મહાભારત · અધ્યાય 9.18

પાતિતે યુધિ દુર્ધર્ષે મદ્રરાજે મહારથે ।
તાવકાસ્તવ પુત્રાશ્ચ પ્રાયશો વિમુખાઽભવન્ ॥

વણિજો નાવિ ભિન્નાયાં યથાગાધે મહાર્ણવે ।
અપારે પારમિચ્છન્તો હતે શૂરે મહાત્મનિ ॥

મદ્રરાજે મહારાજ વિત્રસ્તાઃ શરવિક્ષતાઃ ।
અનાથા નાથમિચ્છન્તો મૃગાઃ સિંહાર્દિતા ઇવ ॥

વૃષા યથા ભગ્નશૃઙ્ગાઃ શીર્ણદન્તા યથા ગજાઃ ।
મધ્યાહ્ને પ્રત્યપાયામ નિર્જિતાઽજાતશત્રુણા ॥

ન સંસ્થાતુમનીકાનિ ન ચ રાજન્પરાક્રમે ।
આસીદ્બુદ્ધિર્હતે શલ્યે તવ યોધસ્ય કસ્યચિત્ ॥

ભીષ્મે દ્રોણે ચ નિહતે સૂતપુત્રે ચ પાતિતે ।
યદ્દુઃખં તવ યોધાનાં ભયં ચાસીદ્વિશામ્પતે ॥

તદ્ભયં સ ચ નઃ શોકો ભૂય એવાભ્યવર્તત ।
નિરાશાશ્ચ જયે રાજન્હતે શલ્યે મહારથે ॥

હતપ્રવીરા વિધ્વસ્તા નિકૃત્તાશ્ચ શિતૈઃ શરૈઃ ।
મદ્રરાજે હતે રાજન્યોધાસ્તે પ્રાદ્રવન્ભયાત્ ॥

અશ્વાનન્યે ગજાનન્યે રથાનન્યે મહારથાઃ ।
આરુહ્ય જવસમ્પન્ના પાદાતાઃ પ્રાદ્રવંસ્તથા ॥

દ્વિસાહસ્રાશ્ચ મહાતઙ્ગા ગિરિરૂપાઃ પ્રહારિણઃ ।
xxપ્રાદ્રવન્હતે શલ્યે અઙ્કુશાઙ્ગુષ્ઠનોદિતાઃ ॥

તે રણાદ્ભરતશ્રેષ્ઠ તાવકાઃ પ્રાદ્રવન્દિશઃ ।
ધાવતશ્ચાપ્યપશ્યામ શ્વસમાનાઞ્શરાહતાન્ ॥

તાન્પ્રભગ્નાન્હતાન્દૃષ્ટ્વા હતોત્સાહાન્પરાજિતાન્ ।
અભ્યવર્તન્ત પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવાશ્ચ જયૈષિણઃ ॥

બાણશબ્દરવાશ્ચાપિ સિંહનાદાશ્ચ પુષ્કલાઃ ।
શઙ્ખશબ્દશ્ચ શૂરાણાં દારુણઃ સમપદ્યત ॥

દૃષ્ટ્વા તુ કૌરવં સૈન્યં ભયત્રસ્તં પ્રવિદ્રુતમ્ ।
અન્યોન્યં સમભાષન્ત પાઞ્ચાલાઃ પાણ્ડવૈઃ સહ ॥

અદ્ય રાજા સત્યધૃતિર્હતામિત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
અદ્ય દુર્યોધનો હીનો દીપ્તયા નૃપતિશ્રિયા ॥

અદ્ય શ્રુત્વા હતં પુત્રં ધૃતરાષ્ટ્રો જનેશ્વરઃ ।
નિઃસઞ્જ્ઞઃ પતિતો ભૂમૌ કિલ્બિષં પ્રતિપત્સ્યતે ॥

અદ્ય જાનાતિ બીભત્સું સમર્થં સ્વધન્વિનામ્ ।
અદ્યાત્માનં ચ દુર્મેધા ગર્હયિષ્યતિ પાપકૃત્ ॥

