મહાભારત · અધ્યાય 9.32

એવં સન્તર્જ્યમાનસ્તુ મમ પુત્રો મહીપતિઃ ।
પ્રકૃત્યા મન્યુમાન્વીરઃ કથમાસીત્પરન્તપઃ ॥

ન હિ સન્તર્જના તેન શ્રુતપૂર્વા કથઞ્ચન ।
રાજભાવેન માન્યશ્ચ સર્વલોકસ્ય સોઽભવત્ ॥

[યસ્યાતપત્રચ્છાયાપિ સ્વકા ભાનોસ્તથા પ્રભા । ખેદાયૈવાભિમાનિત્વાત્સહેત્સૈવં કથં ગરિઃ ॥ ]

ઇયં ચ પૃથિવી સર્વા સમ્લેચ્છાટવિકા ભૃશમ્ ।
પ્રસાદાદ્ભ્રિયતે યસ્ય પ્રત્યક્ષં તવ સઞ્જય ॥

સ તથા તર્જ્યમાનસ્તુ પાણ્ડુપુત્રૈર્વિશેષતઃ ।
વિહીનશ્ચ સ્વકૈર્ભૃત્યૈર્નિર્જિતે ચાવૃતો ભૃશમ્ ॥

સ શ્રુત્વા કટુકા વાચો જયયુક્તાઃ પુનઃપુનઃ ।
કિમબ્રવીત્પાણ્ડવેયાંસ્તન્મમાચક્ષ્વ સઞ્જય ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તર્જ્યમાનસ્તદા રાજન્નુદકસ્થસ્તવાત્મજઃ ।
યુધિષ્ઠિરેણ રાજેન્દ્ર ભ્રાતૃભિઃ સહિતેન હ ॥

શ્રુત્વા સ કટુકા વાચો વિષમસ્થો નરાધિપઃ ।
દીર્ઘમુષ્ણં ચ નિઃશ્વસ્ય સલિલસ્થઃ પુનઃપુનઃ ॥

સલિલાન્તર્ગતો રાજા ધુન્વન્હસ્તૌ પુનઃપુનઃ ।
મનશ્ચકાર યુદ્ધાય રાજાનં ચાભ્યભાષત ॥

યૂયં સસુહૃદઃ પાર્થાઃ સર્વે સરથવાહનાઃ ।
અહમેકઃ પરિદ્યૂનો વિરથો હતવાહનઃ ॥

આત્તશસ્ત્રૈ રથોપેતૈર્બહુભિઃ પરિવાસ્તિઃ ।
કથમેકઃ પદાતિઃ સન્નશસ્ત્રો યોદ્ધુમુત્સહ ॥

એકૈકશશ્ચ માં યૂયં યોધયધ્વં યુધિષ્ઠિર ।
ન હ્યેકો બહુભિર્વીરૈર્ન્યાય્યો યોધયિતું યુધિ ॥

વિશેષતો વિકવચઃ શ્રાન્તશ્ચાપત્સમાશ્રિતઃ ।
ભૃશં વિક્ષતગાત્રશ્ચ શ્રાન્તવાહનસૈનિકઃ ॥

ન મે ત્વત્તો ભયં રાજન્ન ચ પાર્થાદ્વૃકોદરાત્ ।
ફલ્ગુનાદ્વાસુદેવાદ્વા પાઞ્ચાલેભ્યોઽથવા પુનઃ ॥

યમાભ્યાં યુયુધાનાદ્વા યે ચાન્યે તવ સૈનિકાઃ ।
એકઃ સર્વાનહં ક્રુદ્ધો વારયિષ્યે યુધિ સ્થિતઃ ॥

ધર્મમૂલા સતાં કીર્તિર્મનુષ્યાણાં જનાધિપ ।
ધર્મં ચૈવેહ કીર્તિં ચ પાલયન્પ્રબ્રવીમ્યહમ્ ॥

અહમુત્થાય સર્વાન્વૈ પ્રતિયોત્સ્યામિ સંયુગે ।
અન્વભ્યાશં ગતાન્સર્વાન્નિહનિષ્યામિ ભારત ॥

