મહાભારત · અધ્યાય 9.37

તસ્માન્નદીગતં ચાપિ હ્યુદપાનં યશસ્વિનઃ ।
ત્રિતસ્ય ચ મહારાજ જગામાથ હલાયુધઃ ॥

તત્ર દત્ત્વા બહુદ્રવ્યં પૂજયિત્વા તથા દ્વિજાન્ ।
ઉપસ્પૃશ્ય ચ તત્રૈવ પ્રહૃષ્ટો મુસલાયુધઃ ॥

તત્ર ધર્મપરો હ્યાસીત્ત્રિતઃ સ સુમહાતપાઃ ।
કૂપે ચ વસતા તેન સોમઃ પીતો મહાત્મના ॥

તત્ર ચૈનં સમુત્સૃજ્ય ભ્રાતરૌ જગ્મતુર્ગૃહાન્ ।
તતસ્તૌ વૈ શશાપાથ ત્રિતો બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

ઉદપાનં કથં બ્રહ્મન્કથં ચ સુમહાતપાઃ ।
પતિતઃ કિં ચ સન્ત્યક્તો ભ્રાતૃભ્યાં દ્વિજસત્તમ ॥

કૂપે કથં ચ હિત્વૈનં ભ્રાતરૌ જગ્મતુર્ગૃહાન્ । કથં ચ યાજયામાસ પપૌ સોમં ચ વૈ કથમ્ ।
એતદાચક્ષ્વ મે બ્રહ્મન્શ્રોતવ્યં યદિ મન્યસે ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

આસન્પૂર્વયુગે રાજન્મુનયો ભ્રાતરસ્ત્રયઃ ।
એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચાદિત્યસન્નિભાઃ ॥

સર્વે પ્રજાપતિસમાઃ પ્રજાવન્તસ્તથૈવ ચ ।
બ્રહ્મલોકજિતાઃ સર્વે તપસા બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

તેષાં તુ તપસા પ્રીતો નિયમેન દમેન ચ ।
અભવદ્ગૌતમો નિત્યં પિતા ધર્મરતઃ સદા ॥

સ તુ દીર્ઘેણ કાલેન તેષાં પ્રીતિમવાપ્ય ચ ।
જગામ ભગવાન્સ્થાનમનુરૂપમિવાત્મનઃ ॥

રાજાનસ્તસ્ય યે હ્યાસન્યાજ્યા રાજન્મહાત્મનઃ ।
તે સર્વે સ્વર્ગતે તસ્મિંસ્તસ્ય પુત્રાનપૂજયન્ ॥

તેષાં તુ કર્મણા રાજંસ્તથા ચાધ્યયનેન ચ ।
ત્રિતઃ સ શ્રેષ્ઠતાં પ્રાપ યથૈવાસ્ય પિતા તથા ॥

તથા સર્વે મહાભાગા મુનયઃ પુણ્યલક્ષણાઃ ।
અપૂજયન્મહાભાગં યથાસ્ય પિતરં તથા ॥

કદાચિદ્વિ તતો રાજન્ભ્રાતરાવેકતદ્વિતૌ ।
યજ્ઞાર્થં ચક્રતુશ્ચિન્તાં તથા વિત્તાર્થમેવ ચ ॥

તયોર્બુદ્ધિઃ સમભવત્ત્રિતં ગૃહ્ય પરન્તપ । યાજ્યાન્સર્વાનુપાદાય પ્રતિગૃહ્ય પશૂંસ્તતઃ ।
સોમં પાસ્યામહે હૃષ્ટાઃ પ્રાપ્ય યજ્ઞં મહાફલમ્ ॥

ચક્રુશ્ચૈવં તથા રાજન્ભ્રાતરસ્ત્રય એવ ચ । યથા તે તુ પરિક્રમ્ય યાજ્યાન્સર્વાન્પશૂન્પ્રતિ ।
યાજયિત્વા તતો યાજ્યાઁલ્લબ્ધ્વા તુ સુબહૂન્પશૂન્ ॥

યાજ્યેન કર્મણા તેન પ્રતિગૃહ્ય વિધાનતઃ ।
પ્રાચીં દિશં મહાત્માન આજગ્મુસ્તે મહર્ષયઃ ॥

