મહાભારત · અધ્યાય 9.15

તતઃ સેના તવ વિભો મદ્રરાજપુરસ્કૃતા ।
પુનરભ્યદ્રવત્પાર્થાન્વેગેન મહતા રણે ॥

પીડિતાસ્તાવકાઃ સર્વે પ્રધાવન્તો રણોત્કટાઃ ।
ક્ષણેન ચૈવ પાર્થાંસ્તે બહુત્વાત્સમલોડયન્ ॥

તે વધ્યમાનાઃ સમરે પાણ્ડવા નાવતસ્થિરે ।
ક્ષણેનૈવ મહારાજ પશ્યતોઃ કૃષ્ણપાર્થયોઃ ॥

તતો ધનઞ્જયઃ ક્રુદ્ધઃ કૃપં સહ પદાનુગૈઃ ।
અવાકિરચ્છરૌઘેણ કૃતવર્માણમેવ ચ ॥

શકુનિં સહદેવસ્તુ સહસૈન્યમવાકિરત્ ।
નકુલઃ પાર્શ્વતઃ સ્થિત્વા મદ્રરાજમયોધયત્ ॥

દ્રૌપદેયા નરેન્દ્રાશ્ચ ભૂયિષ્ઠાન્સમવારયન્ ।
દ્રોણપુત્રં ચ પાઞ્ચાલ્યઃ શિખણ્ડી સમવારયત્ ॥

ભીમસેનસ્તુ રાજાનં ગદાપાણિરવારયત્ ।
શલ્યં તુ સહ સૈન્યેન કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં સંસક્તં તત્રતત્ર હ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનામ્ ॥

તત્ર પશ્યામહે કર્મ શલ્યસ્યાતિમહદ્રણે ।
યદેકઃ સર્વસૈન્યાનિ પાણ્ડવાનામયોધયત્ ॥

વ્યદૃશ્યત તદા શલ્યો યુધિષ્ઠિરસમીપતઃ ।
ક્રૂરશ્ચન્દ્રમસોઽભ્યાશે શનૈશ્ચર ઇવ ગ્રહઃ ॥

પીડયિત્વા તુ રાજાનં શરૈરાશીવિષોપમૈઃ ।
અભ્યધાવત્પુનર્ભીમં શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

તસ્ય તલ્લાઘવં દૃષ્ટ્વા તથૈવ ચ કૃતાસ્ત્રતામ્ ।
અપૂજયન્નનીકાનિ પરેષાં તાવકાનિ ચ ॥

પીડ્યમાનાસ્તુ શલ્યેન પાણ્ડવા ભૃશાવિક્ષતાઃ ।
પ્રાદ્રવન્ત રણં હિત્વા ક્રોશમાને યુધિષ્ઠિરે ॥

વધ્યમાનેષ્વનીકેષુ મદ્રરાજેન પાણ્ડવઃ ।
અમર્ષવશમાપન્નો ધર્મરાજો યુધિષ્ઠિરઃ ॥

તતઃ પૌરુષમાસ્થાય મદ્રરાજમતાડયત્ ।
જયો વાઽસ્તુ વધો વેતિ કૃતબુદ્ધિર્મહારથઃ ॥

સમાહૂયાબ્રવીત્સર્વાન્ભ્રાતૄન્કૃષ્ણં ચ પાણ્ડવઃ ॥

ભીષ્મો દ્રોણશ્ચ કર્ણશ્ચ યે ચાન્યે પૃથિવીક્ષિતઃ । કૌરવાર્થે પરાક્રાન્તાઃ સઙ્ગ્રામે નિધનં ગતાઃ ।
યથાભાગં યથોત્સાહં ભવન્તઃ કૃતપૌરુષાઃ ॥

ભાગોઽવશિષ્ટ એકોઽયં મમ શલ્યો મહારથઃ ।
સોઽહમદ્ય યુધા જેતુમાશંસે મદ્રકાધિપમ્ ॥

તત્ર યન્માનસં મહ્યં તત્સર્વં નિગદામિ વઃ ।
ચક્રરક્ષાવિમૌ વીરૌ મમ માદ્રવતીસુતૌ ॥

અજેયૌ વાસવેનાપિ સમરે શૂરસમ્મતૌ ।
સાધ્વિમૌ માતુલં યુદ્ધે ક્ષત્રધર્મપુરસ્કૃતૌ ॥

મદર્થે પ્રતિયુધ્યેતાં માનાર્હૌ સત્યસઙ્ગરૌ । માં વા શલ્યો રણે હન્તા તં વાઽહં ભદ્રમસ્તુ વઃ ।
ઇતિ સત્યામિમાં વાણીં લોકવીરા નિબોધત ॥

