મહાભારત · અધ્યાય 9.30

મુહૂર્તાદિવ રાજેન્દ્ર સર્વં શૂન્યમદૃશ્યત ।
મત્તવારણસન્ઘુષ્ટં શિબિરં વિદ્રુતે બલે ॥

યત્ર શબ્દેન મહતા નાન્વબુધ્યન્મહારથાઃ ।
તત્ર શબ્દં ન શૃણુમો મનુષ્યસ્યાપિ કસ્યચિત્ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

હતેષુ સર્વસૈન્યેષુ પાણ્ડુપુત્રૈ રણાજિરે ।
મામકાશ્ચાવશિષ્ટાસ્તે કિમકુર્વત સઞ્જય ॥

કૃતવર્મા કૃપશ્ચૈવ દ્રોણપુત્રશ્ચ વીર્યવાન્ ।
દુર્યોધનશ્ચ મન્દાત્મા રાજા કિમકરોત્તદા ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

સમ્પ્રાદ્રુવત્સુ દારેષુ ક્ષત્રિયાણાં મહાત્મનામ્ ।
વિદ્રુતે શિબિરે શૂન્યે ભૃશોદ્વિગ્નાસ્ત્રયો રથાઃ ॥

નિશમ્ય પાણ્ડુપુત્રાણાં તદા વૈજયિનાં સ્વનમ્ । વિદ્રુતં શિબિરં દૃષ્ટ્વા સાયાહ્ને રાજગૃદ્વિનઃ ।
સ્થાનં નારોચયંસ્તત્ર તતસ્તે હદમભ્યયુઃ ॥

યુધિષ્ઠિરોઽપિ ધર્માત્મા ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રણે ।
હૃષ્ટઃ પર્યપતદ્રાજન્દુર્યોધનવધેપ્સયા ॥

માર્ગમાણાસ્તુ સઙ્ક્રુદ્ધાસ્તવ પુત્રં જયૈષિણઃ ।
યત્નતોઽન્વેષમાણાસ્તે નૈવાપશ્યઞ્જનાધિપમ્ ॥

યદા દુર્યોધનો યુદ્ધં ત્યક્ત્વા પદ્ભ્યાં પરાક્રમમત્ ।
તં હદં પ્રાવિશચ્ચાપિ વિષ્ટભ્યાપઃ સ્વમાયયા ॥

યદા તુ પાણ્ડવાઃ સર્વે સુપરિશ્રાન્તવાહનાઃ ।
તતઃ સ્વશિબિરં પ્રાપ્ય વ્યતિષ્ઠન્ત સસૈનિકાઃ ॥

તતઃ કૃપશ્ચ દ્રૌણિશ્ચ કૃતવર્મા ચ સાત્વતઃ ।
સન્નિવિષ્ટેષુ પાર્થેષુ પ્રયયુસ્તં હદં શનૈઃ ॥

તે તં હદં સમાસાદ્ય યત્ર શેતે જનાધિપઃ ।
અભ્યભાષન્ત દુર્ધર્ષં રાજાનં સુપ્તમમ્ભસિ ॥

રાજન્નુત્તિષ્ઠ યુધ્યસ્વ સહાસ્માભિર્યુધિષ્ઠિરમ્ ।
જિત્વા વા પૃથિવીં ભુઙ્ક્ષ્વ હતો વા સ્વર્ગમાપ્નુહિ ॥

તેષામપિ બલં સર્વં હતં દુર્યોધન ત્વયા ।
પ્રતિવિદ્ધાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં યે શિષ્ટાસ્તત્ર સૈનિકાઃ ॥

ન તે વેગં વિષહિતું શક્તાસ્તવ વિશામ્પતે ।
અસ્માભિરપિ ગુપ્તસ્ય તસ્માદુત્તિષ્ઠ ભારત ॥
દુર્યોધન ઉવાચ ।

દિષ્ટ્યા પશ્યામિ વો મુક્તાનીદૃશાત્પુરુષક્ષયાત્ ।
પાણ્ડુકૌરવસમ્મર્દાજ્જીવમાનાન્નરર્ષભાન્ ॥

