મહાભારત · અધ્યાય 8.9

તે સેનેઽન્યોન્યમાસાદ્ય પ્રહૃષ્ટાશ્વનરદ્વિપે ।
બૃહત્યૌ સમ્પ્રજહાતે દેવાસુરચમૂસમે ॥

તતો નાનારથાશ્વેભાઃ પત્તયશ્ચોગ્રવિક્રમાઃ ।
સમ્પ્રહારાન્ભૃશં ચક્રુર્દેહપાપ્મવિનાશનાન્ ॥

પૂર્ણચન્દ્રાર્કપદ્માનાં કાન્તિત્વિઙ્ગન્ધતઃ સમૈઃ ।
ઉત્તમાઙ્ગૈર્નૃસિંહાનાં નૃસિંહાસ્તસ્તરુર્મહીમ્ ॥

અર્ધચન્દ્રૈસ્તથા ભલ્લૈઃ ક્ષુરપ્રૈરસિપટ્ટસૈઃ ।
પરશ્વથૈશ્ચાપહૃતાન્યુત્તમાઙ્ગાનિ યુધ્યતામ્ ॥

વ્યાયતાયતબાહૂનાં વ્યાયતાયતબાહુભિઃ ।
વાહવઃ પાતિતા રેજુર્ધરણ્યાં સાયુધાઙ્ગદૈઃ ॥

તૈઃ સ્ફુરદ્ભિર્મહી ભાતિ રક્તાઙ્ગુલિતલૈસ્તથા ।
ગરુડપ્રહિતૈરુગ્રૈઃ પઞ્ચાસ્યૈરુરગૈરિવ ॥

દ્વિરદસ્યન્દનાશ્વેભ્યઃ પેતુર્વીરા દ્વિષદ્ધતાઃ ।
વિમાનેભ્યો યથા ક્ષીણે પુણ્યે સ્વર્ગદસ્તથા ॥

ગદાભિરન્યે ગુર્વીભિઃ પરિધૈર્મુસલૈરપિ ।
પોથિતાઃ શતશઃ પેતુર્વીરા વીરતરૈ રણે ॥

રથા રથૈર્વિમથિતા મત્તા મત્તૈર્દ્વિપા દ્વિપૈઃ ।
સાદિનઃ સાદિભિશ્ચૈવ તસ્મિન્પરમસઙ્કુલે ॥

રથૈર્નરા રથા નાગૈરશ્વારોહાશ્ચ પત્તિભિઃ ।
અશ્વારોહૈઃ પદાતાશ્ચ નિહતા યુધિ શેરતે ॥

રથાશ્વપત્તયો નાગૈ રથાશ્વેભાશ્ચ પત્તિભિઃ ।
રથપત્તિદ્વિપાશ્ચાશ્ચૈ રથૈશ્ચાપિ નરદ્વિપાઃ ॥

રથાશ્વેભનરાણાં તુ નરાશ્વેભરથૈઃ કૃતમ્ ।
પાણિપાદૈશ્ચ શસ્ત્રૈશ્ચ રથૈશ્ચ કદનં મહત્ ॥

તથા તસ્મિન્બલે શૂરૈર્વધ્યમાને હતેઽપિ ચ ।
અસ્માનભ્યાયયુઃ પાર્થા વૃકોદરપુરોગમાઃ ॥

વૃષ્ટદ્યુમ્નઃ શિખણ્ડી ચ દ્રૌપદેયાઃ પ્રભદ્રકાઃ ।
સાત્યકિશ્ચેકિતાનશ્ચ દ્રાવિડૈઃ સૈનિકૈઃ સહ ॥

વૃતા વ્યૂહેન મહતા પાણ્ડ્યાશ્ચોલાઃ સકેરલાઃ ।
વ્યૂઢોરસ્કા દીર્ઘભુજાઃ પ્રાંશવઃ પૃથુલોચનાઃ ॥

આપીડિનો રક્તદન્તા મત્તમાતઙ્ગવિક્રમાઃ ।
નાનાવિરાગવસાના ગન્ધચૂર્ણાવચૂર્ણિતાઃ ॥

બદ્ધાસયઃ પાશહસ્તા વારણપ્રતિવારણાઃ ।
સમાનમૃત્યવો રાજન્નાત્યજન્ત પરસ્પરમ્ ॥

કલાપિનશ્ચાપહસ્તા દીર્ઘકેશાઃ પ્રિયંવદાઃ ।
પત્તયઃ સાયકૈર્વિદ્ધા ઘોરરૂપપરાક્રમાઃ ॥

અથાપરે પુનઃ શૂરાશ્ચેદિપાઞ્ચાલકેકયાઃ ।
કારૂશાઃ કોસલાઃ કાઞ્ચ્યા માગધાશ્ચાપિ દુદ્રુવુઃ ॥

તેષાં રથાશ્વનાગાશ્ચ પ્રવરાશ્ચોગ્રપત્તયઃ ।
નાનાબાણરવૈર્હૃષ્ટા નૃત્યન્તિ ચ હસન્તિ ચ ॥

તસ્ય સૈન્યસ્ય મહતો મહામાત્રવરૈર્વૃતઃ ।
મધ્યે વૃકોદરોઽભ્યાયાત્ત્વદીયાન્નાગધૂર્ગતઃ ॥