અદ્ય ક્ષત્તુર્વચઃ સત્યં સ્મરતાં બ્રુવતો હિતમ્ । અદ્યપ્રભૃતિ પાર્થં ચ પ્રેષ્યભૂત ઇવાચરન્ ।
વિજાનાતુ નૃપો દુઃખં યત્પ્રાપ્તં પાણ્ડુનન્દનૈઃ ॥

અદ્ય કૃષ્ણસ્ય માહાત્મ્યં વિજાનાતુ મહીપતિઃ ।
અદ્યાર્જુનધનુર્ઘોષં ઘોરં જાનાતુ સંયુગે ॥

અત્ત્રાણાં ચ બલં સર્વં બાહ્વોશ્ચ બલમાહવે ।
પુત્રાણાં ચ વધં ઘોરં ભીમેન શ્રોષ્યતે નૃપઃ ॥

અદ્ય જ્ઞાસ્યતિ ભીમસ્ય બલં ઘોરં મહાત્મનઃ ।
હતે દુર્યોધને યુદ્ધે શક્રેણેવ તુ શમ્બરે ॥

યત્કૃતં ભીમસેનેન દુઃશાસનવધે તદા । કોઽન્યઃ કર્તાઽસ્તિ તલ્લોકે ઋતે ભીમાન્મહાબલાત્ ।

અદ્ય જ્યેષ્ઠસ્ય જાનીતાં પાણ્ડવસ્ય પરાક્રમમ્ ।
મદ્રરાજં હતં શ્રુત્વા દેવૈરપિ સુદુઃસહમ્ ॥

અદ્ય જ્ઞાસ્યતિ સઙ્ગ્રામે માદ્રીપુત્રૌ સુદુઃસહૌ ।
નિહતે સૌબલે વીરે ગાન્ધારેષુ ચ સર્વશઃ ॥

xxxx ન તેષાં સ્યાદ્યેષાં યોદ્ધા ધનઞ્જયઃ ।
xxxxx ધૃષ્ટદ્યુમ્નશ્ચ પાર્ષતઃ ॥

xxxx પઞ્ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
શિખણ્ડી ચ મહેષ્વાસો રાજા ચૈવ યુધિષ્ઠિરઃ ॥

યેષાં ચ જગતો નાથો નાથઃ કૃષ્ણો જનાર્દનઃ ।
કથં તેષાં જયો ન સ્યાદ્યેષાં ધર્મો વ્યપાશ્રયઃ ॥

લાભસ્તેષાં જયસ્તેષાં કુતસ્તેષાં પરાભવઃ ।
યેષાં નાથો હૃષીકેશઃ સર્વલોકવિભુર્હરિઃ ॥

ભીષ્મં દ્રોણં ચ કર્ણં ચ મદ્રરાજાનમેવ ચ ।
તથાઽન્યાન્નૃપતીન્વીરાઞ્શતશોઽથ સહસ્રશઃ ॥

કોઽન્યઃ શક્તો રણે જેતુમૃતે પાર્થાદ્યુધિષ્ઠિરાત્ ।
યસ્ય નાથો હૃષીકેશઃ સદા સત્યયશોનિધિઃ ॥

ઇત્યેવં વદમાનાસ્તે હર્ષેણ મહતા યુતાઃ ।
પ્રભગ્નાંસ્તાવકાન્યોધાન્સંહૃષ્ટાઃ પૃષ્ઠતોઽન્વયુઃ ॥

ધનઞ્જયો રથાનીકમભ્યવર્તત વીર્યવાન્ ।
માદ્રીપુત્રૌ ચ શકુનિં સાત્યકિશ્ચ મહારથઃ ॥

તાન્પ્રેક્ષ્ય દ્રવતઃ સર્વાન્ભીમસેનભયાર્દિતાન્ ।
દુર્યોધનસ્તદા સૂતમબ્રવીદ્વિસ્મયન્નિવ ॥

મામતિક્રમતે પાર્થો ધનુષ્પાણિમવસ્થિતમ્ ।
જઘને સર્વસૈન્યાનાં શનૈરશ્વાન્પ્રચોદય ॥

જઘને યુધ્યમાનં હિ કૌન્તેયો માં ન સંશયઃ ।
નોત્સહેદભ્યતિક્રાન્તું વેલામિવ મહોદધિઃ ॥