વિજેષ્યામો વયં સર્વે વિશ્રાન્તા વિગતક્લમાઃ । ભવન્તશ્ચ પરિશ્રાન્તા વયં ચ ભૃશવિક્ષતાઃ ।
ઉદીર્ણં ચ બલં તેષાં તેન યુદ્ધં ન રોચયે ॥

ન ત્વેતદદ્ભુતં વીરા યદ્વો મહદિદં મનઃ ।
અસ્માસુ ચ પરા શક્તિર્ન તુ કાલઃ પરાક્રમે ॥

વિશ્રમ્યૈકાં નિશામદ્ય ભવદ્ભિઃ સહિતો રણે ।
પ્રતિયોત્સ્યામ્યહં શત્રૂઞ્શ્વો ન સ્યાચ્ચ શ્રમો મમ ॥
સઞ્જય ઉવાચ ।

એવમુક્તોઽબ્રવીદ્દ્રૌણી રાજાનં યુદ્ધદુર્મદમ્ ।
ઉત્તિષ્ઠ રાજન્ભદ્રં તે વિજેષ્યામો વયં પરાન્ ॥

ઇષ્ટાપૂર્તેન દાનેન સત્યેન ચ જપેન ચ ।
શપે રાજન્યથા હ્યદ્ય નિહનિષ્યામિ સોમકાન્ ॥

મા સ્મ યજ્ઞકૃતાં પ્રીતિમાપ્નુયાં સજ્જનોચિતામ્ ।
યદીમાં રજનીં વ્યુષ્ટાં ન હિ હન્મિ પરાન્રણે ॥

નાહત્વા સર્વપાઞ્ચાલાન્વિમોક્ષ્યે કવચં વિભો ।
ઉત્તિષ્ઠ ત્વં બ્રવીમ્યેતત્તન્મે શૃણુ જનાધિપ ॥

તેષુ સમ્બાષમાણેષુ વ્યાધાસ્તં દેશમાયયુઃ ।
માંસભારપરિશ્રાન્તાઃ પાનીયાર્થં યદૃચ્છયા ॥

તે હિ નિત્યં મહારાજ ભીમસેનસ્ય લુબ્ધકાઃ ।
માંસભારાનુપાજહ્નુર્ભક્ત્યા પરમયા વિભો ॥

તે તત્ર ધિષ્ઠિતાસ્તેષાં સર્વં તદ્વચનં રહઃ ।
દુર્યોધનવચશ્ચૈવ શુશ્રુવુઃ સઙ્ગતા મિથઃ ॥

તેઽપિ સર્વે મહેષ્વાસા અયુદ્ધાર્થિનિ કૌરવે ।
નિર્બન્ધં પરમં ચક્રુસ્તદા વૈ યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

તાંસ્તથા સમુદીક્ષ્યાથ કૌરવાણાં મહારથાન્ ।
અયુદ્ધમનસં ચૈવ રાજાનં સ્થિતમમ્ભસિ ॥

તેષાં શ્રુત્વા ચ સંવાદં રાજ્ઞશ્ચ સલિલે સતઃ ।
વ્યાધા હ્યજાનન્રાજેન્દ્ર સલિલસ્થં સુયોધનમ્ ॥

તે પૂર્વં પાણ્ડુપુત્રેણ પૃષ્ટા હ્યાસન્સુતં તવ ।
યદૃચ્છોપગતાસ્તત્ર રાજાનં પરિમાર્ગતા ॥

તતસ્તે પાણ્ડુપુત્રસ્ય સ્મૃત્વા તદ્ભાષિતં તદા ।
અન્યોન્યમબ્રુવન્રાજન્મૃગવ્યાધાઃ શનૈરિવ ॥

દુર્યોધનં ખ્યાપયામો ધનં દાસ્યતિ પાણ્ડવઃ ।
સુવ્યક્તમિહ નઃ ખ્યાતો હદે દુર્યોધનોનૃપઃ ॥

તસ્માદ્ગચ્છામહે સર્વે યત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરઃ ।
આખ્યાતું સલિલે સુપ્તં દુર્યોધનમમર્ષણમ્ ॥

ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજં તસ્મૈ ભીમસેનાય ધીમતે ।
શયાનં સલિલે સર્વે કથયામો ધનુર્ભૃતે ॥

