મહાભારત · અધ્યાય 9.11

પતિતં પ્રેક્ષ્ય યન્તારં શલ્યઃ શૈક્યાયસીં ગદામ્ ।
આદાય તરસા રાજંસ્તસ્થૌ ગિરિરિવાચલઃ ॥

તં દીપ્તમિવ કાલાગ્નિં પાશહસ્તમિવાન્તકમ્ ।
સશૃઙ્ગમિવ કૈલાસં સવજ્રમિવ વાસવમ્ ॥

સશૂલમિવ હર્યક્ષં સચક્રમિવ ચક્રિણમ્ । સશક્તિમિવ સેનાન્યં વને મત્તમિવ દ્વિપમ્ ।
જવેનાભ્યપતદ્ભીમઃ પ્રગૃહ્ય મહતીં ગદામ્ ॥

તતઃ શઙ્ખપ્રણાદશ્ચ તૂર્યાણાં ચ સહસ્રશઃ ।
સિંહનાદશ્ચ સઞ્જજ્ઞે શૂરાણાં હર્ષવર્ધનઃ ॥

પ્રૈક્ષન્ત સર્વતસ્તૌ હિ યોધા મત્તાવિવ દ્વિપૌ ।
તાવકાશ્ચાપરે ચૈવ સાધુસાધ્વિત્યપૂજયન્ ॥

ન હિ મદ્રાધિપાદન્યો રામાદ્વા યદુનન્દનાત્ ।
સોઢુમુત્સહતે વેગં ભીમસેનસ્ય સંયુગે ॥

તથા મદ્રાધિપસ્યાપિ ગદાવેગં મહાત્મનઃ ।
સોઢુમુત્સહતે નાન્યઃ પુમાન્યુધિ વૃકોદરાત્ ॥

તૌ વૃષાવિવ નર્દન્તૌ મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ।
આવર્તિતૌ ગદાહસ્તૌ મદ્રરાજવૃકોદરૌ ॥

મણ્ડલાવર્તમાર્ગેષુ ગદાવિહરણેષુ ચ ।
નિર્વિશેષમભૂદ્યુદ્ધં તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ ॥

તપ્તહેમમયૈઃ શુભ્રૈર્બભૂવ ભયવર્ધિની ।
અગ્નિજ્વાલૈરિવાબદ્ધા પટ્ટૈઃ શલ્યસ્ય સા ગદા ॥

તથૈવ ચરતો માર્ગાન્મણ્ડલેષુ મહાત્મનઃ ।
વિદ્યુદભ્રગ્રતીકાશા ભીમસ્ય શુશુભે ગદા ॥

તાડિતા મદ્રરાજેન ભીમસ્ય ગદયા ગદા ।
દહ્યમાનેવ ખે રાજન્સાઽસૃજત્પાવકાર્ચિષઃ ॥

તથા ભીમેન શલ્યસ્ય તાડિતા ગદયા ગદા ।
અઙ્ગારવર્ષં મુમુચે તદદ્ભુતમિવાભવત્ ॥

દન્તૈરિવ મહાનાગૌ શૃઙ્ગૈરિવ મહર્ષભૌ ।
તૌ વિરેજતુરન્યોન્યં ગદાગ્રાભ્યાં પરિક્ષતૌ ॥

તૌ ગદાભિહતૈર્ગાત્રૈઃ ક્ષણેન રુધિરોક્ષિતૌ ।
પ્રેક્ષણીયતરાવાસ્તાં પુષ્પિતાવિવ કિંશુકૌ ॥

ગદયા મદ્રરાજસ્ય સવ્યદક્ષિણમાહતઃ ।
ભીમસેનો મહાબાહુર્ન ચચાલાચલો યથા ॥

તથા ભીમગદાવેગૈસ્તાડ્યમાનો મુહુર્મુહુઃ ।
શલ્યો ન વિવ્યથે રાજન્દન્તિનેવ મહાગિરિઃ ॥

શુશ્રુવે દિક્ષુ સર્વાસુ તયોઃ પુરુષસિંહયોઃ ।
ગદાનિપાતસંહાદો વજ્રયોરિવ નિઃસ્વનઃ ॥

નિવૃત્ય તુ મહાવીર્યૌ સમુચ્છ્રિતમહાગદૌ ।
પુનરન્તરમાર્ગસ્થૌ પણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ॥

અથાભ્યેત્ય પદાન્યષ્ટૌ સન્નિપાતોઽભવત્તયોઃ ।
ઉદ્યમ્ય લોહદણ઼્ડાભ્યામતિમાનુષકર્મણોઃ ॥

પોથયન્તૌ તદાઽન્યોન્યં મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ।
ક્રિયાવિશેષં કૃતિનૌ દર્શયામાસતુસ્તદા ॥