અદ્ય વઃ સરથાન્સાશ્વાનશસ્ત્રો વિરથોઽપિ સન્ ।
નક્ષત્રાણીવ સર્વાણિ સવિતા રાત્રિસન્ક્ષયે ॥

તેજસા નાશયિષ્યામિ સ્થિરીભવત પાણ઼્ડવાઃ ।
અદ્યાનૃણ્યં ગમિષ્યામિ ક્ષત્રિયાણાં યશસ્વિનાં ॥

બાહ્લીકદ્રોણભીષ્માણાં કર્ણસ્ય ચ મહાત્મનઃ ।
જયદ્રથસ્ય શૂરસ્ય ભગદત્તસ્ય ચોભયોઃ ॥

મદ્રરાજસ્ય શલ્યસ્ય ભૂરિશ્રવસ એવ ચ ।
પુત્રાણાં ભરતશ્રેષ્ઠ શકુનેઃ સૌબલસ્ય ચ ॥

મેત્રાણાં સુહૃદાં ચૈવ બાન્ધવાનાં તથૈવ ચ ।
પ્રાનૃણ્યમદ્ય ગચ્છામિ હત્વા ત્વાં ભ્રાતૃભિઃ સહ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતાવદુક્ત્વા વચનં વિરરામ જનાધિપઃ । સલિલાન્તર્ગતઃ શ્રીમાન્પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

દિષ્ટ્યા ત્વમપિ જાનીષે ક્ષત્રધર્મં સુયોધન ।
દિષ્ટ્યા તે વર્તતે બુદ્ધિર્યુદ્ધાયૈવ મહાભુજ ॥

દિષ્ટ્યા શૂરોઽસિ ગાન્ધારે દિષ્ટ્યા જાનાસિ સઙ્ગરમ્ ।
યસ્ત્વમેકો હિ નઃ સર્વાન્સઙ્ગરે યોદ્ભુમિચ્છસિ ॥

એક એકેન સઙ્ગમ્ય યત્તે સમ્મતમાયુધમ્ ।
તત્ત્વમાદાય યુધ્યસ્વ પ્રેક્ષકાસ્તે વયં સ્થિતાઃ ॥

અયમિષ્ટં ચ તે કામં વીર ભૂયો દદામ્યહમ્ ।
હત્વૈકં ભવ નો રાજા હતો વા સ્વર્ગમાપ્નુહિ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

એકશ્ચેદ્યોદ્ભુમાક્રન્દે વરોઽદ્ય મમ દીયતામ્ ।
આયુધાનામિયં ચાપિ મતા મે સતં ગદા ॥

ભ્રાતણાં ભવતામેકઃ શક્યં માં યોઽભિમન્યતે ।
પદાતિર્ગદયા સઙ્ખ્યે સ યુધ્યતુ મયા સહ ॥

વૃત્તાનિ રથયુદ્ધાનિ વિચિત્રામિ પદેપદે ।
ઇદમેકં ગદાયુદ્ધં ભવત્વદ્યાદ્ભુતં મહત્ ॥

અન્નાનામપિ પર્યાયં કર્તુમિચ્છન્તિ માનવાઃ ।
યુદ્ધાનામપિ પર્યાયો ભવત્વનુમતે તવ ॥

ગદયા ત્વાં મહાબાહો વિજેષ્યામિ સહાનુજમ્ । પાઞ્ચાલાન્સૃઞ્જયાંશ્ચૈવ યે ચાન્યે તવ સૈનિકાઃ ।
ન હિ મે સમ્ભ્રામો જાતુ શક્રાદપિ યુધિષ્ઠિર ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ ગાન્ધારે માં યોધય સુયોધન ।
એક એકેન સઙ્ગમ્ય સંયુગે ગદયા બલી ॥

પુરુષો ભવ ગાન્ધારે યુધ્યસ્વ સુસમાહિતઃ ।
અદ્ય તે જીવિતં નાસ્તિ યદીન્દ્રોપિ તવાશ્રયઃ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એતત્સ નરશાર્દૂલો નામૃષ્યત તવાત્મજઃ ।
સલિલાન્તર્ગતઃ શ્વભ્રે મહાનાગ ઇવ શ્વસન્ ॥