સ નો દાસ્યતિ સુપ્રીતો ધનાનિ બહુલાન્યુત ।
કિં નો માંસેન શુષ્કેણ પરિક્લિષ્ટેન શોષિણા ॥

એવમુક્ત્વા તુ તે વ્યાધાઃ સમ્પ્રહૃષ્ટા ધનાર્થિનઃ ।
માંસભારાનુપાદાય પ્રયયુઃ શિબિરં પ્રતિ ॥

પાણ઼્ડવાશ્ચ મહારાજ લબ્ધલક્ષાઃ પ્રહારિણઃ ।
અપશ્યમાનાઃ સમરે દુર્યોધનમવસ્થિતમ્ ॥

નિકૃતિજ્ઞસ્ય પાપસ્ય તસ્યાભિગમનેપ્સયા ।
ચારાન્સમ્પ્રેષયામાસુઃ સમન્તાત્તદ્રણાજિરે ॥

આગમ્ય તુ તતઃ સર્વે નષ્ટં દુર્યોધનં નૃપમ્ ।
ન્યવેદયન્ત સહિતા ધર્મરાજસ્ય સૈનિકાઃ ॥

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ચારાણાં ભરતર્ષભ ।
ચિન્તામભ્યગમત્તીવ્રાં નિશશ્વાસ ચ પાર્થિવઃ ॥

અરિશેષે જીવતિ તુ સન્દિગ્ધો વિજયો ભવેત્ ।
રાજ્યં લભે કથં તદ્વિ પૂજિતં વિજયાદિભિઃ ॥

અથ સ્થિતાનાં પાણ્ડૂનાં દીનાનાં ભરતર્ષભ ।
તસ્માદ્દેશાદપક્રમ્ય ત્વરિતા લુબ્ધકા વિભો ॥

આજગ્મુઃ શિબિરં હૃષ્ટા દૃષ્ટ્વા દુર્યોધનં નૃપમ્ ।
વાર્યમાણાઃ પ્રવિષ્ટાશ્ચ ભીમસેનસ્ય પશ્યતઃ ॥

તે તુ પાણ્ડવમાસાદ્ય ભીમસેનં મહાબલમ્ ।
તસ્મૈ તત્સર્વમાચખ્યુર્યદ્વૃત્તં યચ્ચ વૈ શ્રુતમ્ ॥

તતો વૃકોદરો રાજન્દત્ત્વા તેષાં ધનં બહુ ।
ધર્મરાજાય તત્સર્વમાચચક્ષે પરન્તપઃ ॥

અસૌ દુર્યોધનો રાજન્વિજ્ઞાતો મમ લુબ્ધકૈઃ ।
સંસ્તભ્ય સલિલં શેતે યસ્યાર્થે પરિતપ્યસે ॥

તદ્વચો ભીમસેનસ્ય પ્રિયં શ્રુત્વા વિશામ્પતે ।
અજાતશત્રુઃ કૌન્તેયો હૃષ્ટોઽભૂત્સહ સોદરૈઃ ॥

તં ચ શ્રુત્વા મહેષ્વાસં પ્રવિષ્ટં સલિલહદે ।
ક્ષિપ્રમેવ તતોઽગચ્છન્પુરસ્કૃત્ય જનાર્દનમ્ ॥

તતઃ કિલકિલાશબ્દઃ પ્રાદુરાસીદ્વિશામ્પતે ।
પાણ્ડવાનાં પ્રહૃષ્ટાનાં પાઞ્ચાલાનાં ચ સર્વશઃ ॥

સિંહનાદાંસ્તતશ્ચક્રુઃ ક્ષ્વેડાશ્ચ ભરતર્ષભ ।
ત્વરિતાઃ ક્ષત્રિયા રાજન્નુદક્રોશન્પરસ્પરમ્ ॥

જ્ઞાતઃ પાપો ધાર્તરાષ્ટ્રો દૃષ્ટશ્ચેત્યસકૃદ્રણે ।
પ્રાક્રોશન્સોમકાસ્તત્ર હૃષ્ટરૂપાઃ સમન્તતઃ ॥

તેષામાશુ પ્રયાતાનાં રથાનાં તત્ર વેગિનામ્ ।
વભૂવ તુમુલઃ શબ્દો દિવસ્પૃક્ પૃથિવીપતે ॥

