ્ઞોપવીતૈઃ સ્વૈસ્તત્ર કૃત્વા સરસ્વતીમ્ ।
જુહુવુશ્ચાગ્નિહોત્રાંશ્ચ ચક્રુશ્ચ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ ॥

તતસ્તમૃપિસઙ્ઘાતં નિરાશં ચિન્તયાન્વિતમ્ ।
દર્શયામાસ રાજેન્દ્ર તેષામર્થે સરસ્વતી ॥

તતઃ કુઞ્જાન્બહૂન્કૃત્વા સન્નિવૃત્તા સરસ્વતી ।
ઋષીણાં પુણ્યતપસાં કારુણ્યાજ્જનમેજય ॥

તતો નિવૃત્ત્ય રાજેન્દ્ર તેષામર્થે સરસ્વતી ।
ભૂયઃ પ્રતીચ્યભિમુખી પ્રસુસ્રાવ સરિદ્વરા ॥

અમોઘા ગમનં કૃત્વા તેષાં ભૂયો જગામ હ ।
અત્યદ્ભુતં મહચ્ચક્રે તદા રાજન્મહાનદી ॥

એવં સ કુઞ્જો રાજન્વૈ નૈમિષીય ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કુરુશ્રેષ્ઠ કુરુક્ષેત્રે કુરુષ્વ મહતીં ક્રિયામ્ ॥

તત્ર કુઞ્જાન્બહૂન્દૃષ્ટ્વા નિવૃત્તાં ચ સરસ્વતીમ્ ।
બભૂવ વિસ્મયસ્તત્ર રામસ્યાથ મહાત્મનઃ ॥

ઉપસ્પૃશ્ય તુ તત્રાપિ વિધિવદ્યદુનન્દનઃ ।
દત્ત્વા દેયાન્દ્વિજાતિભ્યો ભાણ્ડાનિ વિવિધાનિ ચ ॥

ભક્ષ્યં ભોજ્યં કચ વિવિધં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાય ચ ।
તતઃ પ્રાયાદ્બલો રાજન્પૂજ્યમાનો દ્વિજાતિભિઃ ॥

સરસ્વતીતીર્થવરં નાનાદ્વિજગણાયુતમ્ ।
બદરેઙ્ગુદશ્યામાકાપ્લુક્ષાશ્વત્થબિભીતકૈઃ ॥

કઙ્કોલૈશ્ચ પલાશ્ચૈશ્ચ કરીરૈઃ પીલુભિસ્તથા ।
સરસ્વતીતીર્થરુહૈસ્તરુભિર્વિવિધૈસ્તથા ॥

કરુષકવરૈશ્ચૈવ બિલ્વૈરામ્રાતકૈસ્તથા ।
અતિમુક્તકષણ્ડૈશ્ચ પારિજાતૈશ્ચ શોભિતમ્ ॥

કદલીવનભૂયિષ્ઠં દૃષ્ટિકાન્તં મનોહરમ્ ।
વાય્વમ્બુફલપર્ણાદૈર્દન્તોલૂખલિકૈરપિ ॥

તથાઽશ્મકુટ્ટૈર્વાતેયૈર્મુનિભિર્બહુભિર્વૃતમ્ ।
સ્વાધ્યાયઘોષસઙ્ઘુષ્ટં મૃગયૂથશતાકુલમ્ ॥

અહિંસ્રૈર્ધર્મપરમૈર્નૃભિરત્યર્થરોવિતમ્ । સપ્તસારસ્વતં તીર્થમાજગામ હલાયુધઃ ।
યત્ર મઙ્કણકઃ સિદ્ધસ્તપસ્તેપે મહામુનિઃ ॥