પશ્ય સૈન્યં મહત્સૂત પાણ્ડવૈઃ સમભિદ્રુતમ્ ।
સૈન્યરેણું સમુદ્ભૂતં પશ્ય ચૈનં સમન્તતઃ ॥

સિંહનાદાંશ્ચ સમુદ્ભૂતં પશ્ય ચૈનં સમન્તતઃ ॥
તસ્માદ્યાહિ શનૈઃ સૂત જઘનં પરિપાલય ॥

મયિ સ્થિતે ચ સમરે નિરુદ્ધેષુ ચ પાણ્ડુષુ ।
પુનરાવર્તતે તૂર્ણં મામકં બલમોજસા ॥

તચ્છ્રુત્વા તવ પુત્રસ્ય શૂરસ્ય સદૃશં વચઃ ।
સારથિર્હેમસઞ્છન્નાઞ્શરૈરશ્વાનચોદયત્ ॥

ગજાશ્વરથિભિર્હીનાસ્ત્યક્તાત્માનઃ પદાતયઃ ।
એકવિંશતિસાહસ્રાઃ સંયુગાયાવતસ્થિરે ॥

નાનાદેશસમુદ્ભૂતા નાનારઞ્જિતવાસસઃ ।
અવસ્થિતાસ્તદા યોધાઃ પ્રાર્થયન્તો મહદ્યશઃ ॥

તેષામાપતતાં તત્ર સંહૃષ્ટાનાં પરસ્પરમ્ ।
સમ્મર્દઃ સુમહાઞ્ચજ્ઞે ઘોરરૂપો ભયાનકઃ ॥

ભીમસેનં તદા રાજન્ધૃષ્ટદ્યુમ્નં ચ પાર્ષતમ્ ।
બલેન ચતુરઙ્ગેણ નાનાદેશ્યાનવારયત્ ॥

ભીમમેવાભ્યવર્તન્ત રણેઽન્યે તુ પદાતયઃ ।
પ્રક્ષ્વેડ્યાસ્ફોટ્ય સંહૃષ્ટા વીરલોકં યિયાસવઃ ॥

આસાદ્ય ભીમસેનં તુ સંરબ્ધા યુદ્ધદુર્મદાઃ । ધાર્તરાષ્ટ્રા વિનેદુર્હિ નાન્યામકથનયન્કથામ્ ।
પરિવાર્ય રણે ભીમં નિજઘ્નુસ્તે સમન્તતઃ ॥

સ વધ્યમાનઃ સમરે પદાતિગણસંવૃતઃ ।
ન ચચાલ તતઃ સ્થાનાન્મૈનાક ઇવ પર્વતઃ ॥

તે તુ ક્રુદ્ધા મહારાજ પાણ્ડવસ્ય મહારથમ્ ।
નિગ્રહીતું પ્રવૃત્તા હિ યોધાંશ્ચાન્યાનવારયન્ ॥

અક્રુધ્યત રણે ભીમસ્તૈસ્તદા પર્યવસ્થિતૈઃ ।
સોઽવતીર્ય રથાત્તૂર્ણં પદાતિઃ સમવસ્થિતઃ ॥

જાતરૂપપ્રતિચ્છન્નાં પ્રગૃહ્ય મહતીં ગદામ્ ।
અવધીત્તાવકાન્યોધાન્દણ્ડપાણિરિવાન્તકઃ ॥

રથાશ્વવિપ્રહીણાંસ્તુ તાન્ભીમો ગદયા બલી ।
એકવિંશતિસાહસ્રાન્પદાતીન્સમપોથયત્ ॥

હત્વા તત્પુરુષાનીકં ભીમઃ સત્યપરાક્રમઃ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નં પુરસ્કૃત્ય ન ચિરાત્પ્રત્યદૃશ્યત ॥

પાદાતા નિહતા ભૂમૌ શિશ્યિરે રુધિરોક્ષિતઃ ।
સમ્ભગ્ના ઇવ વાતેન કર્ણિકારાઃ સુપુષ્પિતાઃ ॥