અભ્યુદ્યતગદૌ વીરૌ સશૃઙ્ગાવિવ પર્વતૌ ।
તાવાજઘ્નતુરન્યોન્યં મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ॥

ક્રિયાવિશેષકૃતિનૌ રણભૂમિતલેઽચલૌ ।
તૌ પરસ્પરસંરમ્ભાદ્ગદાભ્યાં સુભૃશાહતૌ ॥

યુગપત્પેતતુર્વીરાવુભાવિન્દ્રબલી ઇવ ।
ઉભયઃ સેનયોર્યોધાસ્તદા હાહાકૃતાભવન્ ॥

ભૃશં મર્મસ્વભિહતાવુભાવાસ્તાં સુવિહ્વલૌ ॥

તતઃ સ્વરથમારોપ્ય મદ્રાણામૃષભં રણે ।
અપોવાહ કૃપઃ શલ્યં તૂર્ણમાયોધનાદથ ॥

ક્ષીબવદ્વિહ્વલત્વાત્તુ નિમેષાત્પુનરુત્થિતઃ ।
ભીમસેનો ગદાપાણિઃ સમાહ્વયત મદ્રપમ્ ॥

તતસ્તુ તાવકાઃ શૂરા નાનાશસ્ત્રસમાયુતાઃ ।
નાનાવાદિત્રશબ્દેન પાણ્ડુસેનામયોધયન્ ॥

ભુજાવુચ્છ્રિત્ય શસ્ત્રં ચ શબ્દેન મહતા તતઃ ।
અભ્યદ્રવન્મહારાજ દુર્યોધનપુરોગમાઃ ॥

તદનીકમભિપ્રેક્ષ્ય તતસ્તે પાણ્ડુનન્દનાઃ ।
પ્રયયુઃ સિંહનાદેન દુર્યોધનવધેપ્સયા ॥

તેષામાપતતાં તૂર્ણં પુત્રસ્તે ભરતર્ષભ ।
પ્રાપ્તેન ચેકિતાનં વૈ વિવ્યાધ હૃદયે ભૃશમ્ ॥

પપાત રથોપસ્થે તવ પુત્રેણ પાતિતઃ ।
રુધિરૌઘપરિક્લિન્નઃ પ્રવિશ્ય વિપુલં તમઃ ॥

ચેકિતાનં હતં દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવેયા મહારથાઃ ।
અસક્તમભ્યવર્ષન્ત શરવર્ષાણિ ભાગશઃ ॥

તાવકાનામનીકેષુ પાણ્ડવા જિતકાશિનઃ ।
વ્યચરન્ત મહારાજ પ્રેક્ષણીયાઃ સમન્તતઃ ॥

કૃપશ્ચ કૃતવર્મા ચ સૌબલશ્ચ મહારથઃ ।
અયોધયન્ધર્મરાજં મદ્રરાજપુરસ્કૃતાઃ ॥

ભારદ્વાજસ્ય હન્તારં ભૂરિવીર્યપરાક્રમમ્ ।
દુર્યોધનો મહારાજ ધૃષ્ટદ્યુમ્નમયોધયત્ ॥

ત્રિસાહસ્રાસ્તથા રાજંસ્તવ પુત્રેણ ચોદિતાઃ ।
અયોધયન્ત વિજયં જૈગર્તાનાં મહારથાઃ ॥

વિજયે ધૃતસઙ્કલ્પાઃ સમરે ત્યક્તજીવિતાઃ ।
પ્રાવિશંસ્તાવકા રાજન્હંસા ઇવ મહત્સરઃ ॥

તતો યુદ્ધમભૂદ્ધોરં પરસ્પરવધૈષિણામ્ ।
અન્યોન્યવધસંયુક્તમન્યોન્યપ્રીતિવર્ધનમ્ ॥

તસ્મિન્પ્રવૃત્તે સઙ્ગ્રામે રાજન્વીરવરક્ષયે ।
અનિલેનેરિતં ઘોરમુત્તસ્થૌ પાર્થિવં રજઃ ॥

શ્રવણાન્નામધેયાનાં પાર્થિવાનાં ચ કીર્તનાત્ ।
પરસ્પરં વિજાનીમસ્તદાયુધ્યન્નભીતવત્ ॥

તદ્રજઃ પુરુષવ્યાઘ્ર શોણિતેન પ્રશામિતમ્ ।
દિશશ્ચ વિમલા જાતાસ્તસ્મિન્રજસિ નાશિતે ॥

તથા પ્રવૃત્તે સઙ્ગ્રામે ઘોરરૂપે ભયાનકે ।
તાવકાનાં પરેષાં ચ નાસીત્કશ્ચિત્પરાઙ્મુખઃ ॥