તથાઽસૌ વાક્પ્રતોદેન તુદ્યમાનઃ પુનઃપુનઃ ।
વચો ન મમૃષે રાજન્નુત્તમાશ્વઃ કશામિવ ॥

સઙ્ક્ષોભ્ય સલિલં વેગાદ્ગદામાદાય વીર્યવાન્ । અદ્રિસારમયીં ગુર્વીં કાઞ્ચનાઙ્ગદભૂષણામ્ ।
અન્તર્જલાત્સમુત્તસ્થૌ નાગેન્દ્ર ઇવ નિઃશ્વસન્ ॥

સ ભિત્ત્વા સ્તમ્ભિતં તોયં સ્કન્ધે કૃત્વાયસીં ગદામ્ ।
ઉદતિષ્ઠત પુત્રસ્તે પ્રતપન્રશ્મિવાનિવ ॥

તતઃ શૈક્યાયસીં ગુર્વી જાતરૂપપરિષ્કૃતામ્ ।
ગદાં પરામૃશદ્ધીમાન્ધાર્તરાષ્ટ્રો મહાબલઃ ॥

ગદાહસ્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા સશૃઙ્ગમિવ પર્વતમ્ ।
પ્રજાનામિવ સઙ્ક્રુદ્ધં શૂલપાણિમિવ સ્થિતમ્ ॥

*સગદો ભારતો ભાતિ પ્રતપન્ભાસ્કરો યથા* ॥

તમુત્તીર્ણં મહાબાહું ગદાહસ્તમરિન્દમમ્ ।
મેનિરે સર્વભૂતાનિ દણ્ડપાણિમિવાન્તકમ્ ॥

વજ્રહસ્તં યથા શક્રં શૂલહસ્તં યથા હરમ્ ।
દદૃશુઃ શર્વપાઞ્ચાલાઃ પુત્રં તવ જનાધિપ ॥

તમુત્તીર્ણં તુ સમ્પ્રેક્ષ્ય સમહૃષ્યન્ત સર્વશઃ ।
પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવેયાશ્ચ તેઽન્યોન્યસ્ય તલાન્દદુઃ ॥

અવહાસં તુ તં મત્વા પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
ઉદ્વૃત્ય નયને ક્રુદ્ધો દિધક્ષુરિવ પાણ્ડવાન્ ॥

ત્રિશિખાં ભ્રુકુટીં કૃત્વા સન્દષ્ટદશનચ્છદઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતસ્તાન્વૈ પાણ્ડવાન્સહ કેશવાન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

અસ્યાવહાસસ્ય ફલં પ્રતિમોક્ષ્યથ પાણ્ડવાઃ ।
ગમિષ્યથ હતાઃ સદ્યઃ સપાઞ્ચાલા યમક્ષયમ્ ॥

ઉત્થિન્તશ્ચ જલાત્તસ્માત્પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ।
અતિષ્ઠત ગદાપાણી રુધિરેણ સમુક્ષિતઃ ॥

તસ્ય શોણિતદિગ્ધસ્ય સલિલેન સમુક્ષિતમ્ ।
શરીરં સ્મ તદા ભાતિ સ્રવન્નિવ મહીધારઃ ॥

તમુદ્યતગદં વીરં મેનિરે તત્ર પાણ્ડવાઃ ।
વૈવસ્વતમિવ ક્રુદ્ધં શૂલપાણિમિવ સ્થિતમ્ ॥

સ મેઘનિનદો હર્ષાન્નર્દન્નિવ ચ ગોવૃષઃ ।
આજુહાવ તતઃ પાર્થાન્ગદયા યુધિ વીર્યવાન્ ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

એકૈકેન ચ માં યૂયમાસીદત યુધિષ્ઠિર ।
ન હ્યેકો બહુભિર્ન્યાય્યો વીરો યોધયિતું યુધિ ॥

ન્યસ્તવર્મા વિશેષેણ શ્રાન્તશ્ચાપ્સુ પરિપ્લુતઃ ।
ભૃશં વિક્ષતગાત્રશ્ચ હતવાહનસૈનિકઃ ॥

[અવશ્યમેવ યોદ્વવ્યં સર્વૈરેવ મયા સહ ।
યુક્તં ત્વયુક્તમિત્યેતદ્વેત્સિ ત્વં ચૈવ સર્વદા] ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

