મહાભારત · અધ્યાય 9.36

કિમર્થં ભગવાન્સોમો યક્ષ્મણા સમગૃહ્યત ।
કથં ચ તીર્થપ્રવરે તસ્મિંશ્ચન્દ્રો ન્યમજ્જત ॥

કથમાપ્લુત્ય તસ્મિંસ્તુ પુનરાપ્યાયિતઃ શશી ।
એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામુને ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દક્ષસ્ય તનયાસ્તાત પ્રાદુરાસન્વિશામ્પતે ।
સ સપ્તવિંશતિં કન્યા દક્ષ સોમાય વૈ દદૌ ॥

નક્ષત્રયોગનિરતાઃ સઙ્ખ્યાનાર્થં ચ તાભવન્ ।
પત્ન્યો વૈ તસ્ય રાજેન્દ્ર સોમસ્ય શુભકર્મણઃ ॥

તાસ્તુ સર્વા વિશાલાક્ષ્યો રૂપેણાપ્રતિમાઽભવન્ ।
અત્યરિચ્યત તાસાં તુ રોહિણી રુપસમ્પદા ॥

તતસ્તસ્યાં સ ભગવાન્પ્રીતિં ચક્રે નિશાકરઃ ।
સાઽસ્ય હૃદ્યા બભૂવાથ તસ્માત્તાં બુભુજે સદા ॥

તતસ્તાઃ કુપિતાઃ સર્વા નક્ષત્રાખ્યા મહાત્મનઃ ।
તા ગત્વા પિતરં પ્રાહુઃ પ્રજાપતિમતન્દ્રિતાઃ ॥

સોમો વસતિ નાસ્માસુ રોહિણીં ભજતે સદા । તા વયં સહિતાઃ સર્વાસ્ત્વત્સકાશે પ્રજેશ્વર ।
વત્સ્યામો નિયતાહારાસ્તપશ્ચરણતત્પરાઃ ॥

શ્રુત્વા તાસાં તુ વચનં દક્ષઃ સોમમથાબ્રવીત્ ।
સમં વર્તસ્વ સર્વાસુ મા ત્વાઽધર્મો મહાન્સ્પૃશેત્ ॥

તાસ્તુ સર્વાઽબ્રવીદ્દક્ષો ગચ્છધ્વં શશિનોન્તિકમ્ ।
સમં વત્સ્યતિ સર્વાસુ ચન્દ્રમા મમ શાસનાત્ ॥

વિસૃષ્ટાસ્તાસ્તથા જગ્મુઃ શીતાશોર્ભવનં શુભાઃ । તથાઽપિ સોમો ભગવાન્પુનરેવ મહીપતે ।
રોહિણ્યા સાર્ધમવસત્પ્રીયમાણો મુહુર્મુહુઃ ॥

તતસ્તાઃ સહિતાઃ સર્વા ભૂયઃ પિતરમબ્રુવન્ ॥

સોમો વસતિ નાસ્માસુ નાકરોદ્વચનં તવ ।
તવ શુશ્રૂષણે યુક્તા વત્સ્યામો હિ તવાન્તિકે ॥

તાસાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દક્ષઃ સોમમથાબ્રવીત્ ।
સમં વર્તસ્વ સર્વાસુ મા ત્વાં શપ્સ્યે વિરોચન ॥

અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં દક્ષસ્ય ભગવાઞ્શશી ।
રોહિણ્યા સાર્ધમવસત્તતસ્તાઃ કુપિતાઃ પુનઃ ॥

ગત્વા ચ પિતરં પ્રાહુઃ પ્રણમ્ય શિરસા તદા ।
સોમો વસતિ નાસ્માસુ તસ્માન્નઃ શરણં ભવ ॥

રોહિણ્યામેવ ભગવાન્સદા વસતિ ચન્દ્રમાઃ ।
ન ત્વદ્વચો ગણયતિ નાસ્માસુ સ્નેહમિચ્છતિ ॥

તસ્માન્નસ્ત્રાહિ સર્વા વૈ યથા નઃ સોમ આવિશેત્ ।
તચ્છ્રુત્વા ભગવાન્ક્રુદ્ધો યક્ષ્માણં પૃથિવીપતે ॥

સસર્જ રોષાત્સોમાય સ ચોડુપતિમાવિશત્ ।
સ યક્ષ્મણાઽભિભૂતાત્માક્ષીયતાહરહઃ શશી ॥

યત્નં ચાપ્યકરોદ્રાજન્મોક્ષાર્થં તસ્ય યક્ષ્મણઃ ।
ઇષ્ટ્વેષ્ટિભિર્મહારાજ વિવિધાભિર્નિશાકરઃ ॥

ન ચામુચ્યત શાપાદ્વૈ ક્ષયં ચૈવાધિગચ્છતિ ।
ક્ષીયમાણે તતઃ સોમે ઓષધ્યો ન પ્રજજ્ઞિરે ॥

નિરાસ્વાદરસાઃ સર્વા હતવીર્યાશ્ચ સર્વશઃ ।
ઓષધીનાં ક્ષયે જાતે પ્રાણિનામપિ સઙ્ક્ષયઃ ॥

કૃશાશ્ચાસન્પ્રજાઃ સર્વાઃ ક્ષીયમાણે નિશાકરે ।
તતો દેવાઃ સમાગમ્ય સોમમૂચુર્મહીપતે ॥

કિમિદં ભવતો રૂપમીદૃશં સમ્પ્રકાશતે ।
કારણં બ્રૂહિ નઃ સર્વં યેનેદં તે મહદ્ભયમ્ ॥

શ્રુત્વા તુ કારણં ત્વત્તો વિધાસ્યામસ્તતો વયમ્ ।
એવમુક્તઃ પ્રત્યુવાચ સર્વાંસ્તાઞ્શશલક્ષણઃ ॥