બ્રહ્મલોકપરા ભૂત્વા પ્રાર્થયન્તો જયં યુધિ ।
સુયુદ્ધેન પરાક્રાન્તા નરાઃ સ્વર્ગમભીપ્સવઃ ॥

ભર્તૃપિણ્ડવિમોક્ષાર્થં ભર્તૃકાર્યવિનિશ્ચિતાઃ ।
સ્વર્ગસંસક્તમનસો યોધા યુયુધિરે તદા ॥

નાનારૂપાણિ શસ્ત્રાણિ વિસૃજન્તો મહારથાઃ ।
અન્યોન્યમભિગર્જન્તઃ પ્રહરન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

હત વિધ્યત ગૃહ્ણીત પ્રહરધ્વં નિકૃન્તત ।
ઇતિ સ્મ વાચઃ શ્રૂયન્તે તવતેષાં ચ વૈ બલે ॥

તતઃ શલ્યો મહારાજ ધર્મપુત્રં યુધિષ્ઠિરમ્ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈર્હન્તુકામો મહારથમ્ ॥

તસ્ય પાર્થો મહારાજ નારાચાન્વૈ ચતુર્દશ ।
મર્માણ્યુદ્દિશ્ય મર્મજ્ઞો નિચખાન હસન્નિવ ॥

આવાર્ય પાણ્ડવં બાણૈર્હન્તુકામો મહાબલઃ ।
વિવ્યાધ સમરે ક્રુદ્ધો બહુભિઃ કઙ્કપત્રિભિઃ ॥

અથ મદ્રો મહારાજ શરેણાનતપર્વણા ।
યુધિષ્ઠિરં સમાજઘ્ને સર્વસૈન્યસ્ય પશ્યતઃ ॥

ધર્મરાજોઽપિ સઙ્ક્રુદ્ધો મદ્રરાજં મહાબલઃ ।
વિવ્યાધ નિશિતૈર્બાણૈઃ કઙ્કબર્હિણવાજિતૈઃ ॥

ચન્દ્રસેનં ચ સપ્તત્યા સૂતં ચ નવભિઃ શરૈઃ ।
દ્રુમસેનં ચતુઃષષ્ટ્યા નિજઘાન મહારથઃ ॥

ચક્રરક્ષે હતે શલ્યઃ પાણ્ડવેન મહાત્મના ।
નિજઘાન તતો રાજંશ્ચેદીન્વૈ પ઼ઞ્ચવિંશતિમ્ ॥

સાત્યકિં પઞ્ચવિંશત્યા ભીમસેનં ચ પઞ્ચભિઃ ।
માદ્રીપુત્રૌ શતેનાજૌ વિવ્યાધ નિશિતૈઃ શરૈઃ ॥

એવં વિચરતસ્તસ્ય સઙ્ગ્રામે રાજસત્તમ ।
સમ્પ્રૈષયચ્છિતાન્પાર્થઃ શરાનાશીવિષોપમાન્ ॥

ધ્વજાઘ્રં ચાસ્ય સમરે કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ ।
પ્રમુખે વર્તમાનસ્ય ભલ્લેનાપાહરદ્રથાત્ ॥

પાણ્ડુપુત્રેણ વૈ તસ્ય કેતું છિન્નં મહાત્મના ।
નિપતન્તમપશ્યામ ગિરિશૃઙ્ગમિવાહતમ્ ॥

ધ્વજં નિપતિતં દૃષ્ટ્વા પાણ઼્ડવં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।
સઙ્ક્રુદ્ધો મદ્રરાજોઽભૂચ્છરવર્ષં મુમોચ હ ॥

શલ્યઃ સાયકવર્ષેણ પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ।
અભ્યવર્ષદમેયાત્મા ક્ષત્રિયાન્ક્ષત્રિયર્ષભઃ ॥

સાત્યકિં ભીમસેનં ચ માદ્રીપુત્રૌ ચ પાણ્ડવૌ ।
એકૈકં પ઼ઞ્ચભિર્વિદ્ધ્વા યુધિષ્ઠિરમપીડયત્ ॥

તતો બાણમયં જાલં વિતતં પાણ્ડવોરસિ ।
અપશ્યામ મહારાજ મેઘજાલમિવોદ્ગતમ્ ॥

તસ્ય શલ્યો રણે ક્રુદ્ધઃ શરૈઃ સન્નતપર્વભિઃ ।
દિશઃ સઞ્છાદયામાસ પ્રદિશશ્ચ મહારથઃ ॥

તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા બાણજાલેન પીડિતઃ ।
બભૂવ હૃતવિક્રાન્તો જમ્ભો વૃત્રહણા યથા ॥