મહાભારત · અધ્યાય 9.31

તતસ્તેષ્વપયાતેષુ રથેષુ ત્રિષુ પાણ્ડવાઃ ।
તં હદં પ્રત્યપદ્યન્ત યત્ર દુર્યોધનોઽભવત્ ॥

આસાદ્ય ચ કુરુશ્રેષ્ઠ તદા દ્વૈપાયનં હદમ્ ।
સ્તમ્ભિતં ધાર્તરાષ્ટ્રેણ દૃષ્ટ્વા તં સલિલાશયમ્ ॥

વાસુદેવમિદં વાક્યમબ્રવીત્કુરુનન્દનઃ ।
પશ્યેમાં ધાર્તરાષ્ટ્રેણ માયામપ્સુ પ્રયોજિતામ્ ॥

વિષ્ટભ્ય સલિલં શેતે નાસ્ય માનુષતો ભયમ્ ।
દૈવીં માયામિમાં કૃત્વા સલિલાન્તર્ગતો હ્યયમ્ ॥

નિકૃત્યા નિકૃતિપ્રજ્ઞો ન મે જીવન્વિમોક્ષ્યતે । યદ્યસ્ય સમરે સાહ્યં કુરુતે વજ્રભૃત્સ્વયમ્ ।
તથાપ્યેનં હતં યુદ્ધે લોકા દ્રક્ષ્યન્તિ માધવ ॥
વાસુદેવ ઉવાચ ।

માયાવિન ઇમાં માયાં માયયા જહિ ભારત ।
માયાવી માયયા વધ્યઃ સત્યમેતદ્યુધિષ્ઠિર ॥

ક્રિયાભ્યુપાયૈર્બહુભિર્ભાયામપ્સુ પ્રયોજ્ય ચ ।
જહિ ત્વં ભરતશ્રેષ્ઠ માયાત્માનં સુયોધનમ્ ॥

ક્રિયાભ્યુપાયૈરિન્દ્રેણ નિહતા દૈત્યદાનવાઃ ।
ક્રિયાભ્યુપાયૈર્બલિભિર્બલિર્બદ્ધો મહાત્મના ॥

ક્રિયાભ્યુપાયપૂર્વં વૈ હિરણ્યાક્ષો મહાસુરઃ ।
હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ ક્રિયયૈવ નિષૂદિતૌ ॥

વૃત્રશ્ચ નિહતો રાજન્ક્રિયયૈવ મહાબલઃ । તથા પૌલસ્ત્યતનયો રાવણો નામ રાક્ષસઃ ।
રામેણ નિહતો રાજન્સાનુબન્ધઃ સહાનુગઃ ॥

ક્રિયયા યોગમાસ્થાય તથા ત્વમપિ વિક્રમ ॥

ક્રિયાભ્યુપાયૈર્નિહતૌ મયા રાજન્પુરાતનૌ ।
તારકશ્ચ મહાદૈત્યો વિપ્રચિત્તિશ્ચ વીર્યવાન્ ॥

વાતાપિરિલ્વલશ્ચૈવ ત્રિશિરાશ્ચ તથા વિભો ।
સુન્દોપસુન્દાવસુરૌ ક્રિયયૈવ નિષૂદિતૌ ॥

ક્રિયાભ્યુપાયૈરિન્દ્રેણ ત્રિદિવં ભુજ્યતે વિભો ।
ક્રિયા બલવતી રાજન્નાન્યત્કિઞ્ચિદ્યુધિષ્ઠિર ॥

દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ રાક્ષસાઃ પાર્થિવાસ્તથા ।
ક્રિયાભ્યુપાયૈર્નિહતાઃ ક્રિયાં તસ્માત્સમાચર ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

ઇત્યુક્તો વાસુદેવેન પાણ્ડવઃ સંશિતવ્રતઃ । જલસ્થં તં મહારાજ તવ પુત્રં મહાબલમ્ ।
અભ્યભાષત કૌન્તેયઃ પ્રહસન્નિવ ભારત ॥

સુયોધન કિમર્થોઽયમારમ્ભોઽપ્સુ કૃતસ્ત્વયા ।
સર્વં ક્ષત્રં ઘાતયિત્વા સ્વકુલં ચ વિશામ્પતે ॥