યોત્સ્યેઽહં માતુલેનાદ્ય ક્ષાત્રધર્મેણ પાર્થિવાઃ ।
સ્વમંશમભિસન્ધાય વિજયાયેતરાય વા ॥

તસ્ય મેઽપ્યધિકં શસ્ત્રં સર્વોપકરણાનિ ચ ।
સંયુજ્યન્તાં રથે ક્ષિપ્રં શાસ્ત્રવદ્રથયોજકૈઃ ॥

શૈનેયો દક્ષિણં ચક્રં ધૃષ્ટદ્યુમ્નસ્તથોત્તરમ્ ।
પૃષ્ઠગોપો ભવત્વદ્ય મમ પાર્થો ધનઞ્જયઃ ॥

પુરઃસરો મમાદ્યાસ્તુ ભીમઃ શસ્ત્રભૃતાં વરઃ ।
એવમભ્યધિકઃ શલ્યાદ્ભવિષ્યામિ મહામૃધે ॥

એવમુક્તાસ્તથા ચક્રુસ્તદા રાજ્ઞઃ પ્રિયૈષિણઃ ॥

તતઃ પ્રહર્ષઃ સૈવ્યાનાં પુનરાસીત્તદાઃ મૃધે ।
પાઞ્ચાલાનાં સોમકાનાં માત્સ્યાનાં ચ વિશેષતઃ ॥

પ્રતિજ્ઞાતં ચ સઙ્ગ્રામે ધર્મરાજસ્ય પૂજયન્ । તતઃ શઙ્ખાંશ્ચ ભેરીશ્ચ શતશશ્ચૈવ પુષ્કરાન્ ।
અવાદયન્ત પાઞ્ચાલાઃ સિંહનાદાંશ્ચ નેદિરે ॥

તેઽભ્યધાવન્ત સંરબ્ધા મદ્રરાજં તરસ્વિનમ્ ।
મહતા હર્ષજેનાથ નાદેન કુરુપુઙ્ગવાઃ ॥

હાદેન ગજઘણ્ટાનાં શઙ્ખાનાં નિનદેન ચ ।
તૂર્યશબ્દેન મહતા નાદયન્તશ્ચ મેદિનીમ્ ॥

તાન્પ્રત્યગૃહ્ણાત્પુત્રસ્તે મદ્રરાજશ્ચ વીર્યવાન્ ।
મહામેઘાનિવ બહૂઞ્શૈલાવસ્તોદયાવુભૌ ॥

શલ્યસ્તુ સમરશ્લાઘી ધર્મરાજમરિન્દમમ્ ।
વવર્ષ શરવર્ષેણ શમ્બરં મઘવા ઇવ ॥

તથૈવ કુરુરાજોઽપિ પ્રગૃહ્ય રુચિરં ધનુઃ । દ્રોણોપદેશાન્વિવિધાન્દર્શયાનો મહામનાઃ ।
વવર્ષ શરવર્ષાણિ ચિત્રં લઘુ ચ સુષ્ઠુ ચ ॥

ન ચાસ્ય વિવરં કશ્ચિદ્દદર્શ ચરતો રણે ॥

તાવુભૌ વિવિધૈર્બાણૈસ્તતક્ષાતે પરસ્પરમ્ ।
શાર્દૂલાવામિષપ્રેપ્સૂ પરાક્રાન્તાવિવાહવે ॥

ભીમસ્તુ તવ પુત્રેણ યુદ્ધશૌણ્ડેન સઙ્ગતઃ ॥

પાઞ્ચાલ્યઃ સાત્યકિશ્ચૈવ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
શકુનિપ્રમુખાન્વીરાન્પ્રત્યગૃહ્ણન્સમન્તતઃ ॥

તદાસીત્તુમુલં યુદ્ધં પુનરેવ જયૈષિણામ્ ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ રાજન્દુર્મન્ત્રિતે તવ ॥