ત્રિતસ્તેષાં મહારાજ પુરસ્તાદ્યાતિ હૃષ્ટવત્ ।
એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચૈવ પૃષ્ઠતઃ કાલયન્પશૂન્ ॥

તયોશ્ચિન્તા સમભવદેકતસ્ય દ્વિતસ્ય ચ ।
કથં ચ સ્યુરિમા ગાવ આવાભ્યાં હિ વિના ત્રિતમ્ ॥

તાવન્યોન્યં સમાભાષ્ય એકતશ્ચ દ્વિતશ્ચ હ ।
યદૂચતુર્મિથઃ પાપૌ તન્નિબોધ જનેશ્વર ॥

ત્રિતો યજ્ઞેષુ કુશલસ્તથા વેદેષુ નિષ્ઠિતઃ ।
તતસ્ત્રિતો બહુતરં ગાવઃ સમુપલપ્સ્યતે ॥

તદાવાં સહિતૌ ભૂત્વા ગાઃ પ્રકાલ્ય વ્રજાવહે ।
ત્રિતોઽપિ ગચ્છતાં કામમાવાભ્યાં વૈ વિનાકૃતાઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તેષામાગચ્છતાં રાત્રૌ પથિસ્થાનાં વૃકોઽભવત્ ।
તત્ર કૂપો વિદૂરેઽભૂત્સરસ્વત્યાસ્તટે મહાન્ ॥

અથં ત્રિતો વૃકં દૃષ્ટ્વા પથિ તિષ્ઠન્તમગ્રતઃ । તદ્ભ્યાદપસર્પન્વૈ તસ્મિન્કૂપે પપાત હ ।
અગાધે સુમહાઘોરે સર્વભૂતભયઙ્કરે ॥

ત્રિતસ્તતો મહારાજ કૂપસ્થો મુનિસત્તમઃ ।
આર્તનાદં તતશ્ચક્રે તૌ તુ શુશ્રુવતુર્મુની ॥

ત જ્ઞાત્વા પતિતં કૂપે ભ્રાતરાવેકતદ્વિતૌ ।
વૃકત્રાસાચ્ચ લોભાચ્ચ સમુત્સૃજ્ય પ્રજગ્મતુઃ ॥

ભ્રાતૃભ્યાં પશુલુબ્ધાભ્યામુત્સૃષ્ટઃ સ મહાતપાઃ ।
ઉદપાને તદા રાજન્નિર્જલે પાંસુપંવૃતે ॥

ત્રિત આત્માનમાલક્ષ્ય કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે ।
નિમગ્નં ભરતશ્રેષ્ઠ નરકે દુષ્કૃતી યથા ॥

તતો હ્યચિન્તયત્પ્રાજ્ઞો મૃતભૂતો હ્યસોમપઃ ।
સોમઃ કથં તુ પાતવ્ય ઇહસ્થેન મયા ભવેત્ ॥

સ એવમભિસઞ્ચિન્ત્ય તસ્મિન્કૂપે મહાતપાઃ ।
દદર્શ વીરુધં તત્ર લમ્બમાનાં યદૃચ્છયા ॥

પાંસુગ્રસ્તે તતઃ કૂપે ન્યખનત્સલિલં મુનિઃ ।
અગ્નીન્સઙ્કલ્પયામાસ હોતૄનાત્માનમેવ ચ ॥

તતસ્તાં વીરુધં સોમં સઙ્કલ્પ સુમહાતપાઃ ।
ઋચો જયૂંષિ સામાનિ મનસા ચિન્તયન્મુનિઃ ॥

ગ્રાવાણઃ શર્કરાઃ કૃત્વા પ્રચક્રેઽભિષવં નૃપ ।
આજ્યં ચ સલિલં ચક્રે ભાગાંશ્ચ ત્રિદિવૌકસામ્ ॥

સોમસ્યાભિષવસ્યાગ્રે પ્રવૃત્તસ્તુમુલો ધ્વનિઃ ।
સ ચાવિશદ્દિવં રાજન્સ્વરશ્ચૈવ ત્રિતસ્ત વૈ ॥

સમવાપ ચ તં યજ્ઞાં યથોક્તં બ્રહ્મવાદિભિઃ ॥

વર્તમાને મહાયજ્ઞે ત્રિતસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
આવિગ્નં ત્રિદિવં સર્વં કારમં ચ ન બુધ્યતે ॥