સ નાગપ્રવરોઽત્યુગ્રો વિધિવત્કલ્પિતો બભૌ ।
ઉદયાગ્રાદ્રિભવનં યથાઽભ્યુદિતભાસ્કરમ્ ॥

તસ્યાયસં વર્મવરં વરરત્નવિભૂષિતમ્ ।
તારાવ્યાપ્તસ્ય નભસઃ શારદસ્ય સમં ત્વિષા ॥

સ તોમરવ્યગ્રકરશ્ચારુમૌલિઃ સ્વલઙ્કૃતઃ ।
શરન્મધ્યન્દિનાર્કાભસ્તેજયા પ્રદાહદ્રિપૂન્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા દ્વિરદં દૂરાત્ક્ષેમધૂર્તિર્દ્વિપસ્થિત ।
આહ્વયન્નભિદુદ્રાવ પ્રહસન્પૃતનામુખે ॥

તયોઃ સમભવદ્યુદ્ધં દ્વિપયોરુગ્રરૂપયોઃ ।
યદૃચ્છયા દ્રુતવતોર્મહાપર્વતયોરિવ ॥

સંસક્તનાગૌ તૌ વીરૌ તોમરૈરિતરેતરમ્ ।
બલવત્સૂર્યરશ્મ્યાભૈર્ભિત્ત્વાઽન્યોન્યં વિનેદતુઃ ॥

વ્યપસૃત્ય તુ નાગાભ્યાં મણ્ડલાનિ વિચેરતુઃ ।
પ્રગૃહ્ય ચોભૌ ધનુષી જઘ્નતુર્વૈ પરસ્પરમ્ ॥

ક્ષ્વેડિતાસ્ફોટિતરવૈર્બાણશબ્દૈસ્તુ સર્વતઃ ।
તૌ જનં હર્ષયન્તૌ ચ સિંહનાદં પ્રચક્રતુઃ ॥

સમુદ્યતકરાભ્યાં તૌ દ્વિપાભ્યાં કૃતિનાવુભૌ ।
વાતોદ્વૂતપતાકાભ્યાં યુયુધાતે મહાબલૌ ॥

તાવન્યોન્યસ્ય ધનુષી છિત્ત્વાઽન્યોન્યં વિનેદતુઃ ।
શક્તિતોમરવર્ષેણ પ્રાવૃણ્મેઘાવિવામ્બુભિઃ ॥

ક્ષેમધૂર્તિસ્તદા ભીમં તોમરેણ સ્તનાન્તરે ।
નિર્બિભેદાતિવેગેન ષડ્ભિશ્ચાપ્યપરૈર્નદન્ ॥

સ ભીમસેનઃ શુશુભે તોમરૈરઙ્ગમાશ્રિતૈઃ ।
ક્રોધદીપ્તવપુર્મેધૈઃ સપ્તસપ્તિરિવાંશમાન્ ॥

તતો ભાસ્કરવર્ણાભમઞ્ચોગતિમયસ્માયમ્ ।
સસર્જ તોમરં ભીમઃ પ્રત્યમિત્રાય યત્નવાન્ ॥

તતઃ કરૂશાધિપતિશ્ચાપમાનમ્ય સાયકૈઃ ।
દશભિસ્તોમરં ભિત્ત્વા ષષ્ટ્યા વિવ્યાધ પાણ્ડવમ્ ॥

અથ કાર્મુકમાદાય ભીમો જલદનિઃ સ્વનમ્ ।
રિપોરભ્યર્દયન્નાગમુન્નદન્પાણ્ડવાઃ શરૈઃ ॥

સ શરૌઘાર્દિતો નાગો ભીમસેનેન સંયુગે ।
ગૃહ્યમાણોઽપિ નાતિષ્ઠદ્વાતોદ્ધૂત ઇવામ્બુદઃ ॥

તમભ્યધાવદ્દ્વિરદં ભીમો ભીમસ્ય નાગરાટ્ ।
મહાવાતેરિતં મેઘં વાતોદ્ધૂત ઇવામ્બુદઃ ॥

સન્નિવાર્યાત્મનો નાગં ક્ષેમધૂર્તિઃ પ્રતાપવાન્ ।
વિવ્યાધાભિદ્રુતં બાણૈર્ભીમસેનસ્ય કુઞ્જરમ્ ॥

તતઃ સાધુવિસૃષ્ટેન ક્ષુરેણાનતપર્વણા ।
છિત્ત્વા શરાસનં શત્રોર્નાગં ચાપિ પ્રમાર્દયત્ ॥

તતઃ ક્રુદ્ધો રણે ભીમં ક્ષેમધૂર્તિઃ પરાભિનત્ ।
જઘાન ચાસ્ય દ્વિરદં નારાચૈઃ સર્વમર્મસુ ॥

સ પપાત મહાનાગો ભીમસેનસ્ય ભારત ।
પુરા નાગસ્ય પતનાદવપ્લુત્ય સ્થિતો મહીમ્ ॥

ભીમસેનોઽપિ તન્નાગં ગદયા સમપોથયત્ ।
તસ્માત્પ્રમથિતાન્નાગાત્ક્ષેમધૂર્તિરવપ્લુતઃ ॥

ઉદ્ધૃત્ય સ્વઙ્ગં નિશિતમભ્યધાવત્સ પાણ્ડવમ્ ।
ઉદ્યતાયુધમાયાન્તં સદયાઽહન્વૃકોદરઃ ॥

સ પપાત હતઃ સાસિર્વ્યસુસ્તમભિતો દ્વિપમ્ ।
વજ્રપ્રભગ્નમચલં સિંહો વજ્રહતો યથા ॥

તં હતં નૃપતિં દૃષ્ટ્વા કરૂશાનાં યશસ્કરમ્ ।
પ્રાદ્રાવદ્વ્યથિતા સેના ત્વદીયા ભરતર્ષભ ॥