દુર્યોધનસ્તુ ભીમસ્ય શરેણાનતપર્વણા ।
ચિચ્છેદાદિશ્ય સઙ્ગ્રામે ધ્વજં હેમપરિષ્કૃતમ્ ॥

સ કિઙ્કિણીકજાલેન મહતા ચારુદર્શનઃ ।
પપાત રુચિરઃ સિંહો ભીમસેનસ્ય પશ્યતઃ ॥

પુનશ્ચાસ્ય ધનુશ્ચિત્રં ગજરાજકરોપમમ્ ।
ક્ષુરેણ શિતધારેણ પ્રચકર્ત નરાધિપઃ ॥

સ ચ્છિન્નધન્વા તેજસ્વી રથશક્ત્યા સુતં તવ ।
બિભેદોરસિ વિક્રમ્ય સ રથોપસ્થ આવિશત્ ॥

તસ્મિન્મોહમનુપ્રાપ્તે પુનરેવ વૃકોદરઃ ।
યન્તુરેવ શિરઃ કાયાત્ક્ષુરપ્રેણાહરત્તદા ॥

હતસૂતા હયાસ્તસ્ય રથમાદાય ભારત ।
વ્યદ્રવન્ત દિશો રાજન્હાહાકારસ્તદાઽભવત્ ॥

તમભ્યધાવંસ્ત્રાણાર્થં દ્રોણપુત્રો મહારથઃ ।
કૃપશ્ચ કૃતવર્માં ચ પુત્રં તે હિ પરીપ્સવઃ ॥

તસ્મિન્વિલુલિતે સૈન્યે ત્રસ્તાંસ્તસ્ય પદાનુગાન્ ।
ગાણ્ડીવધન્વા વિસ્ફાર્ય ધનુસ્તાનહનચ્છરૈઃ ॥

યુધિષ્ઠિરસ્તુ મદ્રેશમભ્યધાવદમર્ષિતઃ ।
સ્વયં સન્નોદયન્નશ્વાન્દન્તવર્ણાન્મનોજવાન્ ॥

તત્રાશ્ચર્યપમશ્યામ કુન્તીપુત્રે યુધિષ્ઠિરે ।
પુરા ભૂત્વા મૃદુર્દાન્તો યત્તદા દારુણોઽભવત્ ॥

વિવૃતાક્ષશ્ચ કૌન્તેયો વેપમાનશ્ચ મન્યુના ।
ચિચ્છેદ યોધાન્નિશિતૈઃ શરૈઃ શતસહસ્રશઃ ॥

યાંયાં પ્રત્યુદ્યયૌ સેનાં તાન્તાં જ્યેષ્ઠઃ સ પાણ્ડવઃ ।
શરૈરપાતયદ્રાજન્ગિરીન્વજ્રૈરિવોત્તમૈઃ ॥

સાશ્વસૂતધ્વજરથાન્રથિનઃ પાતયન્બહૂન્ ।
અક્રીડદેકો બલવાન્પવનસ્તોયદાનિવ ॥

સાશ્વારોહાંશ્ચ તુરગાન્પત્તીંશ્ચૈવ સહસ્રધા ।
વ્યપોથયત સઙ્ગ્રામે ક્રુદ્ધો રુદ્રઃ પશૂનિવ ॥

શૂન્યમાયોધનં કૃત્વા શરવર્ષૈઃ સમન્તતઃ ।
અભ્યદ્રવત મદ્રેશં તિષ્ઠતિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્ ॥

તસ્ય તચ્ચરિતં દૃષ્ટ્વા સન્ગ્રામે ભીમકર્મણઃ ।
વિત્રેસુસ્તાવકાઃ સર્વે શલ્યસ્ત્વેનં સમભ્યયાત્ ॥

તતસ્તૌ ભૃશસઙ્ક્રુદ્ધૌ પ્રધ્માય સલિલોદ્ભવૌ ।
સમાહૂય તદાઽન્યોન્યં ભર્ત્સયન્તૌ સમીયતુઃ ॥

શલ્યસ્તુ શરવર્ષેણ પીડયામાસ પાણ્ડવમ્ ।
મદ્રરાજં તુ કૌન્તેયઃ શરવર્ષૈરવાકિરત્ ॥

અદૃશ્યેતાં તદા રાજન્કઙ્કપત્રિભિરાચિતૌ । ઉદ્ભિન્નરુધિરૌ શૂરૌ મદ્રરાજયુધિષ્ઠિરૌ ।
પુષ્પિતાવિવ રેજાતે વને શાલ્મલિકિંશુકૌ ॥