તતઃ સુતુમુલં શબ્દં શુશ્રાવાથ બૃહસ્પતિઃ ।
શ્રુત્વા ચૈવાબ્રવીત્સર્વાન્દેવાન્દેવપુરોહિતઃ ॥

ત્રિતસ્ય વર્તતે યજ્ઞસ્તત્ર ગચ્છામહે સુરાઃ ।
સ હિ ક્રુદ્ધઃ સૃજેદન્યાન્દેવાનપિ મહાતપાઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સહિતાઃ સર્વદેવતાઃ ।
પ્રયયુસ્તત્ર યત્રાસ્તે ત્રિતયજ્ઞશ્ચ વર્તતે ॥

તે તત્ર ગત્વા વિબુધાસ્તં કૂપં યત્ર સ ત્રિતઃ ।
દદૃશુસ્તં મહાત્માનં દીક્ષિતં યજ્ઞકર્મસુ ॥

દૃષ્ટ્વા ચૈનં મહાત્માનં શ્રિયા પરમયા યુતમ્ ।
ઊચુશ્ચૈનં મહાભાગં પ્રાપ્તા ભાગાર્થિનો વયમ્ ॥

અથાબ્રવીદૃષિર્દેવાન્પશ્યધ્વં માં દિવૌકસઃ ।
અસ્મિન્પ્રતિભયે કૂપે નિમગ્નં નષ્ટચેતસમ્ ॥

તતસ્ત્રિતો મહારાજ ભાગાંસ્તેષાં યથાવિધિ ।
મન્ત્રયુક્તાન્સમદદાત્તેન પ્રીતાસ્તદાઽભવન્ ॥

તતો યથાવિધિ પ્રાપ્તાન્ભાગાન્પ્રાપ્ય દિવૌકસઃ ।
પ્રીતાત્માનો દદુસ્તસ્મૈ વરાન્યાન્મનસેચ્છતિ ॥

સ તુ વવ્રે લવરં દેવાંસ્ત્રાતુમર્હથ મામિતઃ ।
યશ્ચામ્ભોપસ્પૃશેત્કૂપે સ સોમપગતિં લભેત્ ॥

તત્ર ચોર્મિમતી રાજન્નુત્પપાત સરસ્વતી ।
તયોત્ક્ષિપ્તસ્ત્રિતસ્તસ્થૌ પૂજયંસ્ત્રિદિવૌકસઃ ॥

તથેતિ ચોક્ત્વા વિબુધા જગ્મૂ રાજન્યથાઽગતાઃ ।
ત્રિતશ્ચાભ્યાગમત્પ્રીતઃ સ્વમેવ નિલયં તદા ॥

ક્રુદ્ધસ્તુ સ સમાસાદ્ય તાવૃષી ભ્રાતરૌ તદા ।
ઉવાચ પરુષં વાક્યં શશાપ ચ મહાતપાઃ ॥

પશુલુબ્ધૌ યુવાં યસ્માન્મામુત્સૃજ્ય પ્રધાવિતૌ ।
તસ્માદ્વૃકાકૃતી રૌદ્રૌ દંષ્ટ્રિણાવભિતશ્ચરૌ ॥

ભવિતારૌ મયા શપ્તૌ પાપેનાનેન કર્મણા ।
પ્રસવશ્ચૈવ યુવયોર્ગોલાઙ્ગૂલર્ક્ષવાનરાઃ ॥

ઇત્યુક્તેન તદા તેન ક્ષણાદેવ વિશામ્પતે ।
તથાભૂતાવદૃશ્યેતાં વચનાત્સત્યવાદિનઃ ॥

તત્રાપ્યમિતવિક્રાન્તઃ સ્પૃષ્ટ્વા તોયં હલાયુધઃ ।
દત્ત્વાચ વિવિધાન્દેયાન્પૂજયિત્વા ચ વૈ દ્વિજાન્ ॥

ઉદપાનં ચ તં વીક્ષ્ય પ્રશસ્ય ચ પુનઃપુનઃ ।
નદીગતમદીનાત્મા પ્રાપ્તો વિનશનં તદા ॥