શાપસ્ય કારમં ચૈવ યક્ષ્માણં ચ તથાઽત્મનઃ ।
દેવાસ્તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ગત્વા દક્ષમથાઽબ્રુવન્ ॥

પ્રસીદ ભગવન્સોમે શાપોઽયં વિનિવર્ત્યતામ્ ।
અસૌ હિ ચન્દ્રમાઃ ક્ષીણઃ કિઞ્ચિચ્છેષો હિ લક્ષ્યતે ॥

ક્ષયાચ્ચૈવાસ્ય દેવેશ પ્રજાશ્ચૈવ ગતાઃ ક્ષયમ્ । વીરુદોષધયશ્ચૈવ બીજાનિ વિવિધાનિ ચ ।
તથા નરા લોકગુરો પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ॥

એવમુક્તસ્તતો દેવાન્પ્રાહ વાક્યં પ્રજાપતિઃ ।
નૈતચ્છક્યં મમ વચો વ્યાવર્તયિતુમઞ્જસા ॥

હેતુના તુ મહાભાગા નિવર્તિષ્યતિ કેનચિત્ ।
સમં વર્તતુ સર્વાસુ શશી ભાર્યાસુ નિત્યશઃ ॥

સરસ્વત્યા વરે તીર્થે નિમજ્જઞ્શશલક્ષણઃ ।
પુનર્વર્ધિષ્યતે દેવાસ્તદ્વૈ સત્યં વચો મમ ॥

માસાર્ધં ચ ક્ષયં સોમો નિત્યમેવ ગમિષ્યતિ ।
માસાર્ધં તુ પુનર્વૃદ્વિં સત્યમેતદ્વચો મમ ॥

સમુદ્રં પશ્ચિમં ગત્વા સરસ્વત્યબ્ધિસઙ્ગમમ્ ।
આરાધયતુ દેવેશં તતઃ કાન્તિમવાપ્સ્યતિ ॥

સરસ્વતીં તતઃ સોમઃ સ જગામર્ષિશાસનાત્ ।
પ્રભાસં પ્રથમં તીર્થં સરસ્વત્યા જગામ હ ॥

અમાવાસ્યાં મહાતેજાસ્તત્રામજ્જન્મહાદ્યુતિઃ ।
લોકાન્પ્રભાસયામાસ શીતાંશુત્વમવાપ ચ ॥

દેવાસ્તુ સર્વે રાજેન્દ્ર પ્રસાદં પ્રાપ્ય પુષ્કલમ્ ।
સોમેન સહિતા ભૂત્વા દક્ષસ્ય પ્રમુખેઽભવન્ ॥

તતઃ પ્રજાપતિઃ સર્વા વિસસર્જાથ દેવતાઃ ।
સોમં ચ ભગવાન્પ્રીતો ભૂયો વચનમબ્રવીત્ ॥

માવમંસ્થાઃ સ્ત્રિયઃ પુત્ર મા ચ વિપ્રાન્કદાચન ।
ગચ્છ યુક્તઃ સદા ભૂત્વા કુરુ વૈ શાસનં મમ ॥

સ વિસૃષ્ટો મહારાજ જગામાથ સ્વમાલયમ્ ।
પ્રજાશ્ચ મુદિતા ભૂત્વા ઈજિરે ચ યથા પુરા ॥

એવં તે સર્વમાખ્યાતં યથા શપ્તો નિશાકરઃ ।
પ્રભાસં ચ યથા તીર્થં તીર્થાનાં પ્રવરં મહત્ ॥

અમાવાસ્યાં મહારાજ નિત્યશઃ શશલક્ષણઃ ।
સ્નાત્વાહ્યાપ્યાયતે શ્રીમાન્પ્રભાસે તીર્થૌત્તમે ॥

અતશ્ચૈતત્પ્રજાનન્તિ પ્રભાસમિતિ ભૂમિપ ।
પ્રભાં હિ પરમાં લેભે તસ્મિંશ્ચામજ્જ્ય ચન્દ્રમાઃ ॥

લોકાન્પ્રભાસયામાસ પુપોષ ચ વપુસ્તથા ।
તત્ર સ્નાત્વા હલીરામો દત્વા પ્રીતોઽથ દક્ષિણાઃ ॥

તતસ્તુ ચમસોદ્ભેદમભીતસ્ત્વગમદ્બલી ।
ચમસોદ્ભેદ ઇત્યેવં યં જનાઃ કથયન્ત્યુત ॥

તત્ર દત્ત્વા ચ દાનાનિ વિશિષ્ટાનિ હલાયુધઃ ।
ઉષિત્વા રજનીમેકાં સ્નાત્વા ચ વિધિવત્તદા ॥

ઉદપાનમથાગચ્છત્ત્વરાવાન્કેશવાગ્રજઃ ।
આદ્યં સ્વસ્ત્યયનં ચૈવ તત્રાવાપ્ય મહાબલઃ ॥

સ્નિગ્ધત્વાદોષધીનાં ચ ભૂમેશ્ચ જનમેજય ।
જાનન્તિ સિદ્ધા રાજેન્દ્ર નિગૂઢાં તાં સરસ્વતીમ્ ॥