દીવ્યમાનૌ મહાત્માનૌ પ્રાણદ્યૂતેન દુર્મદૌ ।
દૃષ્ટ્વા સર્વાણિ સૈન્યાનિ નાધ્યવસ્યંસ્તયોર્જયમ્ ॥

હત્વા મદ્રાધિપં પાર્થો ભોક્ષ્યતેઽદ્ય વસુન્ધરામ્ ।
શલ્યો વા પાણ્ડવં હત્વા દદ્યાદ્દુર્યોધનાય ગામ્ ॥

ઇતીવ નિશ્ચયો નાભૂદ્યોધાનાં તત્ર ભારત ।
પ્રદક્ષિણમભૂત્સર્વં ધર્મરાજસ્ય યુધ્યતઃ ॥

તતઃ શરશતં શલ્યો મુમોચાશુ યુધિષ્ઠિરે ।
ધનુશ્ચાસ્ય શિતાગ્રેણ બાણેન નિરુકૃન્તત ॥

સોઽન્યત્કાર્મુકમાદાય શલ્યં શરશતૈસ્ત્રિભિઃ ।
અવિધ્યત્કાર્મુકં ચાસ્ય ક્ષુરેણ નિરકૃન્તત ॥

અથાસ્ય નિજઘાનાશ્વાંશ્ચતુરો નતપર્વભિઃ ।
દ્વાભ્યામતિશિતાગ્રાભ્યામુભૌ તત્પાર્ષ્ણિસારથી ॥

તતોઽસ્ય દીપ્યમાનેન પીતેન નિશિતેન ચ ।
પ્રમુખે વર્તમાનસ્ય ભલ્લેનાપાહરદ્વૃજમ્ ॥

તતઃ પ્રભગ્નં તત્સૈન્યં દૌર્યોધનમરિન્દમ ॥

તતો મદ્રાધિપં દ્રૌણિરભ્યધાવત્તથા કૃતમ્ ।
આરોપ્ય ચૈનં સ્વરથં ત્વરમાણઃ પ્રદુદ્રુવે ॥

મુહૂર્તમિવ તૌ ગત્વા નર્દમાને યુધિષ્ઠિરે ।
ગત્વા તતો મદ્રપતિરન્યં સ્યન્દનમાસ્થિતઃ ॥

વિધિવત્કલ્પિતં શુભ્રં મહામ્બુદનિનાદિનમ્ ।
સજ્જયન્ત્રોપકરણં દ્વિષતાં રોમહર્ષણમ્ ॥

તથાન્યદ્ધનુરાદાય બલવાન્વેગવત્તરમ્ ॥
યુધિષ્ઠિરં મદ્રપતિર્ભિત્ત્વા સિંહ ઇવાનદત્ ॥

તતઃ સ શરવર્ષેણ પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ।
અભ્યવર્ષદમેયાત્મા ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ॥

સાત્યકિં દશભિર્વિદ્ધ્વા ભીમસેનં ત્રિભિઃ શરૈઃ ।
સહદેવં ત્રિભિર્વિદ્ધા યુધિષ્ઠિરમપીડયત્ ॥

તાંસ્તાનન્યાન્મહેષ્વાસાન્સાશ્વાન્સરથકૂબરાન્ ।
અર્દયામાસ વિશિખૈરુલ્કાભિરિવ કુઞ્જરાન્ ॥

કુઞ્જરાન્કુઞ્જરારોહાનશ્વપ્રયાયિનઃ ।
રથાંશ્ચ રથિભિઃ સાર્ધં જઘાન રથિનાં વરઃ ॥

બાહૂંશ્ચિચ્છેદ તરસા સાયુધાન્કેતનાનિ ચ ।
ચકાર ચ મહીં યોધૈઃ સ્તીર્ણાં વેદીં કુશૈરિવ ॥

તથા તમરિસૈન્યાનિ ઘ્નન્તં મૃત્યુમિવાન્તકમ્ ।
પરિવવ્રુર્ભૃશં ક્રુદ્ધાઃ પાણ્ડુપાઞ્ચાલસોમકાઃ ॥