મા ભૂદિયં તવ પ્રજ્ઞા કથમેકં સુયોધન ।
યદાઽભિમન્યું બહવો જઘ્નુર્યુધિ મહારથાઃ ॥

[ક્ષત્રધર્મં ભૃશં ક્રૂરં નિરપેક્ષં સુનિર્ઘૃણમ્ ।
અન્યથા તુ કથં હન્યુરભિમન્યું તથાગતમ્ ॥

સર્વે ભવન્તો ધર્મજ્ઞાઃ સર્વે શૂરાસ્તનુત્યજઃ ।
ન્યાયેન યુધ્યતાં પ્રોક્તા શક્રલોકગતિઃ પરા ॥

યદ્યેકસ્તુ ન હન્તવ્યો બહુભિર્ધર્મ એવ તુ ।
તદાઽભિમન્યું બહવો નિજઘ્નુસ્ત્વન્મતે કથમ્ ॥

સર્વો વિમૃશતે જન્તુઃ કૃચ્છ્રસ્થો ધર્મદર્શનમ્ । પદસ્થઃ પિહિતં દ્વારં પરલોકસ્ય પશ્યતિ ॥ ]

આમુઞ્ચ કવચં વીર મૂર્ધજાન્યમયસ્વ ચ ।
યચ્ચાન્યદપિ તે નાસ્તિ તદપ્યાદત્સ્વ ભારત ॥

ઇમમેકં ચ તે કામં વીર ભૂયો દદામ્યહમ્ ।
પઞ્ચાનાં પાણ઼્ડવેયાનાં યેન ત્વં યોદ્ધુમિચ્છસિ ॥

તં હત્વા વૈ ભવારાજા હતો વા સ્વર્ગમાપ્નુહિ ।
ઋતે ચ જીવિતાદ્વીર યુદ્ધે કિં કુર્મ તે પ્રિયમ્ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

તતસ્તવ સુતો રાજન્વર્મ જગ્રાહ કાઞ્ચનમ્ ।
વિચિત્રં ચ શિરસ્ત્રાણં જામ્બૂનદપરિષ્કૃતમ્ ॥

સોઽવબદ્વશિરસ્ત્રાણઃ શુભકાઞ્ચનવર્મભૃત્ ।
રરાજ રાજન્પુત્રસ્તે કાઞ્ચનઃ શૈલરાડિવ ॥

સન્નદ્ધઃ સગતો રાજન્સજ્જઃ સઙ્ગ્રામમૂર્ધનિ ।
અબ્રવીત્પાણ઼્ડવાન્સર્વાન્પુત્રો દુર્યોધનસ્તવ ॥

ભ્રાતૄણાં ભવતામેકો યુધ્યતાં ગદયા મયા ।
સહદેવેન વા યોત્સ્યે ભીમેન નકુલેન વા ॥

અથવા ફલ્ગુનેનાદ્ય ત્વયા વા ભરતર્ષભ ।
યોત્સ્યેઽહં સઙ્ગરં પ્રાપ્ય વિજેષ્યે ચ રણાજિરે ॥

અહમદ્ય ગમિષ્યામિ વૈરસ્યાન્તં સુદુર્ગમમ્ ।
ગદયા પુરુષવ્યાઘ્ર હેમપટ્ટનિબદ્ધયા ॥

ગદાયુદ્ધે ન મે કશ્ચિત્સદૃશોઽસ્તીતિ ચિન્તયે ।
ગદયા વો હનિષ્યામિ સર્વાનેવ સમાગતાન્ ॥

ન મે સમર્થાઃ સર્વે વૈ યોદ્ધું ન્યાયેન કેચન । ન યુક્તમાત્મના વક્તુમેવં ગર્વોદ્ધતં વચઃ ।
અથવા સફલં હ્યેતત્કરિષ્યે ભવતાં પુરઃ ॥

અસ્મિન્મહૂર્તે સત્યં વા મિથ્યા વૈ તદ્ભવિષ્યતિ.] ગૃહ્ણાતુ ચ ગદાં યો વૈ યોત્સ્યતેઽદ્ય મયા સહ ॥