નાનાશસ્ત્રસમાયુક્તા નાનાકુણ્ડલધારિણઃ ।
નાનાજાત્યા હતાસ્તત્ર નાદેશસમાગતાઃ ॥

પતાકાધ્વજસઞ્છન્નં પદાતીનાં મહદ્બલમ્ ।
નિકૃત્તં વિબભૌ રૌદ્રં ઘોરરૂપં ભયાવહમ્ ॥

યુધિષ્ઠિરપુરોગાશ્ચ સહસૈન્યા મહારથાઃ ।
અભ્યધાવન્મહાત્માનં પુત્રં દુર્યોધનં તવ ॥

તે સર્વે તાવકાન્દૃષ્ટ્વા મહેષ્વાસાન્પરાઙ્મુખાન્ ।
નાભ્યવર્તન્ત તે પુત્રં વેલામિવ મહોર્મયઃ ॥

તદદ્ભુતમપશ્યામ તવ પુત્રસ્ય પૌરુષમ્ ।
યદેકં સહિતાઃ પાર્થા ન શેકુરતિવર્તિતુમ્ ॥

નાતિદૂરાપયાતં તુ કૃતબુદ્વિ પલાયને ।
દુર્યોધનઃ સ્વકં સૈન્યમબ્રવીદ્ભૃશવિક્ષતમ્ ॥

ન તં દેશં પ્રપશ્યામિ પૃથિવ્યાં પર્વતેષુ ચ ।
યત્ર યાતાન્ન વા હન્યુઃ પાણ્ડવાઃ કિં સૃતેન વઃ ॥

અલ્પં ચ બલમેતેષાં કૃષ્ણૌ ચ ભૃશવિક્ષતૌ ।
યદિ સર્વેઽત્ર તિષ્ઠામો ધ્રુવં નો વિજયો ભવેત્ ॥

વિપ્રયાતાંસ્તુ વો ભિન્નાન્પાણ્ડવાઃ કૃતવિપ્રિયાઃ ।
અનુયાય હનિષ્યન્તિ શ્રેયાન્નઃ સમરે વધઃ ॥

શૃણ્વન્તુ ક્ષત્રિયાઃ સર્વે યાવન્તોઽત્ર સમાગતાઃ ।
યદા શૂરં ચ ભીરું ચ મારયત્યન્તકઃ સદા ॥

કો નુ મૂઢો ન યુધ્યેત પુરુષઃ ક્ષત્રિયો ધ્રુવમ્ ।
શ્રેયાન્નો ભીમસેનસ્ય ક્રુદ્ધસ્યાભિમુખે સ્થિતઃ ॥

સુખઃ સાઙ્ગ્રામિકો મૃત્યુર્દુઃખો વ્યાધિજરાદિભિઃ ।
મર્ત્યેનાવશ્યમર્તવ્યં ગૃહેષ્વપિ કદાચન ॥

યુધ્યતઃ ક્ષત્રધર્મેણ મૃત્યુરેષ સનાતનઃ ।
હત્વેહ સુખમાપ્નોતિ હતઃ પ્રેત્ય મહત્ફલમ્ ॥

ન યુદ્ધધર્માચ્છ્રેયાન્વૈ પન્થાઃ સ્વર્ગસ્ય કૌરવાઃ ।
અચિરેણૈવ તાઁલ્લોકાન્હતો યુદ્ધે સમશ્નુતે ॥

શ્રુત્વા તદ્વચનં તસ્ય પૂજયિત્વા ચ પાર્થિવાઃ ।
પુનરેવાભ્યવર્તન્ત પાણ્ડવાનાતતાયિનઃ ॥

તાનાપતત એવાશુ વ્યૂઢાનીકાઃ પ્રહારિણઃ ।
પ્રત્યુદ્યયુસ્તદા પાર્થા જયગૃદ્ધાઃ પ્રમન્યવઃ ॥

ધનઞ્જયો રથેનાજાવભ્યવર્તત વીર્યવાન્ ।
વિશ્રુતં ત્રિષુ લોકેષુ વ્યાક્ષિપન્ગાણ્ડિવં ધનુઃ ॥

માદ્રીપુત્રૌ ચ શકુનિં સાત્યકિશ્ચ મહાબલઃ ।
જવેનાભ્યપતન્હૃષ્ટા યત્તા વૈ તાવકં બલમ્ ॥