જલાશયં પ્રવિષ્ટોઽદ્ય વાઞ્છઞ્જીવિતમાત્મનઃ ।
ઉત્તિષ્ઠ રાજન્યુધ્યસ્વ સહાસ્માભિઃ સુયોધન ॥

સ તે દર્પો નરશ્રેષ્ઠ સ ચ માનઃ ક્વ તે ગતઃ ।
યસ્ત્વં સંસ્તભ્ય સલિલં ભીતો રાજન્વ્યવસ્થિતઃ ॥

સર્વે ત્વાં શૂર ઇત્યેવં જના જલ્પન્તિ સંસદિ ।
વ્યર્થં તદ્ભવતો મન્યે શૌર્યં સલિલશાયિનઃ ॥

ઉત્તિષ્ઠ રાજન્યુધ્યસ્વ ક્ષત્રિયોઽસિ કુલોદ્ભવઃ ।
કૌરવેયો વિશેષેણ કુલં જન્મ ચ સંસ્મર ॥

સ કથં કૌરવે વંશે પ્રશંસઞ્જન્મ ચાત્મનઃ ।
યુદ્વાત્ત્રસ્તતરસ્તોયં પ્રવિશ્ય પ્રતિતિષ્ઠસિ ॥

અયુદ્ધેન વ્યવસ્થાનં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

અનાર્યજુષ્ટમસ્વર્ગ્યં રણે રાજન્પલાયનમ્ ।
કથં પારમગત્વા હિ યુદ્ધે ત્વં વૈ જિજીવિષુઃ ॥

ઇમાન્નિપતિતાન્દૃષ્ટ્વા પુત્રાન્ભ્રાતૄન્પિતૄંસ્તથા । સમ્બન્ધિનો વયસ્યાંશ્ચ માતુલાન્બાન્ધવાંસ્તથા ।
ઘાતયિત્વા કથં તાત હદે તિષ્ઠતિ સામ્પ્રતમ્ ॥

શૂરમાની ન શૂરસ્ત્વં મૃષા વદસિ ભારત ।
શૂરોઽહમિતિ દુર્બુદ્ધે સર્વલોકસ્ય શૃણ્વતઃ ॥

ન હિ શૂરાઃ પલાયન્તે શત્રૂન્દૃષ્ટ્વા કથઞ્ચન ।
બ્રૂહિ વા ત્વં યયા વૃત્ત્યા શૂર ત્યજસિ સઙ્ગરમ્ ॥

સ ત્વમુત્તિષ્ઠ યુધ્યસ્વ વિહાય ભયમાત્મનઃ ।
ઘાતયિત્વા સર્વસૈન્યં ભ્રાતૄંશ્ચૈવ સુયોધન ॥

નેદાનીં જીવિતે બુદ્ધિઃ કાર્યા ધર્મચિકીર્ષયા ।
ક્ષત્રધર્મમુપાશ્રિત્ય ત્વદ્વિધેન સુયોધન ॥

યત્તુ કર્ણમુપાશ્રિત્ય શકુનિં ચાપિ સૌબલમ્ ।
દુઃશાસનં ચ મોહાત્ત્વમાત્માનં નાવબુદ્ધવાન્ ॥

તત્પાપં સુમહત્કૃત્વા પ્રતિયુધ્યસ્વ ભારત ।
કથં હિ ત્વદ્વિધો મોહાદ્રોચયેત પલાયનમ્ ॥

ક્વ તે તત્પૌરુષં યાતં ક્વ ચ માનઃ સુયોધન ।
ક્વ ચ વિક્રાન્તતા યાતા ક્વ ચ વિસ્ફૂર્જિતં મહત્ ॥

ક્વ તે કૃતાસ્ત્રતા યાતા કિં નુ શેષે જલાશયે ।
સ ત્વમુત્તિષ્ઠ યુધ્યસ્વ ક્ષત્રધર્મેણ ભારત ॥

અસ્માંસ્તુ વા પરાજિત્ય પ્રશાધિ પૃથિવીમિમામ્ ।
અથવા નિહતોસ્માભિર્ભૂમૌ સ્વપ્સ્યસિ ભારત ॥

એષ તે પરમો ધર્મઃ સૃષ્ટો ધાત્રા મહાત્મના ।
તં કુરુષ્વ યથાતથ્યં પૌરુષે સ્વ વ્યવસ્થિતઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તો મહારાજ ધર્મપુત્રેણ ધીમતા ।
સલિલસ્થસ્તવ સુત ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥

નૈતચ્ચિત્રં મહારાજ યદ્ભીઃ પ્રાણિનમાવિશેત્ ।
ન ચ પ્રાણભયાદ્ભીતો વ્યપયાતોઽસ્મિ ભારત ॥

અરથશ્ચાનિષઙ્ગી ચ નિહતઃ પાર્ષ્ણિસારથિઃ ।
એકશ્ચાપ્યગણઃ સઙ્ખ્યે પ્રત્યાશ્વાસમરોચયમ્ ॥

ન પ્રાણહેતોર્ન ભયાશ્ચ વિષાદાદ્વિશામ્પતે ।
ઇદમમ્ભઃ પ્રવિષ્ટોઽસ્મિ શ્રમાત્ત્વિદમનુષ્ઠિતમ્ ॥

ત્વં ચાશ્વસિહિ કૌન્તેય યે ચાપ્યનુગતાસ્તવ ।
અહમુત્થાય વઃ સર્વાન્પ્રતિયોત્સ્યામિ સંયુગે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

આશ્વસ્તા એવ સર્વે સ્મ ચિરં ત્વાં મૃગયામહે ।
તદિદાનીં સમુત્તિષ્ઠ યુધ્યસ્વેહ સુયોધન ॥

હત્વા વા સમરે પાર્થાન્સ્ફીતં રાજ્યમવાપ્નુહિ ।
નિહતો વા રણેઽસ્માભિર્વીરલોકમવાપ્સ્યસિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

યદર્થં રાજ્યમિચ્છામિ કુરૂણાં કુરુનન્દન ।
ત ઇમે નિહતાઃ સર્વે ભ્રાતરો મે જનેશ્વર ॥

ક્ષીણરત્નાં ચ પૃથિવીં હતક્ષત્રિયપુઙ્ગવામ્ ।
ન હ્યુત્સહામ્યહં ભોક્તું વિધવામિવ યોષિતમ્ ॥

અદ્યાપિ ત્વહમાશંસે ત્વાં વિજેતું યુધિષ્ઠિર ।
ભઙ્્ક્ત્વા પાઞ્ચાલપાણ્ડૂનામુત્સાહં ભરતર્ષભ ॥

ન ત્વિદાનીમહં મન્યે કાર્યં યુદ્ધેન કર્હિચિત્ ।
દ્રોણે કર્ણે ચ સંશાન્તે નિહતે ચ પિતામહે ॥

અસ્ત્વિદાનીમિયં રાજન્કેવલા પૃથિવી તવ ।
અસહાયો હિ કો રાજા રાજ્યમિચ્છેત્પ્રશાસિતુમ્ ॥

સુહૃદસ્તાદૃશાન્હત્વા પુત્રાન્ભ્રાતૄન્પિતૄનપિ ।
ભવદ્ભિશ્ચ હૃતે રાજ્યે કો નુ જીવેત માદૃશઃ ॥

અહં વનં ગમિષ્યામિ હ્યજિનૈઃ પ્રતિવાસિતઃ ।
રતિર્હિ નાસ્તિ મે રાજ્યે હતપક્ષસ્ય ભારત ॥

હતબાન્ધવભૂયિષ્ઠા હતાશ્વા હતકુઞ્જરા ।
એષા તે પૃથિવી રાજન્ભુઙ્ક્ષૈનાં વિગતજ્વરઃ ॥

વનમેવ ગમિષ્યામિ વસાનો મૃગચર્મણી ।
ન હિ મે નિર્જનસ્યાસ્તિ જીવિતેઽદ્ય સ્પૃહા વિભો ॥

ગચ્છ ત્વં ભુઙ્ક્ષ રાજેન્દ્ર પૃથિવીં નિહતેશ્વરામ્ ।
હતયોધાં નષ્ટરત્નાં શીર્ણક્ષત્રાં યથાસુખમ્ ॥
[સઞ્જય ઉવાચ ।

દુર્યોધનં તવ સુતં સલિલસ્થં મહાયશાઃ । શ્રુત્વા તુ કરુણં વાક્યમભાષત યુધિષ્ઠિરઃ ॥ ]
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