દુર્યોધનં પરીપ્સન્તસ્તત્રતત્ર યુધિષ્ઠિરમ્ ।
અન્વયુસ્ત્વરિતાસ્તે વૈ રાજાનં શ્રાન્તવાહનાઃ ॥

અર્જુનો ભીમસેનશ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાઞ્ચાલ્યઃ શિખણ્ડી ચાપરાજિતઃ ॥

ઉત્તમૌજા યુધામન્યુઃ સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ । પાઞ્ચાલાનાં ચ યે શિષ્ટા દ્રૌપદેયાશ્ચ ભારત ।
હયાશ્ચ સર્વે નાગાશ્ચ શતશશ્ચ પદાતયઃ ॥

તતઃ પ્રાપ્તો મહારાજ ધર્મરાજઃ પ્રતાપવાન્ ।
દ્વૈપાયનહદં ઘોરં યત્ર દુર્યોધનોઽભવત્ ॥

શીતામલજલં હૃદ્યં દ્વિતીયમિવ સાગરમ્ ।
માયયા સલિલં સ્તભ્ય યત્રાભૂત્તે સ્થિતઃ સુતઃ ॥

અત્યદ્ભુતેન વિધિના દૈવયોગેન ભારત । સલિલાન્તર્ગતઃ શેતે દુર્દર્શઃ કસ્યચિત્પ્રભો ।

માનુષસ્ય મનુષ્યેન્દ્ર ગદાહસ્તો જનાધિપઃ ॥

તતો દુર્યોધનો રાજા સલિલાન્તર્ગતો વસન્ ।
શુશ્રુવે તુમુલં શબ્દં જલદોપમનિઃસ્વનમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરશ્ચ રાજેન્દ્ર તં હદં સહ સોદરૈઃ ।
આજગામ મહારાજ તવ પુત્રવધાય વૈ ॥

મહતા શઙ્ખનાદેન રથનેમિસ્વનેન ચ ।
ઊર્ધ્વં ધુન્વન્મહારેણું કમ્પયંશ્ચાપિ મેદિનીમ્ ॥

યૌધિષ્ઠિરસ્ય સૈન્યસ્ય શ્રુત્વા શબ્દં મહારથાઃ ।
કૃતવર્મા કૃપો દ્રૌણી રાજાનમિદમબ્રુવન્ ॥

ઇમે હ્યાયાન્તિ સંહૃષ્ટાઃ પાણ્ડવા જિતકાશિનઃ ।
અપયાસ્યામહે તાવદનુજાનાતુ નો ભવાન્ ॥

દુર્યોધનસ્તુ તચ્છ્રુત્વા તેષાં તત્ર તરસ્વિનામ્ ।
તથેત્યુક્ત્વા હદં તં વૈ માયયાઽસ્તમ્ભયત્પ્રભો ॥

તે ત્વનુજ્ઞાપ્ય રાજાનં ભૃશં શોકપરાયણાઃ ।
જગ્મુર્દૂરે મહારાજ કૃપપ્રભૃતયો રથાઃ ॥

તે ગત્વા દૂરમધ્વાનં ન્યગ્રોધં પ્રેક્ષ્ય મારિષ ।
ન્યવિશન્ત ભૃશં શ્રાન્તાશ્ચિન્તયન્તો નૃપં પ્રતિ ॥

વિષ્ટભ્ય સલિલં સુપ્તો ધાર્તરાષ્ટ્રો મહાબલઃ ।
પાણ્ડવાશ્ચાપિ સમ્પ્રાપ્તાસ્તં દેશં યુદ્ધમીપ્સવઃ ॥

કથં નુ યુદ્ધં ભવિતા કથં રાજા ભવિષ્યતિ ।
કથં નુ પાણ્ડવા રાજન્પ્રતિપત્સ્યન્તિ કૌરવમ્ ॥

ઇત્યેવં ચિન્તયાનાસ્તુ રથેભ્યોઽશ્વાન્વિમુચ્ય તે ।
તત્રાસાઞ્ચક્રિરે રાજન્કૃપપ્રભૃતયો રથાઃ ॥