આર્તપ્રલાપાન્મા તાત સલિલસ્થઃ પ્રભાષથાઃ ।
નૈતન્મનસિ મે રાજન્વાશિતં શકુનેરિવ ॥

યદિ વાપિ સમર્થઃ સ્યાસ્ત્વં દાનાય સુયોધન ।
નાહમિચ્છેયમવનિં ત્વયા દત્તાં પ્રશાસિતુમ્ ॥

અધર્મેણ ન ગૃહ્ણીયાં ત્વયા દત્તાં મહીમિમામ્ ।
ન હિ ધર્મઃ સ્મૃતો રાજન્ક્ષત્રિયસ્ય પ્રતિગ્રહઃ ॥

ત્વયા દત્તાં ન ચેચ્છેયં પૃથિવીમખિલામહમ્ ।
ત્વાં તુ યુદ્ધે વિનિર્જિત્ય ભોક્તાઽસ્મિ વસુધામિમામ્ ॥

અનીશ્વરશ્ચ પૃથિવીં કથં ત્વં દાતુમિચ્છસિ ।
ત્વયેયં પૃથિવી રાજન્કિં ન દત્તા તદૈવ હિ ॥

ધર્મતો યાચમાનાનાં પ્રશમાર્થં કુલસ્ય નઃ ।
વાર્ષ્ણેયં પ્રથમં રાજન્પ્રત્યાખ્યાય મહાબાલમ્ ॥

કિમિદાનીં દદાસિ ત્વં કો હિ તે જિત્તવિભ્રમઃ ।
અભિયુક્તસ્તુ કો રાજા દાતુમિચ્છેદ્ધિ મેદિનીં ॥

ન ત્વમદ્ય મહીં દાતુમીશઃ કૌરવનન્દન ।
આચ્છેત્તું વા બલાદ્રાજન્સ કથં દાતુમિચ્છસિ ॥

માં તુ નિર્જિત્ય સઙ્ગ્રામે પાલયેમાં વસુન્ધરામ્ ।
સૂચ્યગ્રેણાપિ યદ્ભૂમેરપિ ભિદ્યેત ભારત ॥

તન્માત્રમપિ તન્મહ્યં ન દદાતિ પુરા ભવાન્ ।
સ કથં પૃથિવીમેતાં પ્રદદાસિ વિશામ્પતે ॥

સૂચ્યગ્રં નાત્યજઃ પૂર્વં સ કથં ત્યજસિ ક્ષિતિમ્ ॥

એવમૈશ્વર્યમાસાદ્ય પ્રશાસ્ય પૃથિવીમિમામ્ ।
કો હિ મૂઢો વ્યવસ્યેત શત્રોર્દાતું વસુન્ધરામ્ ॥

ત્વં તુ કેવલમૌર્ખ્યેણ વિમૂઢો નાવબુધ્યસે ।
પૃથિવીં દાતુકામોઽપિ જીવંસ્ત્વં નૈવ મોક્ષ્યસે ॥

અસ્માન્વા ત્વં પરાજિત્ય પ્રશાધિ પૃથિવીમિમામ્ ।
અથવા નિહતોઽસ્માભિર્વ્રજ લોકાનનુત્તમાન્ ॥

આવયોર્જીવતો રાજન્મયિ ચ ત્વયિ ચ ધ્રુવમ્ ।
સંશયઃ સર્વભૂતાનાં વિજયે નૌ ભવિષ્યતિ ॥

જીવિતં ત્વયિ દુષ્પ્રાપં મયિ યત્પરિવર્તતે ।
જીવયેયમહં કામં ન તુ ત્વં જીવિતું ક્ષમઃ ॥

દહને હિ કૃતો યત્નસ્ત્વયાઽસ્માસુ વિશેષતઃ । આશીવિષૈર્વિષૈશ્ચાપિ જલે જાપિ પ્રવેશનૈઃ ।
ત્વયા વિનિકૃતા રાજન્રાજ્યસ્ય હરણેન ચ ॥

અપ્રિયાણાં ચ વચનૈર્દ્રૌપદ્યાઃ કર્ષણેન ચ ।
એતસ્માત્કારણાત્પાપ જીવિતં ન વિદ્યતે ॥

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ યુધ્યસ્વ યુદ્ધે શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥

એવં તુ વિવિધા વાચો જયયુક્તાઃ પુનઃપુનઃ ।
કીર્તયન્તિ સ્મ તે વીરાસ્તત્રતત્ર જનાધિપ ॥